Bỏ qua, tới nội dung
Năm 1509–1540 · Nước Anh

Chương 94

Nhà vua, người chưởng ấn và vị giám mục già

Năm 1509–1540 · Nước Anh

Giáo hoàng Giuliô II … Phaolô IIIHoàng đế Maximilian I, Carôlô V

Một buổi chiều thanh bình vào khoảng năm 1525, Vua Henry VIII bất ngờ ghé thăm tư gia của Thomas More tại ngôi làng nhỏ Chelsea bên bờ sông Thames mà không hề báo trước, rồi thân tình ở lại dùng bữa cơm tối đạm bạc cùng gia đình.

Năm ấy, nơi ấy

1509–1540

  1. Luân Đôn
  2. Chelsea
  3. Tháp Luân Đôn
  4. Rôma
  5. Rochester
  6. các đan viện nước Anh
Henry VIII, Thomas More và Gioan Fisher ở Luân Đôn. Quán Ngựa Trắng ở Cambridge, đền Becket ở Canterbury và tu viện Glastonbury đều chịu số phận chung.
Bắt đầu đọc

Chương 94

Năm 1509–1540 · Nước Anh

Nơi chốn
Luân Đôn, Chelsea, Tháp Luân Đôn, Rôma, Rochester, các đan viện nước Anh
Giáo hoàng
Giuliô II … Phaolô III
Hoàng đế
Maximilian I, Carôlô V

Một buổi chiều thanh bình vào khoảng năm 1525, Vua Henry VIII bất ngờ ghé thăm tư gia của Thomas More tại ngôi làng nhỏ Chelsea bên bờ sông Thames mà không hề báo trước, rồi thân tình ở lại dùng bữa cơm tối đạm bạc cùng gia đình. Dùng bữa xong, nhà vua rủ More ra vườn tản bộ. Suốt một giờ đồng hồ dạo bước bên luống hoa, vị quân vương quyền uy cứ âu yếm choàng tay qua cổ More như một người bạn tri kỷ vong niên.

Khi nhà vua ngự giá ra về, chàng rể William Roper, người sống chung dưới một mái nhà, hớn hở chạy đến chúc mừng nhạc phụ. Anh bảo chưa từng thấy đức vua thân mật với cận thần nào đến thế, trừ Đức Hồng y Thomas Wolsey.

Thế nhưng, More chỉ điềm đạm mỉm cười đáp lại bằng một sự tỉnh táo lạ kỳ. Ông bảo mình tạ ơn Chúa vì được đức vua đoái thương, nhưng dặn con rể đừng vội lấy đó làm kiêu hãnh. Bởi vì, nếu một mai cái đầu trên cổ của ông có thể đổi lấy cho nhà vua dù chỉ là một tòa lâu đài nhỏ bên đất Pháp, thì cái đầu ấy chắc chắn sẽ rơi xuống ngay lập tức!

Đúng mười năm sau lời tiên liệu lạnh lùng ấy, chính chiếc đầu của vị đại thần tài hoa đã bị bêu trên cây cọc sắt rỉ sét nơi cầu Luân Đôn.

Nếp sống đạo bình dị nơi các xứ họ đạo nước Anh

Muốn hiểu tấn bi kịch này, cần nhìn lại đời sống đức tin của người Anh thuở ấy. Người sau thường tưởng nước Anh đã chán Rôma và chỉ chờ dịp bứt ra. Thế nhưng, các công trình nghiên cứu lịch sử nghiêm cẩn dựa trên các sổ sách giáo xứ và văn tự chúc thư của thường dân, tiêu biểu là công trình khảo cứu Bóc trần các bàn thờ của học giả Eamon Duffy xuất bản năm 1992, đã vẽ nên một bức tranh hoàn toàn ngược lại.

Đầu thế kỷ XVI, đời sống đức tin nơi các làng quê nước Anh vô cùng sốt sắng và gắn bó keo sơn. Bà con xóm đạo cùng nhau chắt chiu từng đồng xu gom góp sơn sửa lại pho tượng thánh bổn mạng họ đạo, thành kính thắp nến sáng ngày đêm trước bàn thờ Đức Mẹ, và cùng nhau lập nên các hội đoàn tương tế để thăm viếng, lo việc an táng chu đáo cho nhau khi qua đời và xin Thánh lễ cầu cho các linh hồn nơi luyện ngục. Khi lâm chung viết chúc thư, người tín hữu bình dân thường dành dụm để lại vài đồng tiền cho nhà thờ, hiến tặng một con bò béo để trích hoa lợi châm dầu giữ cho ngọn đèn chầu trước Nhà Tạm không bao giờ tắt, và ước ao tha thiết được an táng cạnh bàn thờ Chúa. Cứ mỗi độ Đại lễ Mình Máu Thánh Chúa về, các cuộc rước kiệu Thánh Thể trọng thể lại rầm rộ diễu hành qua từng con phố rợp cờ hoa. Dĩ nhiên cũng có những linh mục học vấn còn non nớt, có những đan viện vắng bóng ơn gọi, nhưng đại đa số giáo dân Anh quốc vẫn một lòng thủy chung son sắt với đức tin ngàn đời của cha ông.

Giáo xứ nước Anh
Giáo xứ nước Anh

Tư tưởng cải cách của Martin Luther từ nước Đức dĩ nhiên cũng đã len lỏi vào qua các thương cảng ven biển. Tại trường Đại học Cambridge, một nhóm giáo sư và sinh viên trẻ thường lén lút tụ tập tại quán trọ Ngựa Trắng để bàn luận về các cuốn sách mới của Luther, đến độ người ta gọi đùa góc quán ấy là “Nước Đức thu nhỏ”. Năm 1526, bản dịch Tân Ước tiếng Anh của William Tyndale in chui tại lục địa cũng được bí mật giấu trong các kiện hàng tuồn vào xứ sở sương mù.

Thế nhưng, những trào lưu ấy chỉ là một đốm lửa nhỏ lẻ loi nơi thiểu số trí thức. Nước Anh đoạn tuyệt với ngai tòa Phêrô hoàn toàn không phải vì tiếng nói đòi cải cách từ quần chúng giáo dân; Giáo hội Anh bị xé rách đơn thuần chỉ vì cơn khát một đứa con trai nối dõi của nhà vua!

