Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 93

Kiểm chứng chương 93: Zwingli, những người rửa tội lại và Calvin

Đọc xong chương 93, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: hai chiếc xúc xích trong Mùa Chay có thật là mồi lửa của cuộc Cải cách ở Thụy Sĩ không, chuyện Felix Manz bị dìm xuống sông ai ghi lại, thành Münster năm 1534 thật sự ra sao, và vì sao một thành phố của Calvin lại thiêu một con người. Trang này trả lời những câu hỏi ấy. Chương kể ba nhánh của cuộc Cải cách ngoài nước Đức: Zwingli ở Zürich, những người rửa tội lại, và Calvin ở Geneva. Với nhiều người Công giáo, đó là những nhánh ít quen nhất. Vậy mà con cháu của họ, các Hội Thánh Cải cách và Trưởng lão, người Mennonite, người Baptist, ngày nay có mặt khắp thế giới. Ở đây, mỗi chuyện trong chương được lần về nguồn, để bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.

Nguồn chính là tác phẩm và thư từ của Zwingli và Calvin, đều đã được in đầy đủ, biên bản các hội đồng thành phố Zürich và Geneva, cùng các bản tuyên xưng và bút ký của những người rửa tội lại, gom trong cuốn Martyrs Mirror (Gương các vị tử đạo) của Thieleman van Braght (1660).

Về Calvin, cuốn Calvin của Bruce Gordon (2009) là tiểu sử chuẩn. Về những người rửa tội lại, cuốn The Radical Reformation (Cuộc Cải cách triệt để) của George Huntston Williams là nghiên cứu nền tảng. Về Zwingli, cuốn Zwingli của G. R. Potter (1976) là tiểu sử đáng tin.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Hai chiếc xúc xích

Ngày và nơi. Chuyện xảy ra tối ngày 9 tháng Ba năm 1522, tuần đầu Mùa Chay, ở nhà thợ in Christoph Froschauer. Thợ của ông đang xếp chữ các thư của thánh Phaolô cho hội chợ sách Frankfurt. Chương kể đúng như vậy. Zwingli có mặt và không ăn. Biên bản điều tra của hội đồng thành phố còn giữ đến nay.

Bài giảng. Ngày 23 tháng Ba năm 1522, Zwingli giảng bài Về việc chọn lựa và tự do đối với thức ăn, rồi cho in vào tháng Tư. Chương gọi đề tài là “tự do chọn thức ăn”, đúng với ý của tựa bài.

Vị linh mục của Zürich

Năm sinh. Zwingli sinh ngày 1 tháng Giêng năm 1484 ở Wildhaus, vùng Toggenburg. Cha ông là thẩm phán của làng (theo Potter). Luther sinh ngày 10 tháng Mười Một năm 1483, nên hai người cách nhau chưa đầy hai tháng, như chương nói.

Việc học và Erasmô. Ông học ở Viên và Basel. Ông gặp Erasmô năm 1516 và rất ngưỡng mộ ông.

Marignano. Trận đánh diễn ra ngày 13 và 14 tháng Chín năm 1515. Lính đánh thuê Thụy Sĩ thua quân Pháp và chết rất nhiều. Zwingli có mặt làm tuyên úy. Nông dân miền núi Thụy Sĩ là bộ binh thuê giỏi nhất châu Âu, và Zwingli từ bỏ khoản trợ cấp nhỏ ông từng nhận từ đức giáo hoàng (theo Potter; Gordon, The Swiss Reformation, 2002).

Ngày 1 tháng Giêng năm 1519. Đó là ngày đầu tiên ông giảng ở Grossmünster, cũng là sinh nhật thứ ba mươi lăm của ông. Ông tuyên bố sẽ giảng suốt Tin Mừng Mátthêu từ đầu. Cách giảng lần lượt từng đoạn này gọi là lectio continua, và thánh Gioan Kim Khẩu đã dùng nó ở Antiôkhia. Về sau chính Zwingli nói rằng ông đã giảng Tin Mừng trước khi ai ở Zürich nghe đến Luther.

Dịch hạch năm 1519. Theo ước tính, dịch làm chết từ một phần tư đến một phần ba dân Zürich. Chương nói “khoảng một người trong bốn người”. Zwingli ngã bệnh vào tháng Chín. Bài thơ Bài ca Dịch hạch nói đúng điều chương thuật lại: ông là chiếc bình của Thiên Chúa, xin Người hàn gắn hay đập vỡ tùy ý.

