Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 95

Kiểm chứng chương 95: Những khoảng trống sau bức tường

Đọc xong chương 95, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cái hốc dưới lò sưởi ở Braddocks ai kể lại, lời của Latimer trên giàn lửa có thật không, và chuyện người thợ mộc Nicholas Owen lặng lẽ chết trong Tháp dựa vào đâu. Chương kể một trăm bốn mươi năm của nước Anh sau Henry VIII: cuộc cải cách dưới thời Edward VI, sự trở lại của Công giáo dưới thời Mary, thời Elizabeth với những linh mục phải trốn tránh, cuộc nội chiến, rồi cuộc Cách mạng năm 1688. Trang này lần các câu chuyện ấy về nguồn, để bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.

Nguồn chính là cuốn Tự truyện của một linh mục bị truy lùng của cha John Gerard, viết năm 1609. Bản tiếng Anh do Philip Caraman dịch năm 1951, rất dễ đọc. Kế đến là sổ sách giáo xứ Morebath, do Eamon Duffy nghiên cứu trong cuốn The Voices of Morebath (Tiếng nói của Morebath, 2001), và cuốn Sách các Vị Tử đạo của John Foxe (1563). Thêm vào đó là tiểu sử thánh Margaret Clitherow do cha giải tội của bà, John Mush, viết; lá thư của thánh Edmund Campion; và các văn bản luật của Nghị viện.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Braddocks, năm 1594

Chuyện mở đầu chương do chính cha John Gerard kể trong Tự truyện. Những chi tiết chương dùng đều nằm ở đó: bà Wiseman, nữ chủ nhà; cái hốc dưới lò sưởi; bốn ngày nằm ẩn; lính gõ tường nghe tiếng rỗng, đục trần, nhóm lửa ngay trong lò sưởi che chỗ ấy; mấy miếng bánh quy và hũ mứt mộc qua. Các viên chức đi lục nhà được gọi là pursuivant, và việc họ đo nhà từ ngoài rồi từ trong cũng do Gerard tả.

Gerard bị bắt ở Luân Đôn cùng năm ấy, bị treo cổ tay trong Tháp, và năm 1597 trốn ra khỏi Tháp bằng sợi dây qua hào nước. Ông mất ở Rôma năm 1637. Vì thế, như chương nói, phần lớn những gì ta biết về cuộc đời bị săn đuổi này đều đến từ chính ông.

Nicholas Owen là người nhỏ thó, đi hơi khập khiễng sau một tai nạn với ngựa. Anh em Dòng Tên gọi ông là “Little John” (Giăng Bé). Chuyện ông cứu mạng nhiều linh mục và chưa một lần để hở lời là lời Gerard viết về ông, chương thuật lại ý ấy.

Còn chuyện “Khoảng lễ Phục Sinh” ở câu mở đầu và cảnh nhà bà Wiseman bị trói tra hỏi, đó là cách người kể đặt cảnh theo lời Gerard; tư liệu này không đối chiếu thêm.

Cậu bé vua và cuốn Sách Kinh

Edward VI lên ngôi tháng 1 năm 1547, lúc chín tuổi. Người đứng ra cai trị nhân danh cậu là Edward Seymour, rồi đến John Dudley.

Sách Kinh Chung (còn gọi là Sách Cầu nguyện chung) ra năm 1549 và bản thứ hai năm 1552. Trong lễ cưới, nguyên văn năm 1549 là until death us depart, về sau sửa thành till death us do part. Bản năm 1552 bỏ chữ “bàn thờ”, dùng “bàn”. Đúng như chương nói.

Chuyện dọn sạch nhà thờ theo công trình của Duffy. Đạo luật giải thể các nhà nguyện cầu hồn (chantries, những quỹ trả tiền xin lễ cho người chết) được thông qua năm 1547. Các lệnh thu đồ bạc nhà thờ là hai năm 1552 và 1553.

Cuộc nổi dậy năm 1549 xảy ra ở Devon và Cornwall. Bản yêu sách của những người nổi dậy còn giữ lại. Trong đó họ chê nghi lễ mới giống một trò chơi Giáng sinh, và người Cornwall nói rằng nhiều người trong họ nói tiếng Cornwall, không nói tiếng Anh. Số người chết các sử gia ước từ khoảng bốn ngàn đến năm ngàn rưỡi. Chương lấy con số “khoảng bốn ngàn”.

