Chương 93
Năm 1519–1569 · Thụy Sĩ, nước Đức, Hà Lan
- Nơi chốn
- Zürich, Marburg, Kappel, Schleitheim, Münster, Friesland, Basel, Geneva, Strasbourg
- Giáo hoàng
- Lêô X … Piô V
- Hoàng đế
- Carôlô V … Maximilian II
Vào tuần đầu tiên của Mùa Chay Thánh năm 1522, tại thành phố Zürich nước Thụy Sĩ, một xưởng in sách của ông Christoph Froschauer vẫn đỏ đèn làm việc miệt mài cho đến tận đêm khuya. Những người thợ in đang hối hả sắp từng con chữ chì để kịp hoàn thành tập các thư của Thánh Phaolô gửi đến hội chợ sách Frankfurt danh tiếng. Sau nhiều giờ lao động cật lực, ai nấy đều thấm mệt và đói lả. Thấy vậy, ông chủ xưởng in liền lấy hai chiếc xúc xích xông khói, cắt thành từng miếng nhỏ chia cho mọi người cùng ăn lót dạ.
Theo luật chung của Hội Thánh Công giáo từ ngàn đời, việc ăn thịt trong Mùa Chay là một điều cấm nghiêm ngặt để nhắc nhở tín hữu ăn chay hãm mình đền tội; và tại thành phố Zürich thời bấy giờ, hành vi ấy còn bị coi là vi phạm luật pháp dân sự của đô thị. Tin tức nhanh chóng truyền đến tai hội đồng thành phố, và các cuộc thẩm vấn bắt đầu được mở ra. Người ta phát hiện ra rằng, trong căn phòng in đêm hôm ấy, có sự hiện diện của chính Cha sở Nhà thờ Lớn Grossmünster: linh mục Huldrych Zwingli. Bản thân ngài không hề đụng đến miếng xúc xích nào, nhưng ngài cũng không hề cất tiếng ngăn cản các thợ in, và ngài khẳng định hành động ấy chẳng phải là tội lỗi gì trước mặt Chúa.
Hai tuần sau, Cha Zwingli lên tòa giảng Grossmünster giảng về “Sự tự do trong việc chọn lựa thức ăn”. Ngài lập luận rằng Kinh Thánh không hề cấm ăn thịt trong Mùa Chay; luật kiêng khem chỉ do con người đặt ra, và người Kitô hữu không buộc phải giữ những gì Lời Chúa không dạy.
Hai chiếc xúc xích bình dị trong đêm Mùa Chay ấy đã trở thành mồi lửa châm ngòi cho phong trào Cải Cách tôn giáo bùng nổ tại đất nước Thụy Sĩ. Thế nhưng, con đường cải cách nơi đây không đi theo dấu chân của Martin Luther bên nước Đức; từ ngọn lửa ấy, dòng sông đức tin phương Tây bắt đầu rẽ sang những nhánh sông hoàn toàn mới: có nhánh chảy xa hơn Luther rất nhiều, và có những nhánh lại bị chính những người xưng mình là canh tân bóp nghẹt một cách nghiệt ngã.
Vị linh mục miền sơn cước của thành Zürich
Huldrych Zwingli sinh ngày đầu năm 1484 tại ngôi làng miền núi Wildhaus thuộc miền đông Thụy Sĩ, kém Martin Luther chưa đầy hai tháng tuổi. Xuất thân từ một gia đình nông dân khá giả có cha làm thẩm phán thôn quê, cậu bé Zwingli được cha mẹ lo cho ăn học chu đáo tại các viện đại học lớn ở Viên và Basel. Chàng thanh niên say mê trào lưu nhân văn Phục Hưng và hết lòng kính trọng coi đại học giả Erasmus như người thầy soi đường cho tâm trí mình.
Sau khi thụ phong linh mục, Cha Zwingli được cử về làm cha sở xứ Glarus. Tại đây, ngài kiêm tuyên úy, theo các chàng trai trong xứ đi làm lính đánh thuê sang Ý. Nông dân miền núi Thụy Sĩ thời ấy là bộ binh thiện chiến bậc nhất châu Âu, nên vua chúa và cả Tòa Thánh đều trả tiền hậu để thuê họ.
Tháng Chín năm 1515, trong trận Marignano gần Milano, Cha Zwingli chết lặng khi thấy hàng ngàn thanh niên từ chính thung lũng quê mình vùi thây nơi đất khách vì đồng tiền ngoại bang. Trở về, ngài thành kẻ thù của nghề lính đánh thuê, và sau đó từ bỏ cả khoản bổng lộc hằng năm Tòa Thánh vẫn gửi cho ngài.
Ngày 1 tháng Giêng năm 1519, đúng vào ngày sinh nhật thứ ba mươi lăm của mình, Cha Zwingli chính thức nhậm chức Cha sở tại Nhà thờ Lớn Grossmünster ở Zürich. Ngay Chúa Nhật đầu tiên, ngài làm giáo dân kinh ngạc. Thay vì đọc các bài Phúc Âm theo lịch phụng vụ, ngài giảng trọn sách Tin Mừng Mátthêu, từ chương một câu một, tuần này qua tuần khác, cho đến câu cuối. Lối giảng này rất cổ, Thánh Gioan Kim Khẩu từng dùng ở Antiôkia, nhưng với dân Zürich, được nghe trọn từng câu Tin Mừng bằng tiếng mẹ đẻ là điều mới mẻ và cuốn hút. Sau này ngài tự hào khẳng định rằng mình đã giảng dạy thuần túy dựa trên Kinh Thánh từ trước khi người dân Zürich biết đến tên tuổi của Martin Luther.