“Đấng bảo vệ đức tin” và nỗi ám ảnh ngai vàng

Vua Henry VIII đăng quang ngai vàng vào năm 1509 khi mới mười bảy tuổi. Chàng cao lớn tuấn tú, cưỡi ngựa bắn cung giỏi, mê âm nhạc, biết soạn thánh ca, thạo tiếng Latinh và tiếng Pháp. Nhà vua còn mê thần học, tự đọc Thánh Tôma Aquinô và dự lễ mỗi ngày. Erasmus từng khen Henry VIII là vị vua học thức nhất châu Âu.

Vài tuần sau lễ đăng quang, Henry VIII cử hành hôn lễ với Công chúa Catarina xứ Aragon, người con gái tiết hạnh của hai vị Quân vương Công giáo Ferdinand và Isabella xứ Tây Ban Nha. Catarina hơn nhà vua gần sáu tuổi, và trước đó từng kết hôn với hoàng tử Arthur, anh trai ruột của Henry. Sau năm tháng ngắn ngủi chung sống, hoàng tử Arthur chẳng may ngã bệnh qua đời năm 1502. Theo giáo luật Giáo hội, việc kết hôn với chị dâu góa bụa bị nghiêm cấm, do đó Đức Giáo hoàng Giuliô II đã phải ban sắc chỉ chuẩn miễn đặc biệt để cuộc hôn nhân giữa Henry và Catarina được cử hành hợp lệ. Hoàng hậu Catarina suốt đời kiên trung thề trước Thánh Giá rằng cuộc hôn nhân đầu với Arthur chưa bao giờ thực sự trọn vẹn về mặt xác thịt. Bà là một hoàng hậu đức hạnh và đảm đang: năm 1513, khi vua bận thân chinh đánh trận bên Pháp, bà ở lại làm nhiếp chính điều hành đất nước và chỉ huy quân đội đập tan cuộc xâm lăng của người Scotland tại Flodden.

Năm 1521, giữa cơn bão táp cải cách của Luther, chính Vua Henry VIII đã đích thân chấp bút viết cuốn khảo luận thần học bằng tiếng Latinh mang tên Bênh Vực Bảy Bí Tích để bảo vệ giáo lý Công giáo. Thomas More giúp nhà vua chuốt câu chữ, và khuyên đừng đề cao quyền Giáo hoàng quá mức, phòng khi mai sau bất hòa. Nhà vua gạt đi. Đức Giáo hoàng Lêô X ban cho Henry VIII tước hiệu: Defensor Fidei, nghĩa là “Đấng Bảo Vệ Đức Tin”. Vua chúa nước Anh vẫn giữ danh hiệu ấy đến hôm nay, và hai chữ F.D. vẫn còn khắc trên đồng xu nước Anh.

Bảo vệ bảy bí tích
Bảo vệ bảy bí tích

Thế nhưng, hạnh phúc gia đình lại bị bóng đen ngai vàng phủ lấp. Hoàng hậu Catarina đã mang thai ít nhất sáu lần, nhưng những đứa con thơ tội nghiệp nếu không chết lưu trong bụng mẹ thì cũng trút hơi thở cuối cùng chỉ vài tuần sau khi chào đời. Duy nhất chỉ có một mụn con gái sống sót: Công chúa Mary, sinh năm 1516. Đến giữa thập niên 1520, hoàng hậu đã ngoài bốn mươi tuổi, và hy vọng có thêm một đứa con nối dõi hoàn toàn tan biến.

Henry VIII rơi vào trạng thái hoảng loạn. Nước Anh thời bấy giờ chỉ vừa mới bước ra khỏi ba mươi năm nội chiến đẫm máu giành ngai vàng giữa hai dòng họ York và Lancaster, gọi là Cuộc Chiến Tranh Hai Đóa Hồng. Người cha của vua là Henry VII đã phải đổ biết bao xương máu trên chiến trường Bosworth năm 1485 mới dựng nên được vương triều Tudor non trẻ. Lịch sử nước Anh chưa từng có tiền lệ một người phụ nữ cai trị đất nước trong hòa bình; người phụ nữ duy nhất từng đòi ngai vàng hồi thế kỷ XII đã đẩy toàn cõi vào cảnh nồi da xáo thịt. Nhà vua nơm nớp lo sợ rằng nếu mình nhắm mắt xuôi tay mà không có một hoàng tử nối dõi, đất nước sẽ lại chìm trong biển máu nội chiến.

Catherine và Mary
Catherine và Mary

Nhà vua lật sách Lêvi và gặp một câu: “Kẻ nào lấy vợ của anh em mình thì đó là sự nhơ nhớp… chúng sẽ phải chịu cảnh không con cái”. Henry tin, hoặc cố tình tự thuyết phục mình phải tin, rằng cái chết của các con là Thiên Chúa trừng phạt cuộc hôn nhân này. Phía Catarina chỉ ra một câu khác trong sách Đệ Nhị Luật buộc người em cưới vợ góa của anh để nối dòng.

Thế nhưng, mọi lý lẽ đều trở nên vô nghĩa khi con tim nhà vua đã hoàn toàn say đắm một thiếu nữ kiêu kỳ nơi triều đình: Anne Boleyn. Từng sống nhiều năm nơi cung đình nước Pháp hoa lệ, Anne sắc sảo và dứt khoát không chịu chấp nhận thân phận một người tình nhân qua đường; nàng kiên quyết đòi chiếc vương miện hoàng hậu. Những bức thư tình nồng cháy mà Henry VIII gửi cho nàng ngày ấy hiện vẫn còn được lưu giữ nguyên vẹn trong Văn khố Tòa Thánh Vatican.

Năm 1527, Henry VIII chính thức đệ đơn lên Tòa Thánh Rôma, tha thiết xin tuyên bố cuộc hôn nhân gần hai mươi năm với Catarina là hoàn toàn vô hiệu ngay từ lúc ban đầu!