Cha sở Christopher Trychay làm cha xứ Morebath từ năm 1520 đến năm 1574 và giữ sổ sách giáo xứ suốt thời gian ấy. Những chi tiết trong chương, như tượng thánh Sidwell, ngọn nến của hội thanh niên, rồi việc dân làng mang đồ thánh về trả nhà thờ dưới thời Mary, đều có trong những cuốn sổ ấy mà Duffy đã đọc. Câu “ghi hết, thản nhiên” là cách người kể nhận xét giọng sổ sách của ông, không phải lời của chính ông.

Nữ hoàng Mary

Edward mất ngày 6 tháng 7 năm 1553, mười lăm tuổi, nhiều phần vì bệnh lao. Jane Grey giữ ngôi chín ngày, từ 10 đến 19 tháng 7 năm 1553, và bị xử tử năm 1554.

Mary sinh năm 1516, nên năm 1553 bà ba mươi bảy tuổi. Năm 1536 bà bị ép ký giấy nhận rằng cuộc hôn nhân của mẹ mình là không hợp pháp. Năm 1554 bà kết hôn với Philip, con trai hoàng đế Carôlô V; nhiều thần dân của bà không ưa cuộc hôn nhân ấy (theo David Loades, Mary Tudor). Chương nói đức tin Công giáo là thứ duy nhất bà còn giữ được từ mẹ. Đó là cách người kể diễn lại lòng bà; sử gia chỉ cho biết bà luôn trung thành với đạo mẹ dạy.

Hồng y Reginald Pole là cháu ngoại của George Plantagenet, em vua Edward IV. Mẹ ông, bà Margaret Pole, bị Henry VIII xử tử năm 1541 và được phong chân phước năm 1886. Năm 1549 ông suýt được bầu làm giáo hoàng. Ông trở về nước tháng 11 năm 1554 và ngày 30 tháng 11 chính thức xá giải cho cả nước. Từ năm 1556 ông làm tổng giám mục Canterbury. Về đất tu viện, Nghị viện chỉ chịu hòa giải với Rôma khi được bảo đảm sẽ không phải trả lại. Chương kể đúng như thế.

Các cuộc thiêu bắt đầu ngày 4 tháng 2 năm 1555 với John Rogers và kéo dài đến tháng 11 năm 1558. Khoảng 280 đến 300 người bị thiêu, thêm chừng ba chục người chết trong tù. Chương nói “gần ba trăm”. Việc phần lớn nạn nhân là người bình thường ở Luân Đôn và miền đông nam là điều các sử gia đã ghi nhận.

Latimer và Ridley bị thiêu ở Oxford ngày 16 tháng 10 năm 1555. Câu nổi tiếng về ngọn nến lần đầu xuất hiện trong lần in thứ hai sách của Foxe, năm 1570; lần in đầu năm 1563 không có. Vì thế chương viết “Chuyện kể rằng” và nói rõ là Foxe chép lại trong một bản in sau. Đó là mức chắc chắn đúng. Bản gốc tiếng Anh của câu ấy là: Play the man, Master Ridley; we shall this day light such a candle, by God’s grace, in England, as I trust shall never be put out.

Cranmer ký tất cả sáu bản rút lại. Ngày 21 tháng 3 năm 1556, tại nhà thờ Đại học St Mary the Virgin ở Oxford, ông nói điều ngược lại và đưa bàn tay phải vào lửa trước. Nhiều nhân chứng ghi lại việc này, kể cả người bên Công giáo. Vì sao Mary không chịu tha cho ông, dù theo luật kẻ lạc giáo biết ăn năn thì được tha, là điều các sử gia vẫn còn bàn; chương chỉ kể sự việc.

So với vùng Hà Lan: dưới thời Carôlô V, khoảng 1.300 người ở các tỉnh Hà Lan bị xử tử vì tội lạc giáo từ năm 1523 đến năm 1566. Vậy chương nói đúng ý rằng ở đó số người bị xử tử vì đức tin nhiều hơn ở Anh.

Nước Anh mất Calais tháng 1 năm 1558, và người ta đổ lỗi cho cuộc hôn nhân Tây Ban Nha của Mary. Ngày 17 tháng 11 năm 1558, hồng y Pole mất khoảng mười hai giờ sau bà.

Cuốn của John Foxe tên đầy đủ là Acts and Monuments (Công vụ và Tưởng niệm), in năm 1563, người ta thường gọi là Sách các Vị Tử đạo. Năm 1571, công nghị của Giáo hội Anh ra lệnh đặt sách trong các nhà thờ chính tòa, và các bản được xích lại. Biệt danh “Mary Đẫm Máu” trở nên phổ biến từ thế kỷ XVII.