Một thành phố đổi đạo

Cuộc tranh luận năm 1523. Diễn ra ngày 29 tháng Giêng năm 1523, trước hội đồng thành phố và vài trăm người. Zwingli trình bày sáu mươi bảy luận đề. Đại diện giám mục Constance là Johann Faber. Hội đồng truyền cho các người giảng đạo chỉ được dạy điều chứng minh được bằng Kinh Thánh (theo Gordon, The Swiss Reformation).

Dọn ảnh tượng. Việc này kéo dài từ ngày 20 tháng Sáu đến 2 tháng Bảy năm 1524, khoảng mười ba ngày. Đàn organ bị đóng cửa năm 1524 và tháo đi năm 1527. Zwingli yêu âm nhạc và chơi đàn luýt, còn tiếng hát chung của cộng đoàn bị bỏ trong hàng chục năm (theo Potter; Garside, Zwingli and the Arts, 1966).

Bãi bỏ Thánh lễ. Chuyện xảy ra trong Tuần Thánh năm 1525. Bữa Tiệc của Chúa với bàn gỗ, chén gỗ, mỗi năm bốn lần, đúng như chương kể. Ngôi trường trong nhà họp cũ của hàng giáo sĩ chính tòa là Prophezei, và bộ Kinh Thánh Zürich do Froschauer in năm 1531 ra đời từ đó (theo Gordon).

Anna Reinhart. Bà là một góa phụ có con. Hai người cưới kín đáo năm 1522 và công khai ngày 2 tháng Tư năm 1524.

Một chữ “là”

Hai cách hiểu về Thánh Thể. Chương tóm tắt đúng. Lời “Anh em cầm lấy mà ăn, đây là Mình Thầy” nằm trong Tin Mừng Mátthêu, chương 26, câu 26 (Mt 26,26). Câu “Thầy là cây nho thật” nằm trong Tin Mừng Gioan, chương 15, câu 1 (Ga 15,1).

Cuộc gặp ở Marburg. Từ ngày 1 đến 4 tháng Mười năm 1529, tại lâu đài của Philip xứ Hesse. Luther đến cùng Melanchthon, Zwingli đến cùng Oecolampadius và Bucer. Chuyện Luther dùng phấn viết Hoc est corpus meum lên mặt bàn rồi phủ tấm nhung lên có trong lời kể của những người có mặt. Chương viết “người ta kể rằng”, đúng mức chắc chắn.

Mười lăm điều khoản. Văn kiện Các điều khoản Marburg có mười lăm điều. Hai bên đồng ý mười bốn điều và cả phần đầu của điều mười lăm. Họ chỉ khác nhau ở sự hiện diện thật của Mình và Máu Đức Kitô.

Không bắt tay. Theo các nguồn, câu về “một thần khí khác” Luther nói với Martin Bucer, người đứng về phía Zwingli. Chương cho ông nói điều ấy với những người theo Zwingli, như vậy là hợp. Chuyện Luther không bắt tay được kể lại nhiều lần, và chương viết “các tường thuật kể rằng”, đúng mức chắc chắn. Thỏa ước năm 1973 là Thỏa ước Leuenberg, ký gần Basel, trong đó các Hội Thánh Luther và Cải cách ở châu Âu tuyên bố hiệp thông với nhau.

Kappel. Trận đánh diễn ra ngày 11 tháng Mười năm 1531. Zwingli bốn mươi bảy tuổi. Ông mang vũ khí như mọi người đàn ông Zürich. Con riêng của vợ ông là Gerold cũng chết ở đó. Chuyện thi thể ông bị xẻ làm bốn phần và đem đốt có trong các biên niên sử. Cuộc chiến trước đó năm 1529 kết thúc khi lính hai đạo quân cùng chia nhau một nồi súp sữa, một truyền thống Thụy Sĩ gọi là Kappeler Milchsuppe. Sau hòa ước, mỗi quận giữ đức tin của mình. Heinrich Bullinger giữ giảng đài của Zwingli từ năm 1531 đến 1575.

Những người rửa tội lại

Cuộc tranh luận về phép rửa. Câu chương trích nằm trong Tin Mừng Máccô, chương 16, câu 16 (Mc 16,16): “Ai tin và chịu phép rửa sẽ được cứu độ”. Origênê, trong Bình giải thư Rôma (5.9), nói Hội Thánh đã nhận việc rửa tội cho trẻ nhỏ từ các tông đồ. Những gia đình được rửa tội trong sách Công vụ Tông đồ, như nhà bà Lydia (Cv 16,15), là câu trả lời của phía Công giáo.