Vị Giáo hoàng mắc kẹt và tiếng nói của vị giám mục già

Vào một thời kỳ bình thường khác của lịch sử, mối bận tâm hôn phối của một vị quân vương có lẽ đã được Tòa Thánh tìm cách dàn xếp êm thấm bằng những giải pháp mục vụ uyển chuyển. Thế nhưng, năm 1527 lại là thời khắc đen tối nhất của kinh thành Rôma: đoàn quân lính đánh thuê của Hoàng đế Charles V vừa tràn vào cướp phá tan hoang thành phố, và Đức Giáo hoàng Clêmentê VII đang phải chịu cảnh giam lỏng nhục nhã suốt bảy tháng trời trong Lâu đài Thiên Thần.

Clement tại Castel Sant’Angelo
Clement tại Castel Sant’Angelo

Mà Hoàng đế Charles V quyền uy ấy lại chính là cháu ruột gọi Hoàng hậu Catarina bằng dì ruột!

Đức Clêmentê VII kẹt giữa hai đường: chấp thuận thì xúc phạm Bí tích Hôn Nhân và chọc giận Hoàng đế, từ chối thì sợ mất nước Anh. Ngài chọn trì hoãn. Năm 1528, ngài cử Đức Hồng y Lorenzo Campeggio sang Luân Đôn, cùng với Đức Hồng y Wolsey lập tòa xét xử ngay trên đất Anh, nhưng dặn riêng vị đặc sứ không được vội phán quyết.

Tháng Sáu năm 1529, phiên tòa lịch sử khai mạc trong đại sảnh tu viện Blackfriars ở Luân Đôn. Giữa phiên tòa uy nghiêm, Hoàng hậu Catarina bước vào. Bà không thèm phân bua với hai vị hồng y thẩm phán, mà đi thẳng đến trước ngai vàng của chồng, quỳ sụp dưới chân ông, cất giọng van nài bằng thứ tiếng Anh còn nặng âm hưởng xứ bò tót Tây Ban Nha.

Bà nghẹn ngào nhắc lại phận mình là một người đàn bà cô đơn nơi xứ lạ quê người, không bạn bè thân thích bênh vực; bà nhắc ông nhớ lại hai mươi năm làm người vợ đoan trang, trọn đạo phu thê và những đứa con thơ mà Chúa đã gọi về. Bà quả quyết mình bước đến với ông hoàn toàn trong sự trinh bạch, và xin nhà vua hãy lấy tiếng nói lương tâm ngay thẳng mà xét xử cho phận đàn bà. Dứt lời, bà đứng dậy cúi chào rồi đàng hoàng bước thẳng ra khỏi cửa. Viên thư ký tòa cất tiếng gọi giật bà quay lại, nhưng bà không hề ngoảnh đầu. George Cavendish có mặt hôm ấy đã ghi lại những lời này, mà sau này Shakespeare mượn gần như nguyên vẹn trong vở Henry VIII.

Hồ sơ tiêu hôn
Hồ sơ tiêu hôn

Giữa một triều đình run sợ trước uy quyền của bạo chúa, chỉ có duy nhất một mục tử can đảm đứng ra bênh vực cho người phụ nữ cô thế: Đức Giám mục Gioan Fisher xứ Rochester.

Năm ấy ngài đã sáu mươi tuổi, thân hình gầy gò ốm yếu. Ngài là một bậc đại trí thức thánh thiện, từng là viện trưởng Đại học Cambridge, người từng giảng trong tang lễ của vua cha Henry VII và mời học giả Erasmus sang Anh dạy tiếng Hy Lạp. Suốt hai mươi lăm năm làm giám mục, ngài một mực từ chối chuyển sang các giáo phận giàu có khác để trọn đời gắn bó với Rochester, giáo phận nghèo nàn và nhỏ bé nhất nước Anh. Đứng trước phiên tòa hoàng gia, vị giám mục già khẳng khái tuyên bố: ngài sẵn lòng hiến dâng mạng sống mình như Thánh Gioan Tẩy Giả thuở xưa để bảo vệ tính bất khả phân ly của Bí tích Hôn Nhân! Ai nấy trong hội trường đều lạnh gáy, bởi mọi người đều hiểu ngài đang ví hành vi của Henry VIII chẳng khác nào tội lỗi của bạo chúa Hêrôđê năm xưa!

Tháng Bảy năm 1529, Đức Hồng y Campeggio tuyên bố hoãn phiên tòa theo lệnh Tòa Thánh. Henry VIII trút cơn giận lên đầu Hồng y Thomas Wolsey. Người từng nắm mọi quyền bính nước Anh, từng dâng cả cung điện Hampton Court cho nhà vua, bỗng bị tước hết chức tước và bị bắt vì tội phản quốc. Trên đường bị giải về Luân Đôn năm 1530, ông kiệt sức qua đời, để lại câu trăn trối cay đắng:

“Giá như thuở sinh thời, tôi biết phụng sự Thiên Chúa một cách nhiệt thành và hết lòng như tôi đã từng tận tụy phụng sự nhà vua, thì đến lúc đầu bạc da mồi này, Người đã chẳng bao giờ bỏ rơi tôi trong cô quạnh!”

Người đại pháp quan và chiếc áo nhặm âm thầm

Người được Vua Henry VIII tin cậy chọn lên thay thế Wolsey làm Đại Pháp quan, cương vị đứng đầu hệ thống tư pháp và triều chính nước Anh, chính là Thomas More.

More là một luật gia kiệt xuất, nhà nhân văn hàng đầu và là người bạn tri kỷ của Erasmus. Năm 1516, ông viết nên kiệt tác triết học Utopia, miêu tả một hòn đảo lý tưởng nơi con người sống chan hòa, không màng tư hữu và tôn trọng tự do lương tâm. Nơi mái ấm gia đình, ông là người cha hết lòng yêu thương con cái; ông tiên phong cho các con gái học thông thạo tiếng Latinh, Hy Lạp, thiên văn và triết học, một điều hiếm thấy ở thời đại bấy giờ. Người con gái lớn Margaret của ông thông minh xuất chúng đến độ chính Erasmus cũng phải nghiêng mình thán phục.

More luôn hóm hỉnh, thích kể chuyện vui. Nhưng bên dưới tấm áo nhung đỏ của vị Đại Pháp quan, ông mặc sát da một chiếc áo nhặm bằng lông ngựa thô ráp để hãm mình. Trong nhà chỉ Margaret biết, và chính cô giặt chiếc áo ấy cho cha.