Nhận định rằng chính những ngọn lửa của Mary đã làm nhiều hơn bất cứ điều gì khác để nước Anh không muốn trở về với Rôma là ý của nhiều sử gia, cả sử gia Công giáo như Eamon Duffy trong cuốn Fires of Faith (Ngọn lửa đức tin, 2009). Chính Duffy cũng lưu ý rằng khi Mary mất, chính sách của bà đang thành công về nhiều mặt.

Elizabeth

Francis Bacon viết về chính sách của Elizabeth trong Observations on a Libel (Nhận xét về một bài công kích, 1592), nói bà không muốn mở cửa sổ nhìn vào lòng thần dân. Không chắc chính bà đã nói như thế, nên chương mới viết “Người ta nói bà chẳng muốn mở một ô cửa nhìn vào linh hồn người khác”.

Năm 1559, Đạo luật Tối thượng gọi bà là “Người Cai quản Tối cao” (Supreme Governor). Trong số các giám mục do Mary bổ nhiệm, chỉ Anthony Kitchin, giám mục Llandaff, chịu thề.

Tiền phạt người Công giáo vắng mặt ở nhà thờ lúc đầu là mười hai xu (penny) mỗi Chúa nhật. Từ năm 1581 tăng lên hai mươi bảng mỗi tháng, một số tiền rất lớn.

Mary, Nữ vương Scotland, sang Anh năm 1568 và bị xử tử năm 1587. Hạm đội Tây Ban Nha ra khơi năm 1588. Chuyện ông vua Philip II “nhìn nước Anh bằng đôi mắt thèm khát” là cách người kể gom lại tình hình chính trị lúc ấy.

Douai

William Allen mở chủng viện ở Douai năm 1568. Chủng viện dời sang Reims năm 1578 rồi trở về Douai năm 1593. Allen được phong hồng y năm 1587. Tân Ước Reims ra đời năm 1582 và Cựu Ước Douai năm 1609–1610.

Học viện Anh ở Rôma lập năm 1579, tức mười một năm sau Douai. Chương viết “Mười năm sau Douai”, là cách nói gần đúng. Tục hát Te Deum khi có tin một cựu sinh viên chết vì đạo, và bức tranh Ba Ngôi của Durante Alberti trong nguyện đường, vẫn được giữ đến ngày nay.

Câu chào Salvete flores martyrum (“Chào các bông hoa tử đạo”) là lời trong một bài thánh ca phụng vụ. Truyền thống kể rằng thánh Philipphê Nêri dùng nó khi gặp các sinh viên Anh trên đường phố. Chương nói “thường cúi chào họ” theo truyền thống ấy; chưa có văn bản cùng thời nào cho ta biết chính xác từng lần.

Sắc chỉ Regnans in Excelsis của Giáo hoàng Piô V ban hành ngày 25 tháng 2 năm 1570. Năm 1580, Giáo hoàng Grêgôriô XIII ra lời giải thích cho phép người Công giáo Anh vâng lời nữ hoàng trong việc dân sự, cho đến khi sắc chỉ có thể được thi hành. Như chương nói, điều này lại càng khiến nhà nước Anh nghi ngờ họ.

Những linh mục đi đêm

Campion và Persons về nước tháng 6 năm 1580. Campion từng được Elizabeth khen khi bà đến thăm Oxford năm 1566. Ông cải trang làm lái buôn châu báu.

Lá thư gửi Hội đồng Cơ mật được gọi là “Lời thách của Campion” (Campion’s Brag), vì người của Hội đồng chê đó là “lời khoác lác”. Chương thuật ý thư chứ không dịch từng chữ. Trong thư ông xin một cuộc tranh luận công khai với các học giả Tin Lành. Cuốn Mười Lý lẽ (Decem Rationes) được in lén và để trên các ghế nhà thờ St Mary ở Oxford (theo Evelyn Waugh, Edmund Campion).

Ông bị bắt tháng 7 năm 1581 ở Lyford Grange, hạt Berkshire, rồi bị tra tấn trên giá kéo. Câu ông nói với tòa, “Khi kết án chúng tôi, các ông kết án mọi tổ tiên của chính mình, mọi giám mục và vua chúa xưa của chúng tôi”, có trong các bản ghi phiên tòa; chương dịch đúng ý. Ngày 1 tháng 12 năm 1581 ông bị hành hình ở Tyburn, nay là nơi ngã tư Marble Arch. Ralph Sherwin và Alexander Briant chết cùng ông.

