Tư liệu chương 94
Kiểm chứng chương 94: Nhà vua, người chưởng ấn và vị giám mục già
Đọc xong chương 94, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: bữa tối ở Chelsea với nhà vua ai kể lại, những lời cuối cùng của Thomas More do đâu mà ta biết, và bức tranh về đời sống đạo ở nước Anh trước khi cắt đứt với Rôma có vững không. Trang này trả lời những câu hỏi ấy. Chương kể nước Anh dưới thời Henry VIII, từ năm 1509 đến năm 1547, qua ba con người: nhà vua, thánh Thomas More và thánh Gioan Fisher. Mỗi câu chuyện được lần về nguồn, để bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.
Nguồn về thánh Thomas More rất phong phú và gần với con người ông. William Roper, con rể More, viết cuốn The Life of Sir Thomas More (Cuộc đời ngài Thomas More) khoảng năm 1556, tức chừng hai mươi năm sau các biến cố. Roper đã sống trong nhà More mười sáu năm. Ngoài ra có chính các lá thư More viết trong Tháp, nhiều thư gửi con gái Margaret, và một bản tin viết ở Paris năm 1535 ghi lại những lời cuối của ông.
Về thánh Gioan Fisher, có một tiểu sử do một tác giả vô danh viết khoảng năm 1550. Về nhà vua và triều đình, có các văn kiện nhà nước gom trong bộ Letters and Papers of Henry VIII.
Cuốn The Stripping of the Altars (Bóc trần các bàn thờ, 1992) của Eamon Duffy đã đổi cách các sử gia nhìn đời sống đạo ở nước Anh trước cuộc Cải cách. Cuốn Thomas More của Peter Marshall và cuốn The Life of Thomas More của Peter Ackroyd (1998) là những tiểu sử dễ đọc.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Buổi chiều ở Chelsea
Nguồn. Chuyện này có trong cuốn của Roper. Lời More đáp rằng nếu cái đầu của ông đổi được cho nhà vua một tòa lâu đài bên Pháp thì nó sẽ rụng ngay là lời Roper ghi lại, và chương giữ nó ở dạng lời kể gián tiếp. Năm “khoảng 1525” là ước đoán dựa trên lời kể của Roper. Roper cũng nói nhà vua ở lại dùng bữa tối.
Cái đầu trên cầu Luân Đôn. Chuyện xảy ra năm 1535. Xem các phần dưới.
Giáo xứ nước Anh
Đời sống đạo trước khi cắt đứt với Rôma. Những gì chương tả đến từ công trình của Eamon Duffy, J. J. Scarisbrick và Christopher Haigh, những người làm việc trên sổ sách giáo xứ và di chúc. Hàng xóm góp tiền sơn lại tượng thánh bổn mạng giáo xứ và thắp nến trước ảnh Đức Mẹ. Các hội đoàn lo đám tang và trả tiền xin lễ. Di chúc để lại vài đồng cho nhà thờ. Kiệu Mình Máu Thánh Chúa đi khắp các phố. Một số sử gia khác, như A. G. Dickens, đặt nặng hơn nỗi bất mãn với hàng giáo sĩ. Nhưng phần đông ngày nay nghiêng về cách nhìn của Duffy.
Quán Ngựa Trắng. Quán ở Cambridge, vào những năm 1520. Biệt danh “Nước Đức Nhỏ” có trong các nguồn thời ấy. Nhóm có Thomas Bilney và Robert Barnes, có lẽ cả Hugh Latimer và Thomas Cranmer. Barnes bị thiêu ở Smithfield ngày 30 tháng Bảy năm 1540 (xem phần cuối).
Tân Ước của Tyndale. In ở Worms năm 1526 và được lén đưa vào nước Anh. Chương 83 kể thêm.
“Nước Anh đổi đạo vì nhà vua muốn có một đứa con trai.” Chương viết rằng nước Anh đổi vì nhà vua muốn có một đứa con trai. Đó là cách nói của người kể, gần với nhận định của nhiều sử gia. Có sử gia sẽ nói thêm rằng những người như Cromwell và Cranmer có niềm tin Tin Lành thật và đã dùng cơ hội này.