Lịch sử nhìn nhận Thomas More không phải như một vị thánh dễ dãi theo khuôn mẫu hiện đại. Trên cương vị thẩm phán tối cao, ông nhìn các phong trào truyền bá sách Tin Lành của Luther và Tyndale như những mầm mống tà thuyết nguy hiểm có thể phá nát trật tự xã hội và hủy hoại phần rỗi linh hồn của các tín hữu đơn sơ. Trong thời gian ông tại vị, đã có sáu người bị kết án thiêu sống vì tội lạc giáo theo luật pháp thời bấy giờ, và ông đã đồng thuận với các bản án ấy. Khi nhận lời làm Đại Pháp quan, ông đã khiêm nhường đặt ra một điều kiện duy nhất với Henry VIII: xin nhà vua cho phép ông được giữ sự thinh lặng, không can dự vào chuyện hôn nhân riêng tư của hoàng gia. Và nhà vua đã hứa.

Khi vương quyền tự phong làm thủ lãnh Hội Thánh

Năm này qua năm khác trôi qua trong sự bế tắc của Tòa Thánh Rôma. Đúng lúc ấy, một nhân vật đầy toan tính bước vào cung đình cạnh Henry VIII: Thomas Cromwell, con trai một người thợ rèn nghèo ở Putney, từng phiêu bạt làm lính đánh thuê bên Ý, sắc sảo, lạnh lùng và không từ bất cứ thủ đoạn nào.

Cromwell hiến kế: Sao bệ hạ phải cúi đầu xin một vị Giáo hoàng người Ý? Hãy đoạn tuyệt với Rôma, tự nắm quyền trên Giáo hội nước Anh, và lấy tài sản các đan viện làm ngân khố của mình!

Kế sách ấy lập tức được thực thi bằng bàn tay sắt. Từng bước một, Nghị viện Anh bị thao túng thông qua hàng loạt đạo luật bẻ gãy mọi sợi dây liên kết với Tòa Thánh:

  • Năm 1531, hàng giáo sĩ bị ép buộc phải thừa nhận nhà vua là “Thủ lãnh tối cao của Giáo hội Anh”. Đức Giám mục Gioan Fisher đã dũng cảm đấu tranh để thêm vào một mệnh đề cứu vãn lương tâm: “trong chừng mực luật của Chúa Kitô cho phép”.
  • Tháng Năm năm 1532, hàng giáo sĩ bị tước bỏ hoàn toàn quyền làm luật giáo hội, gọi là Sự quy phục của hàng giáo sĩ. Ngay hôm sau, Thomas More trả lại ấn tín Đại Pháp quan, viện cớ đau tim. Ông lui về Chelsea sống thanh bần, bán bớt đồ đạc để sống qua ngày.
  • Tháng Giêng năm 1533, Henry VIII bí mật cử hành hôn lễ với Anne Boleyn, lúc bấy giờ đã mang thai. Nhà vua lập tức bổ nhiệm Thomas Cranmer, một linh mục có khuynh hướng ngả theo Tin Lành, làm Tổng Giám mục Canterbury. Tháng Năm năm ấy, Cranmer ngang nhiên tuyên bố cuộc hôn nhân hai mươi bốn năm giữa Henry và Catarina là hoàn toàn vô hiệu. Tháng Sáu, Anne Boleyn được rước kiệu đội vương miện hoàng hậu; More được mời dự lễ và được triều đình gửi tiền may áo mới nhưng ông kiên quyết từ chối không đến. Tháng Chín, Anne hạ sinh một bé gái, chính là Nữ hoàng Elizabeth I tương lai.
Nghị viện năm 1534
Nghị viện năm 1534

Tháng Ba năm 1534, sau bao năm dùng dằng, Tòa Thánh Rôma mới chính thức công bố phán quyết sau cùng: cuộc hôn nhân giữa Henry VIII và Hoàng hậu Catarina là hoàn toàn thành sự và có giá trị bất khả phân ly trước nhan Chúa!

Thế nhưng, mọi sự đã quá muộn màng. Triều đình London lập tức đáp trả bằng những đạo luật tàn bạo:

  • Đạo luật Kế Vị: buộc mọi thần dân có chức vị phải thề công nhận con cái của Anne Boleyn là người thừa kế ngai vàng hợp pháp, kèm theo lời thề từ bỏ quyền tài phán của Tòa Thánh Rôma.
  • Đạo luật Tối Thượng năm 1534: long trọng tuyên bố Nhà vua là “Thủ lãnh tối cao duy nhất trên mặt đất của Hội Thánh Anh”, và mệnh đề bảo vệ đức tin năm xưa của Fisher đã bị thẳng tay xóa bỏ hoàn toàn!
  • Kèm theo đó là Đạo luật Phản Quốc: quy định bất cứ ai dám cất tiếng nói hoặc viết chữ phủ nhận tước hiệu Thủ Lãnh Tôn Giáo của nhà vua đều phạm tội phản quốc và phải chịu án tử hình chém đầu hoặc phanh thây!

Gần như mọi giám mục và giáo sĩ nước Anh đều cúi đầu tuyên thệ. Giữa bóng đêm bao trùm ấy, chỉ có duy nhất một vị mục tử kiên cường lắc đầu từ chối: Đức Giám mục già Gioan Fisher!

Giữa bốn bức tường đá lạnh của Tháp Luân Đôn

Ngày 13 tháng Tư năm 1534, Thomas More nhận được trát đòi đến cung điện Lambeth để tuyên thệ. Đọc kỹ bản văn, người luật gia uyên bác bình thản trả lời: ông sẵn lòng thề công nhận quyền kế vị ngai vàng của con cháu Anne Boleyn vì đó là thẩm quyền thế tục thuộc về Nghị viện; nhưng đối với phần tuyên thệ bác bỏ quyền bính của Đấng kế vị Thánh Phêrô, tiếng nói lương tâm tuyệt đối không cho phép ông thực hiện! Ông từ chối giải thích lý do cụ thể, bởi ông hiểu rất rõ luật pháp: chỉ cần mở miệng nói ra lý do là đủ để bị khép vào tội phản quốc. Ông dùng sự thinh lặng như một tấm khiên kiên cố để bảo vệ linh hồn mình.