Ngày 21 tháng Giêng năm 1525. Cuộc họp diễn ra trong nhà mẹ của Felix Manz ở Zürich. Vài ngày trước đó, hội đồng thành phố đã ra lệnh cha mẹ phải rửa tội cho con hoặc rời thành. Manz là con của một kinh sĩ Grossmünster, Grebel xuất thân từ một gia đình giàu, còn Blaurock là cựu linh mục. Chuyện Blaurock xin Grebel rửa tội cho mình có trong biên niên sử của người Hutterite. Người ta thường coi đây là ngày ra đời của phong trào Rửa tội lại (theo Williams).

Tên gọi. Anabaptist nghĩa là “người rửa tội lại”. Tên này do những người chống họ đặt, và chương nói đúng rằng họ không nhận.

Jakob Hutter. Ông là thợ làm mũ ở Tyrol. Từ năm 1533, ông tổ chức các cộng đoàn sống chung của cải ở Moravia, và bị thiêu ở Innsbruck năm 1536. Người Hutterite ngày nay vẫn sống chung của cải, phần lớn ở Canada và Hoa Kỳ.

Felix Manz. Ông bị dìm chết ở sông Limmat ngày 5 tháng Giêng năm 1527. Chuyện mẹ và anh ông đứng trên bờ khuyên ông vững lòng có trong Martyrs Mirror, và là chuyện truyền lại. Năm 2004, một tấm bảng được đặt bên bờ sông cùng với Hội Thánh Cải cách Zürich, xin lỗi về việc đã làm. Năm 2010, tại Stuttgart, Liên đoàn Luther Thế giới xin người Mennonite tha thứ vì sự bách hại của người Luther đối với người Rửa tội lại.

Luật của Zürich. Năm 1526, Zürich ra luật xử tử tội rửa tội lại. Grebel chết vì dịch hạch năm ấy.

Michael Sattler. Cựu tu sĩ Biển Đức này soạn Bản Tuyên xưng Schleitheim gồm bảy điều vào đầu năm 1527 (các nguồn ghi tháng Hai). Ông bị xử ở Rottenburg am Neckar, một thị trấn Công giáo thuộc nhà Habsburg, ngày 20 và 21 tháng Năm năm 1527. Bản án và cách hành hình có trong biên bản của tòa. Vợ ông là Margaretha bị dìm chết vài ngày sau. Blaurock bị thiêu ở Tyrol năm 1529.

Hàng ngàn người. Các nghiên cứu ước tính từ hai đến năm ngàn người Rửa tội lại bị xử tử trong thế kỷ XVI, phần lớn ở các vùng Công giáo, nhưng cũng nhiều ở các vùng Tin Lành.

Münster

Hai người cầm đầu. Jan Matthys là thợ làm bánh ở Haarlem. Jan Bockelson, gọi là Jan xứ Leiden, là thợ may. Matthys bị giết dịp Phục Sinh, tháng Tư năm 1534, khi xông ra đánh quân vây thành.

Những gì đã xảy ra. Việc đuổi những người không chịu rửa tội lại giữa mùa đông, đốt sách, của cải chung, chế độ nhiều vợ, Jan xưng vua và lấy mười sáu vợ, việc chém đầu một người vợ: tất cả có trong các nguồn đương thời, trước hết là tường thuật của Heinrich Gresbeck, người sống trong thành. Chương kể đúng như vậy. Các nguồn đều đến từ phía những người chống họ, nên chương nói thật là ta biết gần hết qua kẻ thù, nhưng các sử gia vẫn coi những nét chính là đáng tin.

Thành thất thủ. Ngày 25 tháng Sáu năm 1535, dưới tay quân của giám mục Franz von Waldeck, với sự góp sức của cả các hầu tước Công giáo lẫn Tin Lành.

Ba chiếc lồng. Jan xứ Leiden, Bernd Knipperdolling và Bernd Krechting bị xử tử tháng Giêng năm 1536. Ba chiếc lồng sắt vẫn treo trên tháp nhà thờ thánh Lambertô. Từ năm 1987, đêm đêm có một ngọn đèn nhỏ thắp trong mỗi lồng.

Menno và người đàn ông trên mặt băng

Menno Simons. Ông sinh năm 1496, là linh mục ở Witmarsum, xứ Friesland. Anh em ruột của ông là Pieter chết năm 1535 trong vụ chiếm tu viện Oldeklooster. Menno rời giáo xứ tháng Giêng năm 1536 và mất năm 1561. Ông sống hai mươi lăm năm lẩn trốn với giá treo đầu trên người. Các tác phẩm của ông nhấn mạnh việc không dùng bạo lực.