Luật năm 1585 nhắm vào các tu sĩ Dòng Tên, các linh mục và những người không chịu vâng phục. Con số hơn một trăm linh mục bị xử tử dưới triều Elizabeth là ước tính hợp lý của các sử gia (Christopher Haigh, Richard Challoner); không phải con số ai cũng đếm giống nhau.

Margaret Clitherow là vợ của John Clitherow, người bán thịt ở York, và chồng bà theo Giáo hội Anh. Bà bị đè chết ngày 25 tháng 3 năm 1586, đúng Thứ Sáu Tuần Thánh năm ấy. Các chi tiết về cánh cửa, hòn đá nhọn, sức nặng chừng 350 ký và mười lăm phút có trong tiểu sử của cha John Mush. Bà theo đạo Công giáo khoảng mười năm trước đó và từng bị giam. Các chi tiết bà khoảng ba mươi ba tuổi và có lẽ đang mang thai là những điều thường được kể về bà; tư liệu này không đối chiếu riêng. Nhà bà ở phố The Shambles, York, nay là một đền nhỏ.

Còn chuyện người Công giáo che cửa sổ, đặt người canh cổng, dặn trẻ con nói vị khách là thầy giáo hay quản gia, là cách người kể gom lại nếp sống của những gia đình ấy, theo ý chung của các sách sử.

Người thợ mộc

Cách Nicholas Owen làm việc, như đục tường, khoét dưới cầu thang, trong ống khói, mỗi chỗ ẩn một kiểu, có trong Tự truyện của Gerard và các nguồn Dòng Tên khác. Ở Harvington Hall, hạt Worcestershire, hiện còn nhiều hốc được cho là do ông làm, và bạn có thể đến xem. Chuyện ông rước lễ trước mỗi việc, không nhận tiền, cũng từ những nguồn ấy; tư liệu này không có cách kiểm riêng từng chi tiết.

Âm mưu Thuốc súng bị lộ đêm 4 rạng 5 tháng 11 năm 1605. Những kẻ chủ mưu đã chất ba mươi sáu thùng thuốc súng. Phần lớn người Công giáo Anh không hay biết gì, nhưng các tu sĩ Dòng Tên bị nghi. Cha Henry Garnet, bề trên Dòng Tên ở Anh, bị xử tử năm 1606 vì đã nghe biết về âm mưu qua tòa giải tội.

Owen bị bắt tháng 1 năm 1606 ở Hindlip Hall, hạt Worcestershire. Ông tự ra nộp mình. Garnet bị bắt trong cùng cuộc lục soát. Owen bị tra tấn và mất ngày 1 hoặc 2 tháng 3 năm 1606 trong Tháp Luân Đôn, và nhà cầm quyền loan tin rằng ông tự sát. Các chi tiết về thể xác ông chịu, như bị thoát vị hay “bụng rách toang”, là điều truyền lại trong các nguồn Dòng Tên; tư liệu này không nêu thêm văn bản để đối chiếu.

Nội chiến

Phái Thanh giáo chống lại áo lễ trắng, các giám mục, việc quỳ gối khi rước lễ và dấu thánh giá khi rửa tội, như chương kể.

Vua Charles I bị chém ngày 30 tháng 1 năm 1649 ngay trước Banqueting House ở cung Whitehall. Nghị viện cấm lễ Giáng sinh từ năm 1647, và vì lệnh ấy đã có những cuộc bạo loạn. Chuyện lính đi qua các phố xem nhà nào nấu món ăn ngày lễ có trong các nguồn đương thời. Quân của Cromwell chiếm Drogheda và Wexford vào tháng 9 và tháng 10 năm 1649.

Ngày 24 tháng 8 năm 1662, ngày lễ thánh Bartôlômêô, khoảng hai ngàn mục sư rời nhà thờ của mình. Người ta gọi là “Cuộc Trục xuất Lớn”. Luật sau đó cấm họp trên năm người (1664) và cấm đến gần các thị trấn cũ trong vòng năm dặm (1665). Các nhóm Báp-tít, Quaker và nhiều nhóm bất đồng khác họp nhau trong nhà riêng.

John Bunyan là thợ hàn nồi, bị giam ở Bedford từ năm 1660 đến năm 1672. Có lẽ ông bắt đầu viết Con đường của người Hành hương trong một lần bị giam thứ hai, năm 1675 đến 1676. Chương nói chung “chính trong tù, ông bắt đầu viết”, đúng ý. Sách in năm 1678. Chuyện sách trở thành cuốn được đọc nhiều nhất ở Anh sau Kinh Thánh là lời thường được nói của các sử gia văn học, không phải con số đếm được.