Người Bảo vệ Đức tin
Henry lên ngôi. Ông lên ngôi tháng Tư năm 1509, mười bảy tuổi. Lời khen của Erasmô về ông có trong thư từ của Erasmô. Henry chơi nhạc cụ, soạn nhạc và dự lễ mỗi ngày (theo Scarisbrick, Henry VIII, 1968).
Catarina xứ Aragon. Bà sinh tháng Mười Hai năm 1485, hơn Henry gần sáu tuổi. Bà cưới Arthur tháng Mười Một năm 1501. Arthur mất tháng Tư năm 1502, sau gần năm tháng hôn nhân. Giáo hoàng Giuliô II ban phép miễn chuẩn năm 1503. Bà cưới Henry ngày 11 tháng Sáu năm 1509. Việc cuộc hôn nhân với Arthur có phải là hôn nhân thật hay không về sau thành trung tâm của vụ kiện, và Catarina luôn thề rằng không. Năm 1513, khi Henry ở bên Pháp, bà làm nhiếp chính, và một đạo quân Anh đánh bại người Scotland ở Flodden (theo David Starkey, Six Wives).
Cuốn Bênh vực Bảy Bí tích. Năm 1521. Lời khuyên của More về việc bớt đề cao quyền giáo hoàng là do chính More kể lại trong một lá thư gửi Cromwell năm 1534.
“Người Bảo vệ Đức tin”. Giáo hoàng Lêô X ban danh hiệu này ngày 11 tháng Mười năm 1521. Các vua Anh vẫn giữ đến nay, và trên đồng tiền Anh có chữ viết tắt F D hoặc FID DEF.
Đứa con trai ông không có
Các lần mang thai. Catarina có ít nhất sáu lần mang thai được ghi lại. Mary sinh ngày 18 tháng Hai năm 1516. Henry FitzRoy, con ngoài giá thú của nhà vua, sinh năm 1519 (theo Scarisbrick).
Chiến tranh Hoa Hồng. Kéo dài từ năm 1455 đến 1485, dù có người tính đến 1487. Henry VII chiếm ngai vàng năm 1485 ở trận Bosworth. Người phụ nữ đòi ngai vàng hồi thế kỷ XII là Matilda, và cuộc nội chiến sau đó được gọi là thời Hỗn loạn (the Anarchy).
Sách Lêvi. Câu chương trích nằm trong sách Lêvi, chương 20, câu 21 (Lv 20,21): “Ai lấy vợ của anh em mình thì đó là điều ô uế. Nó đã làm hở sự trần truồng của anh em nó. Họ sẽ không có con.” Henry còn dựa vào Lv 18,16. Phía Catarina dẫn sách Đệ Nhị Luật, chương 25, câu 5 (Đnl 25,5), luật buộc trong một số trường hợp người đàn ông phải lấy vợ góa của anh em đã chết.
Anne Boleyn. Henry bắt đầu theo đuổi nàng khoảng năm 1526. Nàng lớn lên một phần ở triều đình Pháp. Những lá thư tình của Henry gửi nàng được giữ trong Thư viện Vatican (theo Eric Ives, The Life and Death of Anne Boleyn).
Vị giáo hoàng bị kẹt ở giữa
Năm 1527. Cuộc cướp phá Rôma được kể ở chương 88. Giáo hoàng Clêmentê VII bị giữ bảy tháng trong Castel Sant’Angelo. Carôlô V là con của Juana, chị của Catarina, nên là cháu của bà. Clêmentê dặn Campeggio đừng vội đi đến phán quyết.
Phiên tòa ở Blackfriars. Khai mạc ngày 31 tháng Năm năm 1529. Lời Catarina nói ngày 21 tháng Sáu được George Cavendish, người có mặt, ghi lại trong cuốn Life of Wolsey, và về sau Shakespeare dùng gần như nguyên văn trong vở Henry VIII.