Cuối năm 1519, một cơn đại dịch hạch kinh hoàng quét qua thành phố Zürich, cướp đi sinh mạng của một phần tư dân số. Giữa lúc bao người bỏ chạy, Cha Zwingli ở lại chăm sóc, xức dầu cho người hấp hối. Rồi chính ngài cũng nhiễm bệnh, sốt mê man cận kề cái chết. Qua khỏi, ngài viết Bài ca Dịch hạch, lời phó thác:
“Lạy Chúa, con chỉ là chiếc bình đất mọn hèn trong tay Chúa;
Xin cứ hàn gắn hay đập vỡ con tùy theo thánh ý Ngài!”
Một thành phố thay đổi đức tin
Tại Thụy Sĩ, phong trào Cải Cách không hề phụ thuộc vào mệnh lệnh của một vị hầu tước vương quyền như bên nước Đức, mà hoàn toàn do Hội đồng thành phố quyết định. Tháng Giêng năm 1523, Hội đồng thành phố triệu tập Cha Zwingli và linh mục Johann Faber, đại diện Tòa Giám mục Constance, đến tranh luận công khai trước hàng trăm đại biểu. Cha Zwingli đưa ra sáu mươi bảy luận đề thần học.
Và một điều lạ lùng đã xảy ra: những vị dân biểu thành phố, gồm các thương gia, thợ thủ công chưa từng học qua một ngày thần học kinh viện nào, đã ngồi ở ghế giám khảo để phán quyết xem ai là người giảng dạy sát với Kinh Thánh hơn! Họ tuyên bố đứng về phía Zwingli, và ban hành sắc lệnh buộc mọi người giảng đạo trong toàn thành phố chỉ được phép dạy những điều gì có thể chứng minh được từ Kinh Thánh.
Điểm khác biệt căn bản là: Zwingli đi xa và triệt để hơn Martin Luther rất nhiều. Luther chỉ loại bỏ những điều gì Kinh Thánh minh nhiên cấm đoán; còn Zwingli thì cương quyết vứt bỏ mọi thứ nếu Kinh Thánh không minh nhiên ra lệnh!
Mùa hè năm 1524, suốt gần hai tuần, thợ thuyền được lệnh vào các nhà thờ Zürich, đóng cửa lại rồi gỡ hết tranh ảnh, đập tượng thánh, quét vôi trắng lên các bích họa. Đàn organ bị cấm tiếng, ít năm sau bị tháo dỡ.
Trớ trêu thay, Zwingli lại rất yêu âm nhạc, chơi giỏi cả đàn luýt lẫn đàn hạc. Nhưng vì Tân Ước không chỗ nào dạy dùng đàn organ để thờ phượng, ngài loại nhạc cụ ra khỏi nhà thờ! Cả tiếng hát cộng đoàn cũng vắng bóng ở Zürich hàng chục năm, nhà thờ chìm trong thinh lặng lạnh lùng.

Vào Tuần Thánh năm 1525, Thánh lễ Công giáo chính thức bị bãi bỏ tại Zürich. Thay vào đó, mỗi năm chỉ bốn lần, người ta kê một chiếc bàn gỗ trơn mộc mạc ở giữa nhà thờ, đặt bánh mì thường và rượu vang trong những chiếc đĩa và chén bằng gỗ đơn sơ; dân chúng quây quần chung quanh để cùng nhau ăn bánh uống rượu như một bữa tiệc thuần túy tưởng nhớ lại Bữa Tiệc Ly xưa.
Ngài cũng cho chuyển đổi tu viện cũ của hàng giáo sĩ thành một trường đào tạo Kinh Thánh chuyên sâu bằng tiếng Híp-ri, Hy Lạp và Latinh; và từ mái trường này, bộ Kinh Thánh tiếng Đức trọn vẹn đầu tiên của Thụy Sĩ, gọi là Kinh Thánh Zürich, đã được nhà in của ông Froschauer xuất bản vào năm 1531.
Bản thân Cha Zwingli cũng đã giã từ luật độc thân linh mục: ngài bí mật kết hôn với bà Anna Reinhart, một góa phụ đạo đức có con riêng, vào năm 1522 và công khai tổ chức đám cưới vào năm 1524.
Một chữ “là” làm chia đôi tấm bánh
Dù cùng chống quyền bính Rôma, giữa Luther và Zwingli có một hố sâu không san lấp được: Bí tích Thánh Thể.
Luther bác bỏ tín điều Biến Thể của Công giáo, nhưng bằng đức tin kiên vững, ông xác tín tuyệt đối rằng khi Chúa Giêsu cầm lấy bánh và phán: “Này là Mình Thầy”, thì Mình Máu Thánh Chúa Kitô thực sự hiện diện một cách hữu hình và đích thực nơi tấm bánh và chén rượu.
Ngược lại, Zwingli lại giải nghĩa chữ “Là” bé nhỏ ấy theo một hướng hoàn toàn khác. Đối với ngài, chữ “Là” ở đây chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, nghĩa là “Tượng trưng cho” hay “Biểu thị cho”, tương tự như khi Chúa Giêsu phán: “Thầy là cây nho thật, Thầy là cửa chuồng chiên”. Vậy theo Zwingli, Bữa Tiệc Thánh không có sự hiện diện thực của Chúa Giêsu, mà chỉ là bữa ăn tưởng nhớ công ơn cứu chuộc.