Bốn ngày sau, Thomas More bị tống giam vào ngục tối Tháp Luân Đôn. Ít ngày sau đó, Đức Giám mục Gioan Fisher cũng bị giải đến giam cầm tại đây.

Đức cha Fisher khi ấy đã sáu mươi lăm tuổi, thân hình tiều tụy như một que củi khô, ngày đêm ho khan và sốt run rẩy. Căn hầm đá ẩm thấp, gió lùa buốt giá đến mức ngài phải viết thư xin Cromwell bố thí cho vài mảnh áo cũ để mặc vì bộ quần áo trên người đã rách nát tả tơi. Dạ dày hư tổn khiến ngài hầu như không nuốt nổi thức ăn. Thế nhưng, vị mục tử già vẫn không ngừng cầu nguyện sốt sắng và nhẫn nại viết những cuốn sách gẫm thiêng liêng gửi tặng người em gái là một nữ tu dòng kín.

John Fisher trong tháp
John Fisher trong tháp

Thomas More trải qua mười lăm tháng đày ải trong ngục tối. Người vợ thứ hai của ông là bà Alice, một người phụ nữ thực tế, vào thăm đã mắng chồng dại dột: sao ông chịu ngồi rục xương trong xà lim hôi hám đầy chuột này, khi chỉ cần một lời thề là được về với vườn tược ở Chelsea, với sách vở và con cháu? More mỉm cười hỏi lại:

“Này bà nó, chẳng lẽ căn phòng ngục tối này lại không gần Thiên Đàng bằng ngôi nhà thân yêu của chúng ta hay sao?”

Margaret thường vào thăm cha. Có lúc thương cha quá, cô nức nở khuyên cha cứ thề cho xong như bao người khác. More không giận con. Khi bị lấy hết giấy mực, ông dùng mẩu than viết thư cho con, và viết xong cuốn Đối thoại an ủi giữa cơn hoạn nạn. Trong một lá thư viết bằng than, ông nhắn con:

“Cha không thể nào biết được ngày mai trần gian sẽ đem lại điều gì cho cha con mình. Nhưng có một điều cha tin chắc như đinh đóng cột: Không có bất cứ điều gì có thể xảy đến với chúng ta mà nằm ngoài thánh ý Quan Phòng của Thiên Chúa; và những gì Người muốn, dẫu trước mắt người đời trông có vẻ tệ hại đến đâu, thì rốt cuộc vẫn luôn luôn là điều tốt lành nhất cho phần rỗi linh hồn chúng ta!”

Thomas More viết thư
Thomas More viết thư

Sáng ngày 4 tháng Năm năm 1535, từ ô cửa sổ chấn song nhìn xuống, More và Margaret chứng kiến ba vị Viện phụ dòng Chartreux, một tu sĩ dòng Brigitta và một cha xứ họ đạo bị lính xích tay điệu ra pháp trường Tyburn để chịu nhục hình phanh thây vì từ chối tuyên thệ. Nhìn gương mặt rạng rỡ của các vị tử đạo tiên khởi, More quay sang thì thầm với con gái: “Con hãy nhìn xem, các cha đang thanh thản bước đi đón nhận cái chết hớn hở chẳng khác nào những chàng rể đang hân hoan tiến vào phòng tiệc cưới!”

Chiếc mũ đỏ hồng y và ngày đại lễ của vị giám mục già

Tháng Năm năm 1535, tại Rôma, vị tân Giáo hoàng Phaolô III đã quyết định ban mũ Hồng y cho Đức Giám mục Gioan Fisher. Tòa Thánh hy vọng tước hồng y sẽ khiến Henry VIII chùn tay. Nhưng đã lầm. Nghe tin, Henry VIII cười gằn:

“Giáo hoàng muốn gửi mũ đỏ sang thì cứ việc gửi; nhưng ta bảo đảm rằng lão Fisher sẽ chẳng còn cái đầu trên cổ để mà đội chiếc mũ ấy đâu!”

Rạng sáng ngày 22 tháng Sáu năm 1535, viên cai ngục bước vào đánh thức Đức cha Fisher lúc năm giờ sáng để báo tin: ngài sẽ bị đưa ra chém đầu vào lúc chín giờ. Vị giám mục già bình thản xin phép được chợp mắt ngủ thêm một chút vì đêm qua ngài cầu nguyện mệt chưa ngủ ngon giấc. Ngài thanh thản ngủ thiếp đi thêm hai tiếng đồng hồ nữa!

Thức dậy, ngài mặc bộ áo sạch và đẹp nhất, tươi cười bảo người hầu: hôm nay chính là ngày cưới trọng đại của đời ngài, ngày ngài được kết hợp vĩnh viễn với Đấng Tình Quân Giêsu! Ngài yếu quá không đi nổi, lính phải khiêng ngài trên ghế đến chân Đồi Tháp.

Tại đây, ngài rút trong túi áo ra cuốn sách Tân Ước nhỏ xíu sờn cũ, ngước mắt lên trời xin Chúa ban cho một Lời sau cùng. Cuốn sách mở ra đúng câu Phúc Âm Thánh Gioan:

“Sự sống đời đời chính là: họ nhận biết Cha, Thiên Chúa duy nhất và chân thật, và nhận biết Đấng Cha đã sai đến là Đức Giêsu Kitô.”

Ngài khép nhẹ cuốn sách lại, mỉm cười thầm thì: thế là quá đủ trọn vẹn cho bài học cuối cùng của đời người.

Ngài gắng tự bước lên đoạn đầu đài, cất giọng yếu ớt hát Te Deum, rồi quỳ xuống trao đầu cho lưỡi rìu. Thủ cấp ngài bị nhúng nước sôi rồi cắm trên cầu Luân Đôn, thi thể trần trụi bị bỏ trên đồi suốt một ngày.

“Người đầy tớ trung thành của nhà vua, nhưng của Chúa trước hết”

Ngày 1 tháng Bảy năm 1535, đến lượt Thomas More bị điệu ra trước vành móng ngựa tại Đại sảnh Westminster. Người cựu Đại Pháp quan gầy rộc, râu tóc bạc trắng, chống gậy.