Gioan Fisher. Ông sinh năm 1469, nên năm 1529 sáu mươi tuổi. Ông giảng trong tang lễ của vua Henry VII và của phu nhân Margaret Beaufort, bà nội của Henry VIII, năm 1509. Ông làm giám mục Rochester hai mươi lăm năm và đưa Erasmô đến Cambridge (theo Richard Rex, The Theology of John Fisher). Lời ví với Gioan Tẩy Giả, người chết vì bảo vệ hôn nhân, có trong các nguồn đương thời. Chuyện Gioan Tẩy Giả và vua Hêrôđê nằm trong Tin Mừng Máccô, chương 6, các câu 17 đến 19. Câu chương trích, “Ông không được phép lấy vợ của anh ông”, là lời Gioan nói với Hêrôđê (Mc 6,18).
Hoãn tòa. Hồng y Campeggio hoãn phiên tòa ngày 23 tháng Bảy năm 1529.
Wolsey. Ông mất ngày 29 tháng Mười Một năm 1530 ở Leicester. Câu nói cuối cùng của ông có trong Cavendish. Ông đã xây Hampton Court và dâng cho nhà vua (theo Gwyn, The King’s Cardinal).
Người chưởng ấn
Nhận chức. More làm đại pháp quan từ tháng Mười năm 1529.
Cuốn Utopia. Viết năm 1516. Ngày làm việc sáu giờ và tự do tôn giáo có trong sách. Chữ utopia là do chính More đặt, chơi chữ từ tiếng Hy Lạp “không nơi nào” và “nơi tốt đẹp”. Hans Holbein vẽ gia đình More năm 1527.
Các cô con gái. Margaret Roper học giỏi tiếng La-tinh và Hy Lạp. Erasmô khen cô trong một lá thư. Cô dịch một tác phẩm của Erasmô sang tiếng Anh.
Chiếc áo lông ngựa. Roper kể chuyện này.
More và những người bị thiêu. Trong thời ông làm đại pháp quan, từ 1529 đến 1532, sáu người bị thiêu vì lạc giáo ở nước Anh. Trong các tác phẩm, More bênh vực việc ấy. Về một người trong số đó, ông viết rằng người ấy bị thiêu là xứng đáng. Còn chuyện More tra tấn tù nhân ngay trong nhà mình, do John Foxe kể về sau, thì chính More đã chối, và phần đông các sử gia ngày nay tin lời ông. Bia ký ông soạn cho ngôi mộ của mình năm 1533 tự hào về sự cứng rắn của ông với trộm cướp, kẻ giết người và kẻ lạc giáo. Chương nói giấu những điều ấy đi là bất công với sáu người kia, và đó là cách nói công bằng với chứng cứ.
Điều kiện nhận chức. Điều kiện More đặt ra khi nhận chức, rằng nhà vua để ông yên về chuyện hôn nhân, có trong Roper.
Nhà vua thành thủ lãnh Hội Thánh
Thomas Cromwell. Ông là con một người thợ rèn kiêm nấu bia ở Putney. Thuở trẻ ông sống ở Ý và các xứ Hạ, có lẽ từng làm lính.
Năm 1531. Hàng giáo sĩ nhận nhà vua là “thủ lãnh tối cao của Hội Thánh Anh”. Fisher thêm cụm “trong chừng mực luật của Đức Kitô cho phép”.
Năm 1532. Ngày 15 tháng Năm, hàng giáo sĩ ký văn bản “Thần phục”. Ngày 16 tháng Năm, More trao lại Đại Ấn.
Năm 1533. Đám cưới bí mật vào khoảng ngày 25 tháng Giêng. Cranmer được tấn phong tháng Ba. Ông đã cưới Margarete, cháu gái nhà cải cách Andreas Osiander, khi ở Đức năm 1532. Rôma chuẩn nhận việc bổ nhiệm ông, và các sắc chỉ đã đến nơi (theo Diarmaid MacCulloch, Thomas Cranmer). Ngày 23 tháng Năm, ông tuyên bố cuộc hôn nhân với Catarina vô hiệu. Anne đăng quang ngày 1 tháng Sáu, và Elizabeth sinh ngày 7 tháng Chín. Chuyện More được mời dự lễ và được gửi tiền may áo mới, hai mươi bảng, có trong Roper.