Tháng Mười năm 1529, Lãnh chúa Philip xứ Hesse, một vương hầu Tin Lành nhiệt thành, đã mời cả hai về lâu đài Marburg hòa giải, mong lập một liên minh Tin Lành đối trọng với Hoàng đế Charles V. Luther đến cùng Melanchthon; Zwingli đến cùng Oecolampadius và Martin Bucer.
Trước giờ tranh luận, Luther đã lặng lẽ dùng một mẩu phấn trắng viết ngay ngắn bốn chữ Latinh lên mặt bàn gỗ: Hoc est corpus meum, nghĩa là “Này là Mình Thầy”, rồi lấy một tấm khăn nhung phủ kín lên trên. Đến khi Zwingli bắt đầu say sưa dùng các luận điểm triết học để giải thích Thánh Thể chỉ là biểu tượng tượng trưng, Luther liền giật phăng tấm khăn nhung ra, đập mạnh tay xuống bàn và chỉ thẳng vào dòng chữ phấn ấy: Lời Chúa đã phán rõ ràng “Này là Mình Thầy”, chứ Người đâu có phán “Này tượng trưng cho Mình Thầy”!

Họ đồng thuận với nhau trong mười bốn trên mười lăm điều khoản giáo lý căn bản. Nhưng đến điều khoản thứ mười lăm về Bí tích Thánh Thể, cuộc đàm phán hoàn toàn bế tắc. Giờ phút chia tay, Zwingli giàn giụa nước mắt đưa bàn tay ra xin kết tình huynh đệ, nhưng Luther đã lạnh lùng từ chối bắt tay và buông một lời cay đắng: “Các ông thuộc về một thần khí hoàn toàn khác biệt với chúng tôi!”
Vì tấm bánh ấy, hai nhánh Luther và Cải Cách không dự chung Bữa Tiệc của Chúa suốt hơn bốn trăm năm, mãi đến Thỏa ước Leuenberg năm 1973.
Hai năm sau cuộc gặp gỡ Marburg, cuộc chiến tranh tôn giáo khốc liệt bùng nổ giữa thành phố Zürich và các bang miền núi Công giáo của Thụy Sĩ. Nếu như cuộc đụng độ năm 1529 từng kết thúc trong êm đẹp với hình ảnh cảm động khi binh lính hai bên biên giới cùng nhau đặt nồi nấu chung món súp sữa hòa bình, thì lần này hận thù đã lấn át tất cả. Zwingli tin rằng công cuộc Cải Cách cần phải được bảo vệ bằng gươm giáo; ngài thân hành khoác áo giáp, mang gươm bên hông cùng xuất trận với đạo quân Zürich.
Ngày 11 tháng Mười năm 1531, tại trận chiến Kappel, quân đội Zürich đại bại thảm hại. Bị thương nặng ngã quỵ giữa chiến trường, Cha Zwingli bị binh lính đối phương phát hiện và sát hại. Thi thể ngài bị người ta phanh thây làm bốn phần như đối với một kẻ phản quốc rồi đem thiêu thành tro bụi đổ ra bốn phương trời. Ngài tử trận ở tuổi bốn mươi bảy; người con riêng của vợ ngài là chàng trai trẻ Gerold cũng nằm lại trên bãi chiến trường đẫm máu ấy.
Bản hòa ước sau đó ấn định mỗi bang Thụy Sĩ có toàn quyền gìn giữ đức tin truyền thống của mình: Zürich tiếp tục theo phái Cải Cách dưới sự dẫn dắt suốt bốn mươi bốn năm của mục sư Heinrich Bullinger, trong khi các bang lân cận vẫn kiên trung gìn giữ đức tin Công giáo. Cho đến tận hôm nay, bản đồ tôn giáo của đất nước Thụy Sĩ thanh bình vẫn là một bức tranh đan xen tuyệt đẹp giữa các xứ đạo Công giáo và các cộng đoàn Cải Cách.
Những người rửa tội lại và dòng nước bi thương
Trong số những học trò trẻ tuổi nhiệt thành từng lắng nghe Zwingli giảng dạy tại Zürich, có một nhóm thanh niên trí thức lại cảm thấy người thầy của mình đã dừng bước quá sớm.
Họ nói Tân Ước không có câu nào kể các Tông đồ rửa tội cho trẻ sơ sinh. Phép Rửa, theo họ, chỉ dành cho người trưởng thành đã ăn năn và tự do tuyên xưng đức tin. Một đứa trẻ thơ ẵm ngửa thì làm sao có thể tự mình tin nhận Chúa được? Họ chỉ vào câu Lời Chúa trong Tin Mừng Máccô: “Ai tin và chịu phép rửa sẽ được cứu độ”: đức tin phải đi trước, rồi phép rửa mới theo sau!
Zwingli và các nhà thần học Công giáo bảo vệ việc rửa tội trẻ nhỏ: thời các Tông đồ, khi chủ nhà đón nhận Tin Mừng thì “cả nhà” được rửa tội, kể cả con trẻ; và từ thế kỷ III, Origen đã viết rằng Giáo hội nhận truyền thống rửa tội trẻ thơ từ các Tông đồ.
Thế nhưng, những người trẻ cấp tiến này còn muốn đi xa hơn nữa về mặt tổ chức Giáo hội: họ cho rằng Hội Thánh đích thực không phải là toàn bộ cư dân của một thành phố hay quốc gia được nhà nước bảo trợ, mà phải là một cộng đoàn nhỏ bé gồm những người tự nguyện dấn thân đi theo Chúa Giêsu. Một cộng đoàn đức tin như thế không cần bất kỳ hội đồng thành phố hay vương quyền nào can thiệp hay quyết định thay mình!