Ông tự bào chữa. Ông nhắc lại nguyên tắc căn bản của luật La Mã: Sự thinh lặng đồng nghĩa với sự thuận tình. Nếu pháp luật đã coi sự thinh lặng là bằng chứng của sự đồng thuận, thì sự thinh lặng suốt mười lăm tháng qua của ông phải được hiểu là ông không hề chống đối nhà vua, chứ cớ sao lại khép ông vào tội phản nghịch?

Không bẫy được ông bằng lý lẽ, triều đình đưa ra một nhân chứng gian: Richard Rich, một viên chức trẻ tham vọng từng vào phòng giam thu giữ sách của More. Rich trơ trẽn thề độc trước tòa rằng trong một cuộc trò chuyện riêng, More đã nói với hắn rằng Nghị viện không có quyền phong nhà vua làm Thủ lãnh Hội Thánh. More đau xót nhìn thẳng vào mắt kẻ bội phản, dõng dạc nói trước tòa: “Thưa quý tòa, tôi thật sự đau lòng cho tội thề gian của Richard Rich hơn là đau lòng cho chính số phận của bản thân tôi!”

Dẫu vậy, bồi thẩm đoàn đã bị mua chuộc chỉ mất đúng mười lăm phút nghị án để tuyên bố Thomas More phạm tội phản quốc và lãnh án tử hình.

Bản án đã tuyên, không còn gì để mất, lần đầu tiên More nói ra điều ông giữ kín suốt mười lăm tháng:

“Không một quốc gia riêng lẻ nào, không một Nghị viện trần thế nào có quyền ban hành những đạo luật đi ngược lại với Luật Thánh của Thiên Chúa và Giáo hội hoàn vũ của Chúa Kitô trên khắp thế giới! Nước Anh này chỉ là một chi thể nhỏ bé trong Thân Thể Mầu Nhiệm rộng lớn của Giáo hội, nước Anh không thể tự mình cắt đứt sự hiệp thông với Hội Thánh toàn cầu!”

Ngài nói với các thẩm phán rằng ngài không hận thù họ, và cầu cho mai sau tất cả được gặp lại nhau vui vẻ trên Thiên Đàng. Ngài ví von: ngày xưa Thánh Phaolô từng đứng canh giữ áo cho những kẻ ném đá Thánh Têphanô tử đạo, vậy mà giờ đây cả hai vị thánh ấy đang cùng nhau hoan lạc bên ngai tòa Thiên Chúa.

Trên đường giải về Tháp, Margaret chen qua hàng giáo mác, nhào tới ôm cổ cha mà hôn trước đám đông. Đi được vài bước, cô lại quay lại ôm cha lần nữa. More vỗ về con gái, dặn con hãy phó thác mọi sự cho lòng thương xót của Chúa.

Chiều ngày 5 tháng Bảy, bằng một mẩu than củi, More viết lá thư cuối cùng gửi lại cho Margaret, gửi trả lại chiếc áo nhặm lông ngựa. Ông viết rằng ông tha thiết ước ao được về với Chúa vào ngày mai, đúng vào ngày vọng lễ kính Thánh Thomas Becket, vị Tổng Giám mục Canterbury tử đạo bốn thế kỷ trước vì dám đứng lên chống lại bạo quyền của một ông vua Henry khác.

Sáng ngày 6 tháng Bảy năm 1535, Thomas More thanh thản bước lên đoạn đầu đài trên Đồi Tháp. Thấy những bậc thang gỗ ọp ẹp lung lay, ông hóm hỉnh bảo viên sĩ quan chỉ huy: “Xin phiền ngài đỡ tôi bước lên cho vững; còn lúc bước xuống thì xin cứ để mặc tôi tự liệu!”

Đứng trước đám đông dân chúng đang nín thở, người tử đạo chỉ nói vài lời ngắn ngủi: xin mọi người cầu nguyện cho ông, và làm chứng rằng ông chết trong đức tin tinh tuyền của Hội Thánh Công giáo. Và rồi, ông cất cao giọng thốt lên lời tuyên xưng đã khắc sâu vào lịch sử nhân loại:

“Tôi chết như người đầy tớ trung thành và tốt lành của nhà vua, nhưng trước hết và trên hết, tôi là người đầy tớ của Thiên Chúa!”

Nhà vua Henry VIII, bằng một cử chỉ mà ông gọi là “ơn huệ khoan hồng”, đã giảm án cho More từ phanh thây sang chém đầu. Trên đoạn đầu đài, More ân cần ôm hôn người đao phủ và an ủi anh ta đừng sợ hãi. Ông tự tay lấy mảnh vải bịt mắt mình lại. Trước khi đặt đầu xuống khúc gỗ, ông cẩn thận vén chòm râu dài của mình sang một bên và hóm hỉnh nói nhỏ: chòm râu này chưa từng phạm tội phản quốc bao giờ, chớ nên chém vào nó!

Thủ cấp của ngài bị bêu trên cầu Luân Đôn thay thế chỗ của Đức cha Fisher. Một tháng sau, Margaret đút tiền cho lính chuộc đầu cha về, giữ đến ngày cô qua đời. Ngày nay, thánh tích ấy an nghỉ trong hầm mộ gia tộc Roper tại Canterbury; còn thi hài của hai vị thánh tử đạo được an táng trong nguyện đường Thánh Phêrô Xiềng Xích bên trong khuôn viên Tháp Luân Đôn.

Đúng bốn trăm năm sau ngày các ngài đổ máu đào, vào năm 1935, Đức Giáo hoàng Piô XI đã long trọng tôn phong Thánh Gioan Fisher và Thánh Thomas More lên bậc Hiển Thánh. Đến Năm Thánh 2000, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã chính thức đặt Thánh Thomas More làm Đấng Bổn Mạng của các nhà lãnh đạo chính trị và các chính khách trên toàn thế giới. Giáo hội mừng kính hai vị đại thánh vào ngày 22 tháng Sáu hằng năm.

Tiếng vọng đồng điệu nơi mảnh đất quê hương Việt Nam

Đọc chuyện Thánh Thomas More và Thánh Gioan Fisher, người Công giáo Việt Nam không khỏi bồi hồi vì thấy một sự đồng điệu nơi lịch sử Giáo hội quê nhà.