Mennonite, Amish, Hutterite. Người Amish tách khỏi người Mennonite năm 1693, dưới sự dẫn dắt của Jakob Ammann. Chương kể đúng những nơi họ sống ngày nay. Hội nghị Mennonite Thế giới cho biết số tín hữu ở châu Phi, châu Á và Mỹ Latinh nay đông hơn ở châu Âu hay Bắc Mỹ.

Dirk Willems. Chuyện xảy ra năm 1569 ở Asperen, Hà Lan. Câu chuyện có trong Martyrs Mirror (1660), kèm một bức tranh khắc của Jan Luyken. Chương kể đúng, kết bằng việc Dirk bị thiêu sống. Năm ấy Hà Lan thuộc vua Tây Ban Nha.

Calvin

Gốc gác. Ông sinh ngày 10 tháng Bảy năm 1509 ở Noyon. Cha ông là Gérard Cauvin, làm thư ký cho giám mục và hàng kinh sĩ nhà thờ chính tòa. Ông học ở Orléans và Bourges.

“Một cuộc hoán cải bất ngờ”. Chữ La-tinh subita conversio có trong lời tựa sách Chú giải Thánh vịnh của Calvin (1557). Đó là một trong số ít lần ông nói về chính mình. Chương kể đúng.

Vụ truyền đơn. Đêm 17 rạng 18 tháng Mười năm 1534, một tờ truyền đơn chống Thánh lễ bị dán lên cửa phòng ngủ của vua Phanxicô I tại lâu đài Amboise. Nhà vua đáp lại bằng một cuộc đàn áp dữ dội, nhiều người bị thiêu.

Cuốn Giáo huấn về Đạo Kitô. Bản đầu in ở Basel tháng Ba năm 1536, khi Calvin hai mươi sáu tuổi, đề tặng vua Phanxicô I. Chương nói sách bán hết chưa đầy một năm. Bản cuối cùng, năm 1559, dày gấp chừng năm lần (theo Gordon).

Farel. Cuộc gặp diễn ra vào tháng Bảy hoặc tháng Tám năm 1536. Lời đe dọa của Farel và cảm giác bàn tay Thiên Chúa từ trời đặt lên mình có trong lời tựa sách Chú giải Thánh vịnh.

Thành phố của Calvin

Bị đuổi và được gọi về. Ông bị đuổi năm 1538 sau khi không chịu cho rước lễ dịp Phục Sinh, trở về tháng Chín năm 1541 và ở lại đến khi mất năm 1564. Ở Strasbourg, ông cưới một góa phụ là Idelette de Bure, chồng trước của bà là một người Rửa tội lại. Đứa con duy nhất của họ chết vài ngày sau khi sinh (theo Gordon; T. H. L. Parker, John Calvin). Calvin mãi đến năm 1559 mới được làm công dân và chưa bao giờ giữ chức vụ công nào.

Bốn chức vụ. Được quy định trong bộ Luật Giáo hội năm 1541. Các phó tế điều hành nhà thương chung của thành phố, và người tị nạn làm dân số thành phố tăng thêm hàng ngàn (theo Robert Kingdon, Adultery and Divorce in Calvin’s Geneva).

Hội đồng Consistoire. Họp vào thứ Năm. Các sổ biên bản còn đầy đủ và đã được in. Mỗi lỗi chương liệt kê đều có trong đó.

Hát Thánh vịnh. Sách Thánh vịnh Geneva hoàn thành năm 1551, với giai điệu của Louis Bourgeois và những người khác. Giai điệu của Thánh vịnh 100 là bài “Old Hundredth”.

Michael Servetus. Ông mô tả đường máu chảy qua phổi trong cuốn Phục hồi Kitô giáo (1553). Chương gọi ông là người châu Âu đầu tiên làm việc ấy, và nói thêm đúng rằng thầy thuốc Ả Rập Ibn al-Nafis đã mô tả điều đó ở Cairo ba thế kỷ trước. Servetus bị Tòa Dị giáo Công giáo ở Vienne, nước Pháp, kết án. Các thẩm phán ở đó đem thiêu hình nộm và sách của ông, còn ông trốn thoát tháng Tư năm 1553. Ông đến Geneva tháng Tám và bị nhận ra khi đi nghe giảng. Calvin đứng ra làm chứng chống ông và xin chém đầu thay vì thiêu. Ông bị thiêu ở Champel ngày 27 tháng Mười năm 1553. Chuyện giữa ngọn lửa ông kêu lên Đức Giêsu là “Con của Thiên Chúa hằng hữu” là lời truyền lại (theo Roland Bainton, Hunted Heretic). Câu đáp của Castellio, rằng giết một người không phải là bảo vệ một giáo lý, nằm trong cuốn Chống lại sách của Calvin (1554). Năm 1903, những người theo Calvin ở Geneva dựng một tảng đá “đền tội” ở Champel, ghi rằng họ lên án sai lầm của thời xưa.