Hội đồng thành phố Zürich lập tức ra tối hậu thư: buộc tất cả các bậc cha mẹ trong thành phố phải đem con nhỏ đi rửa tội trong vòng tám ngày, nếu không sẽ bị trục xuất biệt xứ.
Đứng trước sự đe dọa ấy, vào tối ngày 21 tháng Giêng năm 1525, một nhóm người đã bí mật quy tụ cầu nguyện tại tư gia của thầy Felix Manz, con trai một giáo sĩ Grossmünster. Trong căn phòng nhỏ ấy có mặt Conrad Grebel, một chàng thanh niên xuất thân từ gia đình quý tộc giàu có bậc nhất thành phố, và Georg Blaurock, một cựu linh mục miền sơn cước. Giữa bầu khí thiêng liêng nghẹn ngào, thầy Blaurock bỗng quỳ xuống, tha thiết xin Grebel làm phép rửa lại cho mình. Grebel liền múc một gáo nước mát đổ lên đầu Blaurock nhân danh Ba Ngôi Thiên Chúa; đoạn Blaurock đứng lên làm phép rửa tiếp cho tất cả những người hiện diện.

Tất cả những con người ấy thực chất đều đã được chịu phép Rửa Tội từ khi còn thơ ấu trong lòng Giáo hội Công giáo. Kẻ thù liền gán cho họ danh xưng miệt thị là Anabaptists, nghĩa là “Những người Rửa Tội Lại”. Bản thân họ kiên quyết từ chối tên gọi ấy, bởi họ khẳng định rằng phép rửa thuở ấu thơ trước kia vốn không có giá trị, nên đây mới chính là phép rửa đích thực đầu tiên của đời họ.
Họ sống triệt để theo Bài Giảng Trên Núi: không thề trước tòa, không mang gươm, không làm quan tòa, không đi lính. Có những nhóm còn đem toàn bộ của cải riêng ra chia sẻ sống chung như thời các Tông đồ; tiêu biểu là cộng đoàn của Thầy Jakob Hutter, một người thợ làm mũ xứ Tyrol, tại Moravia, tiền thân của phái Hutterites vẫn sống đời cộng cư thanh bần nơi các trang trại ở Bắc Mỹ cho đến tận ngày hôm nay. Bản thân Thầy Hutter sau này đã bị thiêu sống tại Innsbruck vào năm 1536.

Chính lối sống ấy đẩy họ vào thảm kịch: mọi phe đều bách hại họ! Công giáo, Luther lẫn Zwingli đều nhìn họ thù địch, vì từ chối rửa tội trẻ em và từ chối phục tùng chính quyền bị xem là phá hoại trật tự xã hội.
Năm 1526, chính quyền thành phố Zürich đã ban hành đạo luật tàn khốc: xử tử hình bằng cách dìm nước đối với bất cứ ai phạm tội “rửa tội lại”. Conrad Grebel may mắn qua đời vì bệnh dịch trước khi bản án ập đến. Nhưng vào ngày 5 tháng Giêng năm 1527, chính người bạn trẻ Felix Manz đã bị trói chặt tay chân, điệu lên một chiếc thuyền rồi quăng thẳng xuống dòng sông Limmat lạnh buốt cho đến chết đuối.
Biên niên sử kể rằng mẹ và anh của Manz đứng trên bờ khóc, khuyên chàng giữ vững đức tin đến hơi thở cuối cùng. Người đời thời ấy gọi bản án man rợ ấy bằng cái tên đầy mỉa mai: “Phép rửa thứ ba dìm trong nước chết”!
Cũng trong năm ấy, cựu đan sĩ Biển Đức Michael Sattler đã soạn thảo bản Tuyên tín Schleitheim gồm bảy điều khoản hòa bình cho phong trào. Ít lâu sau, ngài bị bắt tại thị trấn Công giáo Rottenburg, bị tra tấn cắt lưỡi, xé thịt bằng kìm nung đỏ rồi đem thiêu sống; người vợ hiền Margaretha của ngài cũng bị dìm chết dưới sông vài ngày sau đó. Thầy Blaurock chịu phúc tử đạo trên giàn thiêu tại Tyrol năm 1529. Ước tính trong vài thập niên giông bão ấy, có từ hai ngàn đến năm ngàn tín hữu Rửa Tội Lại đã bị xử tử trên khắp lục địa châu Âu, phần lớn nơi các lãnh địa Công giáo, nhưng cũng có biết bao người đã ngã xuống ngay dưới bàn tay của chính quyền Tin Lành!
Mãi đến thế kỷ XXI, những vết thương lịch sử đau xót ấy mới được xoa dịu bằng tinh thần hòa giải Kitô giáo: Năm 2004, Giáo hội Cải Cách Zürich đã long trọng dựng một tấm bia tưởng niệm bên bờ sông Limmat để công khai xin tha thứ cho tội lỗi của tiền nhân. Và năm 2010, tại Đại hội Stuttgart, Liên đoàn Luther Thế giới cũng đã thành tâm cúi đầu sám hối vì những hành vi bách hại tàn nhẫn đối với những người anh em Rửa Tội Lại năm xưa.
Cơn điên cuồng ở Münster và vị mục tử hiền lành Menno Simons
Bị dồn đến đường cùng, một bộ phận Rửa Tội Lại sa vào cuồng tín.