Gần ba trăm năm sau ngày chiếc rìu oan nghiệt hạ xuống trên Đồi Tháp Luân Đôn, vào thế kỷ XIX dưới triều đại các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, một ngã rẽ đức tin y hệt như thế đã đặt ra trước mắt các bậc tiền nhân tử đạo Việt Nam. Nơi công đường, quan quân cũng đặt Thập Giá xuống đất, kèm lời dụ dỗ: chỉ cần người tín hữu bước chân qua Thập Giá, gọi là “quá khóa”, để tỏ lòng trung thành với chiếu chỉ của nhà vua thì sẽ được tha mạng, được trở về sum họp với gia đình và giữ nguyên chức tước bổng lộc.

Thế nhưng, từ các vị giám mục thừa sai phương Tây, các linh mục bản hạt cho đến những người giáo dân chân lấm tay bùn nơi các xứ đạo thân thương, như Thánh quan thái bộc Micae Hồ Đình Hy, Thánh Antôn Nguyễn Đích hay Thánh trùm Anrê Kim Thông, tất cả đều một lòng khẳng khái đáp lại bằng tinh thần của Thomas More năm xưa: Người Công giáo luôn là những công dân yêu nước mẫu mực, luôn hết lòng tùng phục và kính trọng nhà vua trong mọi sự thuộc về phần đời; nhưng một khi chiếu chỉ của triều đình đi ngược lại với Luật Thánh của Thiên Chúa, thì người tín hữu sẵn sàng lấy chính mạng sống mình để minh chứng rằng: Thiên Chúa phải là Đấng được tôn thờ trước hết và trên hết!

Dòng máu kiên trung của 117 vị Thánh Tử Đạo Việt Nam, được Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong Hiển Thánh năm 1988, chính là khúc hoan ca nối dài bản tuyên ngôn đức tin bất tử của người Chưởng ấn thành Luân Đôn năm nào.

Cuộc bách hại các đan viện và nỗi tang thương của di sản

Chặt đầu xong những tiếng nói lương tâm, Cromwell quay sang mục tiêu béo bở nhất: các đan viện.

Nước Anh thời bấy giờ có khoảng tám trăm cơ sở tu viện, đan viện thuộc các dòng tu cổ kính, quản lý khoảng một phần tư diện tích đất canh tác của toàn bộ vương quốc. Năm 1535, tay chân của Cromwell tỏa đi khắp các miền quê trong chiến dịch kiểm kê tài sản quy mô lớn mang tên Valor Ecclesiasticus. Họ săm soi từng đồng tiền dâng cúng, đo đạc từng mẫu ruộng, và cố tình bịa đặt những bản báo cáo bôi nhọ đời sống tu đức của các tu sĩ để tạo cớ cho nhà vua ra tay cướp đoạt.

Kiểm kê đan viện
Kiểm kê đan viện

Năm 1536, sắc lệnh giải thể các tu viện nhỏ được ban hành. Mùa thu năm ấy, tại miền bắc nước Anh, một làn sóng phẫn nộ bùng phát thành cuộc khởi nghĩa vĩ đại của hàng chục ngàn nông dân và thân hào nhân sĩ mang tên Cuộc Hành Hương Ân Sủng. Họ giương cờ thêu Năm Dấu Thánh, đòi trả lại các tu viện và giữ đức tin cha ông. Luật sư Robert Aske đứng đầu. Henry VIII hoãn binh, hứa sẽ xét mọi thỉnh nguyện. Tin lời vua, đoàn người giải tán về quê. Ngay năm sau, nhà vua nuốt lời, cho quân lùng bắt và treo cổ hơn hai trăm thủ lĩnh, trong đó có chính luật sư Aske.

Đến năm 1540, một cảnh tượng hoang tàn đau đớn bao trùm: trên toàn cõi nước Anh không còn sót lại bất kỳ một tu viện nào! Đất đai Giáo hội bị tịch thu, bán rẻ hoặc ban cho quý tộc và điền chủ thân tín. Chính khối tài sản ấy buộc giới quý tộc mới vào ngai vàng, khiến họ không bao giờ muốn Rôma trở lại.

Những nhà thờ tu viện hàng trăm năm tuổi bị triệt hạ: chì trên mái bị bóc đem nấu, chuông bị hạ xuống đúc đại bác. Tu sĩ bị đuổi ra đường với khoản trợ cấp rẻ mạt. Các đan viện mất đi, việc cứu tế người nghèo, chữa bệnh và đón khách bộ hành cũng mất theo.

Ngôi Đền Thánh tuyệt mỹ tôn kính Thánh Thomas Becket tại Canterbury, nơi đón nhận hàng triệu bước chân khách hành hương suốt hơn ba thế kỷ, bị đập phá tan tành vào năm 1538, và chính vị thánh tử đạo bị triều đình tuyên bố là kẻ phản nghịch! Đan viện Glastonbury cổ kính linh thiêng, tương truyền do chính Thánh Giuse Arimathê thành lập thuở ban sơ, bị san bằng, và Viện phụ Richard Whiting, một cụ già thánh thiện gần tám mươi tuổi, bị lính điệu lên treo cổ trên ngọn đồi nhìn xuống đan viện đổ nát của mình vào tháng Mười Một năm 1539.

Đau xót hơn cả là số phận của những thư viện tu viện vô giá: hàng vạn bản thảo Kinh Thánh và sách cổ viết tay bằng da dê được các đan sĩ nâng niu gìn giữ suốt một ngàn năm bỗng chốc bị đem bán cân theo ký lô như giấy vụn! Một học giả đương thời ngậm ngùi ghi lại cảnh những trang sách quý chứa đựng Lời Chúa bị người ta dùng để gói hàng mắm muối, lau chân đèn nến hay lót giày, và từng đoàn thuyền buôn chất đầy những hòm sách cổ quý báu chở sang bán rẻ cho các thợ đóng sách bên kia eo biển!