Năm 1534. Ngày 23 tháng Ba năm 1534, Clêmentê VII tuyên bố cuộc hôn nhân với Catarina hợp lệ. Đạo luật Kế vị được thông qua năm 1534, rồi đến Đạo luật Tối thượng vào tháng Mười Một, và luật về tội phản quốc cùng năm. Chương trích Đạo luật Tối thượng: nhà vua là “thủ lãnh tối cao duy nhất trên mặt đất của Hội Thánh Anh”.
Chỉ Fisher không thề. Trong số các giám mục, chỉ Fisher từ chối lời thề.
Trong Tháp
Elizabeth Barton. Nữ tu được gọi là Thiếu nữ Thánh xứ Kent bị treo cổ tháng Tư năm 1534. Tên More được gạch khỏi dự luật chống bà. Fisher bị phạt tiền.
Lambeth, ngày 13 tháng Tư năm 1534. More kể lại trong một lá thư gửi Margaret. Ông bị đưa vào Tháp ngày 17 tháng Tư, còn Fisher ngày 21 tháng Tư.
Fisher trong Tháp. Lá thư ông gửi Cromwell xin áo quần và thức ăn còn giữ đến nay. Những cuốn sách nhỏ ông viết cho em gái là nữ tu Elizabeth White bàn về cầu nguyện và về con đường đến sự hoàn thiện. Chuyện bỏ độc vào canh, và người đầu bếp bị luộc sống theo một đạo luật của Nghị viện, được kể trong các tiểu sử Fisher (Bradshaw; Oxford Dictionary of National Biography).
Bà Alice. Roper thuật lại cuộc trò chuyện này.
Những lá thư bằng than củi. Lá thư cuối More viết bằng than. Ý câu về ý muốn của Thiên Chúa có trong một lá thư gửi Margaret năm 1534. Trong Tháp, ông cũng viết cuốn Đối thoại an ủi trong hoạn nạn.
Ngày 4 tháng Năm năm 1535. Ba bề trên dòng Chartreux là John Houghton, Robert Lawrence và Augustine Webster. Cùng đi với họ có tu sĩ dòng Brigitta Richard Reynolds và linh mục John Hale. Lời More về chàng rể đi đến đám cưới có trong Roper. Năm vị này nằm trong số các thánh tử đạo nước Anh.
Chiếc mũ đỏ
Mũ hồng y. Giáo hoàng Phaolô III phong Fisher làm hồng y ngày 20 tháng Năm năm 1535. Lời Henry nói về chiếc mũ có trong các nguồn đương thời.
Ngày 22 tháng Sáu năm 1535. Những chi tiết trong chương đến từ tiểu sử Fisher viết khoảng năm 1550. Ông xin ngủ thêm. Ông mặc bộ đồ đẹp nhất vì hôm ấy là ngày cưới của mình, và được khiêng đi bằng ghế. Rồi ông mở cuốn Tân Ước ra đúng câu trong Tin Mừng Gioan, chương 17, câu 3 (Ga 17,3): “Sự sống đời đời là họ nhận biết Cha, Thiên Chúa duy nhất và chân thật, và nhận biết Đấng Cha đã sai đến, là Giêsu Kitô.” Trên đoạn đầu đài, ông đọc kinh Te Deum và, theo các nguồn, cả Thánh vịnh 31. Đầu ông bị luộc qua rồi đặt trên cầu Luân Đôn.
Người đầy tớ tốt của nhà vua
Phiên tòa ngày 1 tháng Bảy năm 1535. Xử ở đại sảnh Westminster. Lý lẽ về sự im lặng (qui tacet consentire videtur, im lặng là ưng thuận), lời khai của Richard Rich và việc bồi thẩm đoàn quyết định trong mười lăm phút có trong Roper và các nguồn khác. Rich về sau làm đại pháp quan dưới thời Edward VI.
Lời nói sau bản án. Có trong Roper. Chuyện Saolô giữ áo cho những người ném đá Stêphanô nằm trong sách Công vụ Tông đồ, chương 7, câu 58 và chương 8, câu 1 (Cv 7,58; 8,1).
Margaret ôm cha. Roper kể lại.