Năm 1534, tại thành phố Münster miền tây bắc nước Đức, một nhóm quá khích do Jan Matthys, một thợ làm bánh xứ Haarlem, và Jan Bockelson, một thợ may trẻ tuổi thường gọi là Jan xứ Leiden, cầm đầu đã vũ trang đánh chiếm toàn bộ thành phố. Họ tuyên bố biến Münster thành “Kinh thành Giêrusalem Mới” để đón chờ ngày Chúa Cứu Thế tái lâm hiển trị. Giữa mùa đông buốt giá, họ xua đuổi tất cả những ai từ chối chịu phép rửa lại ra khỏi thành, tịch thu mọi tài sản tư hữu để làm của chung, và đem đốt sạch mọi sách vở trong thành phố, chỉ chừa lại duy nhất cuốn Kinh Thánh. Đúng dịp Lễ Phục Sinh năm 1534, đinh ninh rằng Chúa sẽ làm phép lạ ban chiến thắng, Matthys đã cưỡi ngựa dẫn một toán tùy tùng xông ra ngoài thành nghênh chiến và bị quân bao vây chém chết tại chỗ.
Sau cái chết của Matthys, chàng thợ may Jan xứ Leiden tự xưng vương, đội triều thiên vàng ngọc và thiết lập một chế độ độc tài quái đản. Ông ban hành luật cho phép đàn ông được lấy nhiều vợ, tự mình cưới tới mười sáu người vợ, và chính tay chặt đầu một người vợ dám lên tiếng chỉ trích thói lạm quyền của mình.
Tháng Sáu năm 1535, sau mười sáu tháng vây hãm nghẹt thở, thành phố thất thủ trước liên quân của Đức Giám mục Franz von Waldeck, có cả các vương hầu Công giáo lẫn Tin Lành hiệp lực. Tháng Giêng năm 1536, Jan xứ Leiden cùng các thủ lĩnh bị đem ra tra tấn dã man rồi hành quyết. Thi thể của họ bị bỏ vào ba chiếc lồng sắt lớn đem treo lơ lửng trên ngọn tháp Nhà thờ Thánh Lambertô để răn đe thiên hạ. Ba chiếc lồng sắt rỉ sét ấy cho đến tận hôm nay vẫn còn treo nguyên vẹn trên tháp chuông cổ kính, và từ năm 1987, người dân thành phố đã thắp lên ba ngọn đèn nhỏ le lói bên trong mỗi chiếc lồng mỗi khi đêm về như một lời nhắc nhở muôn đời về sự cuồng vọng của lòng người.
Sau thảm họa Münster, những người Rửa Tội Lại sống sót bị cả châu Âu xem như loài quái vật nguy hiểm. Và người đã cứu vớt phong trào này khỏi vực thẳm diệt vong chính là một vị linh mục Công giáo người Hà Lan: Cha Menno Simons.
Năm 1535, người em ruột của ngài là Pieter Simons đã chẳng may thiệt mạng trong một cuộc nổi dậy vũ trang manh động của phái này. Nỗi đau đớn giằng xé lương tâm suốt nhiều năm trời đã thôi thúc Cha Menno Simons đưa ra một quyết định dứt khoát: vào năm 1536, ngài rời bỏ chức vụ linh mục giáo xứ để dấn thân bảo bọc những con chiên lạc loài. Suốt hai mươi lăm năm còn lại của cuộc đời, ngài phải sống đời lẩn trốn chui lủi, bị chính quyền treo giải thưởng lớn cho ai lấy được đầu, kiên trì đi khắp các thôn xóm gom góp những cộng đoàn đang tan tác.
Ngài dạy các tín hữu phải triệt để từ bỏ mọi thứ vũ khí bạo lực, không bao giờ lấy ác báo ác, và chỉ sống một nếp đời hiền lành, mộc mạc và cần cù theo đúng Phúc Âm. Những người đi theo ngài được gọi là phái Mennonites, từ đó về sau tách ra thêm nhánh Amish. Ngày nay người Mennonites có mặt khắp các châu lục, nổi tiếng nhờ công cuộc cứu trợ nhân đạo và việc từ chối cầm súng.

Trang sử của những người Rửa Tội Lại còn lưu lại một câu chuyện đức tin tuyệt mỹ về tình yêu tha thứ: Vào mùa đông năm 1569 tại Hà Lan, một tín hữu Mennonite nghèo tên là Dirk Willems bị lính đuổi bắt vì tội chịu phép rửa lại. Ông liều mình chạy băng qua một mặt ao đóng băng mỏng. Nhờ vóc dáng gầy gò nhẹ cân, Dirk đã may mắn chạy sang được bờ bên kia. Người lính canh đuổi theo phía sau nặng cân hơn nên băng bất ngờ nứt toác, anh ta rơi tõm xuống làn nước buốt giá và tuyệt vọng kêu cứu.
Đứng bên bờ an toàn, nghe tiếng kêu cứu của kẻ thù đang săn lùng mạng sống mình, Dirk Willems đã không hề do dự: ông quay ngược trở lại, bò trên mặt băng trơn trượt và đưa tay kéo người lính canh thoát chết khỏi miệng hà bá! Thế nhưng, người lính sau khi hoàn hồn đã buộc phải tuân lệnh cấp trên bắt giữ lại vị ân nhân của mình. Dirk Willems sau đó đã hiên ngang bước lên giàn hỏa thiêu, để lại một chứng từ ngời sáng về lòng bác ái Kitô giáo không bờ bến.
Gioan Calvin và “kinh thành thánh thiện” Geneva
Nhân vật thứ ba, và cũng là người để lại dấu ấn thần học sâu đậm nhất trong toàn bộ thế giới Tin Lành cải cách, là một người con nước Pháp: Gioan Calvin.