Học viện. Lập năm 1559, nay là Đại học Geneva. Lời của Knox về Geneva nằm trong một lá thư ông viết năm 1556.

Tiền định và lối sống. Chương tóm tắt đúng. Chữ “đáng sợ” của Calvin là decretum horribile, trong Giáo huấn về Đạo Kitô (3.23.7). Ý cho rằng cách nhìn ấy góp phần nặn nên tinh thần các thành phố buôn bán là luận đề nổi tiếng của Max Weber trong Đạo đức Tin Lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản (1905). Luận đề này đến nay vẫn còn được bàn cãi nhiều.

Ngôi mộ không dấu. Calvin mất ngày 27 tháng Năm năm 1564 và được chôn ở nghĩa trang Plainpalais, không bia. Chương nói không ai biết chắc ông nằm ở đâu, và các nguồn cũng nói chỗ người ta chỉ ngày nay chỉ là phỏng đoán. Bức Tường Cải cách trong công viên ở Geneva tạc ông đứng cùng Farel, Theodore Beza và Knox.

Những nhánh của con sông

Nhận định cuối chương. Đây là phán đoán của chính người kể. Số tín hữu Cải cách và Trưởng lão ở Hàn Quốc, Ghana, Kenya và Nigeria do Hiệp thông Thế giới các Hội Thánh Cải cách thống kê. Ở Việt Nam, Hội Thánh Tin Lành Việt Nam mọc lên từ công việc của các giáo sĩ Hội Liên hiệp Cơ Đốc và Truyền giáo (Christian and Missionary Alliance), đến Đà Nẵng năm 1911. Đó là một trong những người cháu xa của cuộc Cải cách thế kỷ XVI.

Những người trong chương

Huldrych Zwingli (1484–1531), linh mục và nhà cải cách ở Zürich.

Christoph Froschauer, thợ in.

Erasmô thành Rotterdam.

Anna Reinhart, vợ Zwingli.

Martin Luther. Martin Bucer.

Philip xứ Hesse, hầu tước.

Felix Manz, Conrad Grebel và Georg Blaurock, những người Rửa tội lại đầu tiên.

Jakob Hutter.

Michael Sattler.

Jan Matthys và Jan xứ Leiden, những người cầm đầu ở Münster.

Franz von Waldeck, giám mục Münster.

Menno Simons.

Dirk Willems.

Gioan Calvin (1509–1564).

Phanxicô I, vua Pháp.

Guillaume Farel.

Michael Servetus, thầy thuốc.

Gioan Knox.

Những nơi trong chương

Zürich, nhà thờ Grossmünster và sông Limmat. Glarus. Marignano. Marburg. Kappel. Moravia. Rottenburg và Schleitheim. Münster và nhà thờ thánh Lambertô. Friesland và Witmarsum. Asperen. Noyon, Orléans, Bourges, Paris và Amboise. Basel. Geneva và Champel. Strasbourg.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc câu chuyện Dirk Willems trong Martyrs Mirror. Chỉ vài dòng kèm một bức tranh khắc, và bạn sẽ hiểu vì sao người Mennonite vẫn kể nó cho con cháu. Rồi đọc lời tựa sách Chú giải Thánh vịnh của Calvin, nơi một người rất kín đáo kể về cuộc hoán cải của mình.

Muốn đọc rộng hơn, hai cuốn đã nêu ở đầu trang là Calvin của Bruce Gordon và The Radical Reformation của George Huntston Williams. Câu chuyện về Servetus được kể trong Hunted Heretic của Roland Bainton.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 85 (Constance, 1415), chương 87 (máy in và thời Phục Hưng), chương 91 và 92 (Luther), chương 94 và 95 (nước Anh), chương 97 (Trentô), chương 112 (những cuộc chiến nhân danh Chúa) và chương 149 (đại kết).

Trở lại chương 93