Lá thư cuối. Viết ngày 5 tháng Bảy, gửi Margaret, bằng than. Ông gửi trả chiếc áo lông ngựa. Ngày 6 tháng Bảy là vọng lễ Dời xác thánh Tôma Becket, mừng ngày 7 tháng Bảy. More mang tên Thomas, như Becket.
Đoạn đầu đài. Những chi tiết về bậc thang, người đao phủ và chòm râu có trong Roper và các nguồn đương thời. Câu “Tôi chết là đầy tớ tốt của nhà vua, nhưng của Thiên Chúa trước hết” có trong bản tin Paris, viết trong vài ngày sau đó. Chuyện chòm râu là truyền thuyết được kể từ rất sớm. Henry đổi bản án từ treo cổ phanh thây sang chém đầu.
Cái đầu. Margaret lấy lại và giữ đến khi bà mất năm 1544. Nay nó nằm trong hầm mộ gia đình Roper ở nhà thờ thánh Dunstan, Canterbury. Người ta tin More và Fisher được chôn trong nguyện đường Thánh Phêrô Xiềng của Tháp. Đó là điều suy đoán có lý, chứ không phải điều chắc.
Phong thánh. Ngày 19 tháng Năm năm 1935, Piô XI phong thánh cho cả hai vị. Ngày 31 tháng Mười năm 2000, Gioan Phaolô II đặt thánh Thomas More làm bổn mạng các chính khách. Văn bản có trên vatican.va. Giáo hội Anh cũng mừng nhớ hai vị vào ngày 6 tháng Bảy. Năm 1960, Robert Bolt viết vở A Man for All Seasons (Một người cho mọi mùa), và bộ phim năm 1966 đoạt giải Oscar Phim hay nhất năm 1967.
Các thánh tử đạo Việt Nam. Phép so sánh với người Công giáo Việt Nam là của người kể. Lệnh buộc đạp lên thập giá có trong các chỉ dụ cấm đạo dưới thời hoàng đế Minh Mạng và Tự Đức (chương 125). Một trăm mười bảy vị tử đạo được phong thánh năm 1988, lễ kính ngày 24 tháng Mười Một.
Các tu viện
Số lượng và đất đai. Có khoảng tám trăm nhà dòng nam và nữ. Các sử gia ước tính họ giữ từ một phần năm đến một phần tư đất canh tác. Chương viết “có lẽ một phần tư”, ở mức cao.
Cuộc khảo sát năm 1535. Đó là bản Valor Ecclesiasticus. Những báo cáo về đời sống tu sĩ do người của Cromwell viết, như Richard Layton và Thomas Legh, nhiều sử gia coi là thiên lệch. Chương viết nhiều báo cáo được viết ra để cho nhà vua một cái cớ. Phần đông tu sĩ được cấp lương hưu (theo David Knowles, Bare Ruined Choirs).
Cuộc Hành hương Ân sủng. Tháng Mười năm 1536, ở Lincolnshire và Yorkshire, có lẽ ba mươi đến bốn mươi ngàn người nổi dậy dưới lá cờ Năm Dấu Thánh của Đức Kitô. Người cầm đầu là luật sư Robert Aske. Hơn hai trăm người bị xử tử năm 1537, trong đó có Aske.
Năm 1540. Tu viện cuối cùng là Waltham, tháng Ba năm 1540. Việc bán đất của các tu viện tạo ra một tầng lớp có quyền lợi gắn với cuộc cải cách. Đây là nhận định chung của các sử gia. Đền thờ thánh Becket ở Canterbury bị phá năm 1538 và Becket bị tuyên bố là kẻ phản bội (theo Duffy; Marshall).
Glastonbury. Viện phụ Richard Whiting bị treo cổ ngày 15 tháng Mười Một năm 1539 trên đồi Glastonbury Tor, ở tuổi thường được ước là gần tám mươi. Truyền thống xem Glastonbury là tu viện cổ nhất nước Anh, và một truyền thuyết nối nó với Giuse Arimathê. Viện phụ Whiting được phong chân phước năm 1895.
John Bale. Lời than của ông nằm trong một lời tựa ông viết năm 1549.