Calvin sinh năm 1509 tại thành phố Noyon miền bắc nước Pháp. Cha ông làm thư ký cho tòa giám mục, ban đầu định cho con làm linh mục, sau đổi ý gửi con học luật ở Orléans và Bourges. Calvin thấm nền học vấn nhân văn, thạo tiếng Hy Lạp. Đến khoảng năm 1533, ngài trải qua một biến cố thiêng liêng mà sau này ngài gọi là “một cuộc hoán cải bất ngờ” để thuộc trọn về Chúa.
Tháng Mười năm 1534, tại Paris bùng nổ biến cố Vụ Áp Phích: những tờ truyền đơn công kích Thánh lễ Công giáo kịch liệt bị lén lút dán khắp nơi, thậm chí dán lên cả cánh cửa phòng ngủ của Vua François I! Nhà vua nổi trận lôi đình, hạ lệnh mở chiến dịch truy quét và thiêu sống hàng loạt tín hữu Tin Lành. Calvin buộc phải cải trang trốn chạy khỏi quê hương nước Pháp.
Năm 1536, khi đang tị nạn tại Basel bên Thụy Sĩ ở tuổi hai mươi sáu, ngài đã cho xuất bản cuốn sách lịch sử bằng tiếng Latinh mang tên Tổng luận Giáo lý Kitô giáo. Ngài trân trọng đề tặng cuốn sách lên Vua nước Pháp như một lời biện hộ đanh thép cho những người Tin Lành đang quằn quại trên giàn hỏa thiêu: chứng minh họ không phải là những kẻ nổi loạn phản quốc, mà là những Kitô hữu chân chính khao khát sống theo Lời Chúa. Cuốn sách bán hết sạch trong nháy mắt, được Calvin không ngừng bổ sung suốt cả cuộc đời, bản in năm 1559 dày gấp năm lần bản đầu, trở thành công trình thần học có hệ thống chặt chẽ và đồ sộ bậc nhất của phong trào Tin Lành.

Tháng Bảy năm 1536, trên đường sang Strasbourg, Calvin ghé trọ lại thành phố Geneva đúng một đêm. Hay tin, nhà cải cách Guillaume Farel, một vị mục sư tóc đỏ có tính khí như lửa bốc vừa đưa Geneva theo phe Tin Lành, tìm đến tận quán trọ nài Calvin ở lại. Calvin từ chối, nói mình nhút nhát, chỉ muốn một góc yên tĩnh để đọc và viết. Farel nổi giận, giơ tay cảnh báo:

“Nếu ông dám đem sự an nhàn của bản thân ra để chối từ công việc của Chúa, thì nguyện xin Thiên Chúa nguyền rủa sự yên tĩnh ấy của ông!”
Calvin rụng rời; ngài thấy như chính bàn tay Thiên Chúa đã chộp lấy vai mình. Và Calvin đã cúi đầu ở lại.
Năm 1538, vì những quy định mục vụ quá nghiêm ngặt, như từ chối cho giáo dân rước lễ dịp Phục Sinh khi chưa thanh tẩy đời sống, Calvin và Farel đã bị chính quyền Geneva trục xuất. Calvin lui về Strasbourg sống ba năm thanh thản, làm mục sư chăm sóc cộng đoàn người Pháp tị nạn và kết hôn với bà Idelette de Bure, một góa phụ hiền thục có chồng trước là tín hữu Rửa Tội Lại đã được ngài cảm hóa. Đứa con duy nhất của hai người về sau chẳng may qua đời ít ngày sau khi sinh.
Năm 1541, Geneva rối loạn, Hội đồng thành phố viết thư mời ngài trở lại. Calvin ở đó trọn hai mươi ba năm còn lại của đời mình. Dù ngài cả đời chỉ mang thân phận một kiều dân ngoại quốc, mãi năm 1559 mới được cấp quyền công dân, và chưa từng giữ bất kỳ một chức vụ hành chính công quyền nào, uy tín thiêng liêng của ngài đã biến Geneva thành một “kinh thành thánh thiện” kiểu mẫu của châu Âu.
Ngài tổ chức cơ cấu Giáo hội địa phương thành bốn tác vụ mục vụ rõ rệt:
- Các Mục sư: chịu trách nhiệm giảng dạy Lời Chúa và cử hành các phép Bí tích.
- Các Tiến sĩ, tức các học giả: chuyên lo việc nghiên cứu và huấn luyện giáo lý thần học.
- Các Trưởng lão: gồm những giáo dân đạo đức uy tín được bầu ra để đồng hành và coi sóc nếp sống luân lý của giáo dân nơi các khu phố.
- Các Phó tế: chuyên lo công việc bác ái, quản lý nhà thương chung, chăm lo cho người nghèo, trẻ mồ côi và tiếp đón làn sóng hàng ngàn người tị nạn đức tin từ khắp nơi đổ về.

Cứ mỗi sáng thứ Năm hằng tuần, các mục sư và trưởng lão lại họp nhau thành một hội đồng kỷ luật mang tên Consistoire. Ai sống trái luân lý Tin Mừng đều bị gọi lên kiểm điểm: từ thói say xỉn, bài bạc, nhảy múa lả lơi, vợ chồng cãi vã, lười đi nghe giảng Chúa Nhật, cho đến những người còn lén lút giữ các thói quen Công giáo cũ như lần chuỗi Mân Côi hay cầu nguyện cho người chết nơi luyện ngục! Từng lỗi nhỏ đều được ghi chép cẩn thận vào sổ biên bản; người phạm lỗi bị nhắc nhở sám hối công khai trước cộng đoàn hoặc bị phạt cấm dự Bữa Tiệc Thánh.