Cánh cửa mở hé

Titus Oates bịa ra “Âm mưu của Giáo hoàng” năm 1678. Khoảng hai mươi hai người bị xử tử. Thánh Oliver Plunkett bị treo cổ ở Tyburn ngày 1 tháng 7 năm 1681, người Công giáo cuối cùng chết vì đạo ở đó, và được phong thánh năm 1975. Đầu ông được giữ ở Drogheda.

James II lên ngôi năm 1685. Con trai ông sinh tháng 6 năm 1688. William xứ Orange vừa là con rể vừa là cháu của James. Đạo luật Khoan dung ban hành năm 1689.

Luật Giải phóng người Công giáo năm 1829. Hàng giáo phẩm Công giáo ở Anh được tái lập năm 1850.

Ngày 25 tháng 10 năm 1970, Giáo hoàng Phaolô VI phong thánh cho bốn mươi vị tử đạo của nước Anh và xứ Wales. Campion, Clitherow, Owen, ba bề trên dòng Chartreux và Richard Reynolds mà chương 94 đã kể đều ở trong số đó. Chuyện Owen là bổn mạng của các nhà ảo thuật và nghệ sĩ thoát hiểm là thói quen dân gian, không phải tuyên bố chính thức của Hội Thánh, và chương nói đúng như thế.

Đoạn kết, so sánh với cấm đạo ở Việt Nam, là lời của người kể. Các thừa sai và linh mục Việt thời Minh Mạng và Tự Đức đã sống trong hầm và sau vách buồng, như thánh Théophane Vénard viết trong các lá thư của ngài (xem chương 125).

Những người trong chương

John Gerard, linh mục Dòng Tên.

Bà Wiseman, nữ chủ nhà ở Braddocks.

Nicholas Owen, thợ mộc, thánh.

Henry VIII, vua nước Anh.

Edward VI, vua nước Anh.

Thomas Cranmer, tổng giám mục Canterbury.

Christopher Trychay, cha sở Morebath.

Jane Grey.

Mary I, nữ hoàng.

Catarina xứ Aragon, mẹ của Mary.

Reginald Pole, hồng y, tổng giám mục Canterbury.

Hugh Latimer và Nicholas Ridley, các giám mục Tin Lành.

Carôlô V, hoàng đế.

John Foxe, tác giả Sách các Vị Tử đạo.

Elizabeth I, nữ hoàng.

William Allen, linh mục, hồng y.

Philipphê Nêri, linh mục, thánh.

Piô V, giáo hoàng.

Edmund Campion và Robert Persons, linh mục Dòng Tên.

Margaret Clitherow, thánh.

James I, vua nước Anh. Guy Fawkes.

Charles I, vua nước Anh. Oliver Cromwell.

John Bunyan.

Titus Oates.

Oliver Plunkett, tổng giám mục Armagh, thánh.

James II, vua nước Anh. William xứ Orange.

Phaolô VI, giáo hoàng.

Những nơi trong chương

Braddocks ở hạt Essex. Devon, Cornwall và Morebath. Luân Đôn: Tháp Luân Đôn, Tyburn, Whitehall. Oxford. Douai và Reims. Rôma, với Học viện Anh. York. Harvington Hall. Hindlip Hall. Drogheda và Wexford, ở Ireland. Bedford. Armagh.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một cuốn, hãy đọc Tự truyện của một linh mục bị truy lùng của cha John Gerard (bản tiếng Anh The Autobiography of an Elizabethan do Philip Caraman dịch). Đó là chuyện có thật mà hồi hộp như truyện trinh thám, và bạn có thể đọc các đoạn chính trong một buổi tối. Rồi đọc lá thư của Campion, chỉ một trang.

Muốn thấy bức tranh rộng hơn, cuốn The Voices of Morebath của Eamon Duffy kể một ngôi làng đi qua cả cuộc Cải cách, và cuốn Edmund Campion của Evelyn Waugh là tiểu sử kinh điển của vị tử đạo này.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 93 (Zwingli, Calvin và những người rửa tội lại), chương 94 (Henry VIII, Thomas More), chương 96 (Dòng Tên), chương 97 (Công đồng Trentô), chương 112 (các cuộc chiến tôn giáo) và chương 125 (những người giữ lửa thời cấm đạo ở Việt Nam).

Trở lại chương 95