Những cuốn sách mang đi
Những cuốn sách mang đi

Một vị vua, hai ngọn lửa và di sản dở dang

Vua Henry VIII sống thêm mười hai năm sau ngày sát hại Thomas More. Cuộc đời ông chìm trong chuỗi ngày bi kịch của sáu cuộc hôn nhân:

  • Người vợ đầu, Hoàng hậu Catarina đạo hạnh, bị ruồng bỏ và chết trong cô quạnh.
  • Người vợ thứ hai, Anne Boleyn, bị chính nhà vua hạ lệnh xử trảm chém đầu vào năm 1536 với những tội danh ngoại tình ngụy tạo.
  • Người vợ thứ ba, Jane Seymour, sinh cho ông đứa con trai hằng mong ước là Hoàng tử Edward, nhưng qua đời mười hai ngày sau vì hậu sản.
  • Cuộc hôn nhân thứ tư, với Công nương Anne xứ Cleves, bị hủy bỏ chỉ sau vài tháng vào năm 1540; và chính Thomas Cromwell, kẻ đã đạo diễn cuộc hôn nhân ấy, lập tức bị thất sủng và bị chém đầu ngay trong mùa hè năm đó!
  • Người vợ thứ năm, thiếu nữ Catherine Howard, bị đưa lên đoạn đầu đài chém đầu năm 1542.
  • Và người vợ thứ sáu, Catherine Parr, may mắn sống sót lâu hơn nhà vua.

Điều mâu thuẫn và kỳ quặc nhất nơi Henry VIII chính là: về mặt thần học giáo lý, ông suốt đời vẫn muốn duy trì một Giáo hội Công giáo nguyên vẹn, một Giáo hội Công giáo có đầy đủ mọi sự, chỉ trừ… chiếc ngai của Đức Giáo hoàng! Ông vẫn một mực xác tín sự hiện diện thực sự của Chúa Kitô trong Bí tích Thánh Thể, nghiêm khắc bắt các linh mục phải giữ luật độc thân, duy trì việc xưng tội nơi Tòa Giải Tội và tôn kính Đức Mẹ.

Năm 1539, ông ép Nghị viện thông qua Đạo luật Sáu Điều Khoản khét tiếng: quy định bất cứ ai dám phủ nhận mầu nhiệm Thánh Thể Biến Thể đều bị xử tội chết trên giàn hỏa thiêu! Nhưng ngược lại, bất cứ ai còn dám tuyên xưng lòng trung thành với Đức Giáo hoàng Rôma thì lập tức bị khép tội phản quốc và bị treo cổ phanh thây!

Năm 1538, Đức Giáo hoàng Phaolô III chính thức ban sắc lệnh vạ tuyệt thông dứt phép thông công đối với Henry VIII. Vậy mà cùng lúc đó, nhà vua lại hạ lệnh buộc mỗi nhà thờ giáo xứ phải đặt một cuốn Kinh Thánh tiếng Anh khổ lớn gọi là Great Bible, mà phần lớn nội dung lại chính là bản dịch của William Tyndale, người từng bị bóp cổ và thiêu sống năm 1536!

Ngày 30 tháng Bảy năm 1540 tại Smithfield, Luân Đôn, người ta thấy một cảnh quái gở: sáu người bị hành quyết cùng lúc: ba tín hữu Tin Lành bị trói vào cọc thiêu sống vì tội chối bỏ Thánh Thể Công giáo, và ngay bên cạnh họ, ba linh mục Công giáo bị treo cổ phanh thây vì tội từ chối nhận nhà vua làm thủ lãnh Giáo hội! Một trong ba người Tin Lành ngã xuống hôm ấy chính là Robert Barnes, người từng ngồi đàm đạo trong quán trọ Ngựa Trắng năm nào.

Henry VIII trút hơi thở cuối cùng vào tháng Giêng năm 1547, để lại ba người con thuộc ba cuộc hôn nhân giông bão: Hoàng tử bé Edward mới chín tuổi, con của Jane Seymour; Công chúa Mary, con của Catarina; và Công chúa Elizabeth, con của Anne Boleyn. Cả ba người con ấy sẽ lần lượt bước lên ngai vàng, và mỗi người sẽ kéo con thuyền đức tin của nước Anh chao đảo về một hướng hoàn toàn khác nhau trong những thập niên đầy sóng gió tiếp theo…

Cả ba người con ấy sẽ lần lượt bước lên ngai vàng, và mỗi người sẽ kéo con thuyền đức tin của nước Anh chao đảo về một hướng hoàn toàn khác nhau trong những thập niên đầy sóng gió tiếp theo…

Chương 94 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“… người đầy tớ trung thành và tốt lành của nhà vua, nhưng trước hết và trên hết, tôi là người đầy tớ của Thiên Chúa!”

Thomas More, trên đoạn đầu đài, 6 tháng Bảy 1535
Henry VIII, Thomas More và Gioan Fisher ở Luân Đôn. Quán Ngựa Trắng ở Cambridge, đền Becket ở Canterbury và tu viện Glastonbury đều chịu số phận chung.

Những người trong chương

  • Thomas More · Đầu ông được giữ trong hầm mộ gia đình Roper ở Canterbury. Hội Thánh nhớ ông cùng Fisher ngày 22 tháng Sáu.
  • Gioan Fisher · Ông bị chém đầu năm 1535, mới được phong hồng y vài tuần trước. Năm 1935 cả hai được phong thánh cùng một lúc.
  • Henry VIII · Hai chữ F.D., viết tắt danh hiệu “Người Bảo vệ Đức tin” Giáo hoàng ban, đến nay vẫn nằm trên đồng tiền Anh.

Nơi ấy hôm nay

  • Nguyện đường Thánh Phêrô Xiềng trong Tháp Luân Đôn là nơi người ta tin More và Fisher được chôn.
  • Đại sảnh Westminster, nơi More bị xử ngày 1 tháng Bảy năm 1535, đến nay vẫn còn.
  • Glastonbury chỉ còn tàn tích tu viện, nơi viện phụ Whiting, gần tám mươi tuổi, bị treo cổ năm 1539 trên ngọn đồi nhìn xuống.

Muốn đọc thêm

Ga 17,3 · Thomas More, Đối thoại an ủi trong hoạn nạn · Eamon Duffy, The Stripping of the Altars · Robert Bolt, A Man for All Seasons · George Cavendish, Cuộc đời hồng y Wolsey

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 95

Những khoảng trống sau bức tường: đức tin âm thầm giữa cơn bão lửa nước Anh

Một thầy dòng làm nghề thợ mộc đã giữ mạng các linh mục giữa nước Anh cấm đạo bằng cách nào?

Khoảng 36 phút đọc