Một vua, hai ngọn lửa
Các bà vợ. Anne Boleyn bị chém ngày 19 tháng Năm năm 1536 với những tội danh mà phần đông sử gia nghi ngờ. Jane Seymour sinh Edward ngày 12 tháng Mười năm 1537 và mất ngày 24 tháng Mười. Cromwell bị chém ngày 28 tháng Bảy năm 1540. Cuộc hôn nhân thứ tư, với Anne xứ Cleves, bị hủy năm 1540. Người vợ thứ năm, Catherine Howard, bị chém đầu (theo Starkey; Ives).
Sáu Điều Khoản. Đạo luật năm 1539 giữ sự hiện diện thật, việc linh mục sống độc thân và việc xưng tội riêng. Bộ Kinh Thánh tiếng Anh trong mỗi nhà thờ là Kinh Thánh Lớn (Great Bible), phần nhiều làm từ công trình của Tyndale, người bị xiết cổ và thiêu năm 1536 (theo David Daniell, William Tyndale).
Ngày 30 tháng Bảy năm 1540. Ở Smithfield, ba người Tin Lành (Robert Barnes, Thomas Garret, William Jerome) bị thiêu và ba người Công giáo (Thomas Abel, Richard Featherstone, Edward Powell) bị treo cổ. Ba vị Công giáo được phong chân phước năm 1886.
Henry qua đời. Ngày 28 tháng Giêng năm 1547. Edward lúc ấy chín tuổi.
Những người trong chương
Henry VIII (1491–1547), vua nước Anh.
Thomas More (1478–1535), đại pháp quan, thánh.
William Roper, con rể More, người viết tiểu sử ông.
Margaret Roper, con gái More.
Alice More, vợ More.
Thomas Wolsey, hồng y.
William Tyndale, dịch giả Kinh Thánh.
Erasmô thành Rotterdam.
Catarina xứ Aragon, hoàng hậu.
Arthur, anh của Henry.
Lêô X, Giuliô II, Clêmentê VII và Phaolô III, các giáo hoàng.
Mary, công chúa, về sau là nữ hoàng.
Anne Boleyn, hoàng hậu.
Carôlô V, hoàng đế.
Lorenzo Campeggio, hồng y.
Gioan Fisher, giám mục Rochester, thánh.
Thomas Cromwell.
Thomas Cranmer, tổng giám mục Canterbury.
Elizabeth, công chúa, về sau là nữ hoàng.
Richard Rich.
John Houghton và các vị tử đạo dòng Chartreux.
Richard Whiting, viện phụ Glastonbury.
John Bale.
Jane Seymour, hoàng hậu. Edward, hoàng tử.
Những nơi trong chương
Chelsea và sông Thames. Ở Luân Đôn: cầu Luân Đôn, Tháp Luân Đôn, Đồi Tháp, Blackfriars, Westminster, Smithfield, Tyburn và Lambeth. Cambridge. Leicester. Rochester. Canterbury. Glastonbury. Lincolnshire và Yorkshire.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một cuốn, hãy đọc The Life of Sir Thomas More của William Roper. Sách mỏng, do một người trong nhà kể, có chỗ làm bạn mỉm cười và có chỗ làm bạn rơi nước mắt. Rồi đọc lá thư cuối cùng More viết cho Margaret bằng than củi. Cuốn của Roper và các thư của More có bản tiếng Anh trong nhiều ấn bản, và cả trong các thư viện miễn phí trên mạng.
Muốn nhìn rộng hơn, cuốn The Stripping of the Altars của Eamon Duffy cho thấy đời sống đạo ở giáo xứ nước Anh trước cuộc Cải cách, và cuốn The Life of Thomas More của Peter Ackroyd là một tiểu sử dễ đọc. Vở kịch A Man for All Seasons của Robert Bolt là một lối vào ngắn gọn và hay.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 83 (Wycliffe và cuốn Kinh Thánh tiếng Anh), chương 87 (máy in và thời Phục Hưng), chương 88 (Clêmentê VII và năm 1527), chương 91 (Luther), chương 95 (nước Anh sau Henry) và chương 125 (những người giữ lửa thời cấm đạo).