Trong phụng vụ, Calvin không cấm âm nhạc nhưng ngài chủ trương sự đơn sơ tuyệt đối: bỏ đàn organ, cho toàn thể cộng đoàn cùng nhau hòa giọng hát các bài Thánh Vịnh bằng tiếng Pháp phổ theo các làn điệu dân ca mộc mạc. Một giai điệu Thánh Vịnh do nhạc sĩ Louis Bourgeois soạn cho Geneva thuở ấy ngày nay vẫn được các giáo hội nói tiếng Anh ngân nga với tên gọi thân thương “Old Hundredth”.
Thế nhưng, bức tranh Geneva của Calvin cũng mang một vết thương lịch sử đau lòng: vụ hành quyết bác sĩ Michael Servetus.
Servetus là một danh y và học giả uyên bác người Tây Ban Nha, người đầu tiên ở phương Tây mô tả chính xác sự tuần hoàn của máu qua phổi. Thế nhưng, ông lại mắc phải sai lầm thần học nghiêm trọng khi công khai phủ nhận mầu nhiệm Một Chúa Ba Ngôi và thiên tính của Chúa Giêsu. Tòa Án Giáo Hội Công giáo tại Pháp từng tuyên án tử hình ông nhưng ông đã vượt ngục trốn thoát.
Năm 1553, trên đường trốn sang Ý, ông tình cờ ghé qua Geneva và bước vào nhà thờ nghe Calvin giảng. Bị giáo dân phát hiện, Servetus lập tức bị bắt giữ; và chính Calvin đã đứng ra làm chứng chuyên môn trước tòa án thành phố để vạch rõ những sai lạc thần học của ông. Hội đồng thành phố Geneva đã tuyên án tử hình Servetus về tội lạc giáo. Calvin có làm đơn xin tòa đổi sang hình thức xử trảm để tử tội bớt đau đớn, nhưng hội đồng đã khước từ.
Ngày 27 tháng Mười năm 1553, nhà bác học Servetus đã bị thiêu sống trên ngọn đồi Champel ngoài ngoại ô Geneva. Đứng giữa ngọn lửa thiêu bốc cháy ngùn ngụt, ông vẫn kiên quyết không chịu rút lại quan điểm, cất tiếng kêu khẩn Chúa Giêsu là “Con của Thiên Chúa hằng hữu” chứ dứt khoát không chịu gọi Người là “Người Con hằng hữu”!
Cái chết ấy làm rúng động lương tâm nhiều trí thức; học giả Sebastian Castellio viết một câu bất hủ:
“Thiêu sống một con người không bao giờ là hành vi bảo vệ một giáo lý; hành vi đó đơn giản chỉ là giết chết một con người mà thôi!”
Năm 1903, kỷ niệm 350 năm, con cháu các tín hữu Calvin ở Geneva dựng một tấm bia sám hối trên đồi Champel, nhìn nhận lỗi lầm của tiền nhân.
Năm 1559, Calvin sáng lập nên Viện Hàn lâm Geneva chuyên đào tạo các vị mục sư Tin Lành. Sinh viên từ khắp các nước Pháp, Scotland, Hà Lan và Anh quốc đã rủ nhau đổ về đây tu học rồi mang ngọn lửa cải cách trở về quê hương mình. Mục sư John Knox, người có công đưa toàn bộ đất nước Scotland đi theo Tin Lành, đã hết lời ca tụng Geneva là “mái trường hoàn hảo nhất của Chúa Kitô trên trần gian kể từ thời các Thánh Tông đồ”. Ngôi trường ấy ngày nay chính là Viện Đại học Geneva danh tiếng.

Về mặt thần học, Calvin nhấn mạnh đến quyền tể trị tuyệt đối của Thiên Chúa qua học thuyết Tiền Định Đôi: ngài cho rằng từ trước muôn đời, Thiên Chúa đã định sẵn ai là người được cứu rỗi và ai là kẻ phải hư mất đời đời, và con người hoàn toàn bất lực không thể tự thay đổi được quyết định ấy. Chính Calvin cũng gọi quyết định mầu nhiệm này là một “sắc lệnh đáng sợ”. Dẫu vậy, ngài dạy rằng người được Chúa chọn sẽ minh chứng ơn gọi của mình qua một đời sống chăm chỉ lao động, thanh liêm, tiết độ và coi mọi nghề nghiệp lương thiện trần thế, dù là bác thợ thủ công, người thương buôn hay bác nông dân cuốc đất, đều là một ơn gọi thánh thiêng để phụng sự vinh quang Thiên Chúa.

Năm 1905, nhà xã hội học Max Weber lập luận rằng đạo đức lao động khắt khe ấy đã góp phần hun đúc nền kinh tế phương Tây hiện đại.
Calvin tạ thế ngày 27 tháng Năm năm 1564 ở tuổi năm mươi tư, sau nhiều năm kiệt sức vì bệnh tật triền miên. Thể theo đúng di nguyện khiêm nhường của ngài, người ta đã an táng ngài trong một ngôi mộ đất hoàn toàn không xây đắp, không bia đá, không khắc tên tuổi, cốt để người đời sau không biến mộ ngài thành nơi sùng kính. Đến nay, chẳng một ai biết chính xác nấm mồ của ngài nằm ở góc nào nơi nghĩa trang Geneva.
Những nhánh sông rẽ lối và bài học cho muôn đời
Từ Geneva, Cải Cách Thụy Sĩ lan ra khắp năm châu: trở thành cộng đồng người Huguenot kiên cường tại Pháp, Giáo hội Cải Cách Hà Lan trù phú, Giáo hội Trưởng Lão nghiêm cẩn tại Scotland, và đoàn người Thanh Giáo vượt Đại Tây Dương trên con tàu Mayflower sang khai phá đất nước Hoa Kỳ.
Tại Việt Nam chúng ta, vào năm 1911, khi những vị thừa sai Tin Lành đầu tiên thuộc Hội Truyền Giáo Phúc Âm Liên Hiệp đặt chân đến cảng biển Đà Nẵng để gieo hạt giống Lời Chúa, khai sinh nên Hội Thánh Tin Lành Việt Nam ngày nay, họ cũng chính là những người con cháu thiêng liêng mang trong mình dòng chảy đức tin bắt nguồn từ thành phố Geneva năm xưa.
Năm mươi năm sau ngày tiếng búa của Luther vang lên tại Wittenberg, thế giới Kitô giáo phương Tây không còn là một ngôi nhà chung duy nhất nữa.
Bên cạnh Giáo hội Công giáo muôn đời kiên trung gìn giữ bảy Bí tích tông truyền quanh ngai tòa Phêrô, bức tranh Tin Lành đã phân hóa thành muôn vàn sắc thái: có những cộng đoàn Luther vững chãi nơi miền bắc nước Đức và vùng Scandinavia; có những cộng đoàn Cải Cách Calvin sâu sắc tại Thụy Sĩ, Pháp, Hà Lan và Scotland; có những nhóm Rửa Tội Lại âm thầm sống nếp đời bất bạo động lẩn khuất nơi thôn dã; và bên kia eo biển sương mù là một Giáo hội Anh quốc do chính nhà vua đứng đầu.
Tất cả các nhà cải cách thời bấy giờ đều đồng thanh giương cao khẩu hiệu Sola Scriptura, “Chỉ Duy Kinh Thánh”! Nhưng nghịch lý đau đớn là: cùng mở một cuốn Kinh Thánh, những người con của Cải Cách lại không đồng thuận với nhau về điều Lời Chúa dạy! Xót xa hơn, nhiều người trong họ đã bắt bớ, bỏ tù và thiêu sống chính anh em đồng đạo, lặp lại đúng những vết xe đổ mà họ từng lớn tiếng lên án Tòa Thánh Rôma.
Nhìn lại những trang sử phân rẽ đầy nước mắt ấy, người tín hữu Công giáo hôm nay càng thêm tha thiết cầu nguyện cho sự hiệp nhất của Thân Thể Mầu Nhiệm Chúa Kitô, để một ngày kia lời nguyện cầu tha thiết của Chúa Cứu Thế trong Bữa Tiệc Ly năm xưa được trọn vẹn ứng nghiệm: “Xin cho tất cả chúng nên một, như Cha ở trong Con và Con ở trong Cha”…
Nhìn lại những trang sử phân rẽ đầy nước mắt ấy, người tín hữu Công giáo hôm nay càng thêm tha thiết cầu nguyện cho sự hiệp nhất của Thân Thể Mầu Nhiệm Chúa Kitô, để một ngày kia lời nguyện cầu tha thiết của Chúa Cứu Thế trong Bữa Tiệc Ly năm xưa được trọn vẹn ứng nghiệm: “Xin cho tất cả chúng nên một, như Cha ở trong Con và Con ở trong Cha”…
Chương 93 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“… không bao giờ là hành vi bảo vệ một giáo lý; hành vi đó đơn giản chỉ là giết chết một con người mà thôi!”
Những người trong chương
- Felix Manz · Năm 2004 Hội Thánh Cải cách Zürich đặt tấm biển tưởng niệm bên sông Limmat, nơi ông bị dìm chết, và xin tha thứ.
- Michael Servetus · Năm 1903 Geneva dựng tấm bia đá trên đồi Champel, nơi ông bị thiêu, để nhận rằng việc ấy sai.
- Calvin · Không ai biết chắc mộ ông ở đâu. Ở Geneva có bức tường dài tạc ông cùng Farel, Beza và Knox.
Nơi ấy hôm nay
- Nhà thờ lớn Grossmünster ở Zürich, nơi Zwingli giảng từ năm 1519, nay là nhà thờ của Hội Thánh Cải cách.
- Nhà thờ thánh Lambertô ở Münster còn ba chiếc lồng sắt treo trên tháp. Từ năm 1987 mỗi đêm người ta thắp đèn nhỏ trong từng lồng.
- Học viện Geneva do Calvin lập năm 1559 nay là Đại học Geneva.
Muốn đọc thêm
Mc 16,16 · Calvin, Tổng luận Giáo lý Kitô giáo · Bảy điều Schleitheim (1527) · Thieleman van Braght, Martyrs Mirror · Roland Bainton, Hunted Heretic (về Servetus)
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Huldrych Zwingli
- Christoph Froschauer
- Erasmô thành Rotterdam
- Anna Reinhart
- Martin Luther. Martin Bucer
- Philip xứ Hesse
- Felix Manz
- Conrad Grebel
- Georg Blaurock
- Jakob Hutter
- Michael Sattler
- Jan Matthys
- Jan xứ Leiden
- Franz von Waldeck
- Menno Simons
- Dirk Willems
- Gioan Calvin
- Phanxicô I
- Guillaume Farel
- Michael Servetus
- Gioan Knox
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 94
Nhà vua, người chưởng ấn và vị giám mục già
Người bạn từng được Henry VIII ghé nhà ăn tối, dạo vườn cả giờ, sao lại chết vì chính nhà vua?
Khoảng 34 phút đọc












