Chương 95
Năm 1547–1689 · Nước Anh
Vào khoảng lễ Phục Sinh năm 1594, khi trời chưa sáng, lính của Nữ hoàng Elizabeth ập vào vây Braddocks, một dinh thự cổ ở hạt Essex. Họ tìm một linh mục Dòng Tên tên John Gerard.
Nghe động, cha Gerard chỉ kịp chui vào một cái hốc bí mật khoét dưới chân lò sưởi trong nguyện đường nhỏ trên lầu. Bà Wiseman, nữ chủ nhân can đảm của ngôi nhà, nhét theo chén thánh, áo lễ và sách lễ. Cái hốc chật đến mức người bên trong không đứng thẳng được, cũng không duỗi chân được. Cha nằm im ở đó suốt bốn ngày bốn đêm.
Ở phía bên ngoài, đám lính lục soát tỉ mỉ đo đạc từng căn phòng và dùng búa gõ lên từng mảng tường để dò tìm tiếng vang rỗng. Chúng đục thủng trần nhà, cạy tung ván sàn, và dùng giáo đâm vào bất cứ góc khuất nào chúng nghi ngờ. Có những lúc, tiếng gót ủng nặng nề của binh lính giậm thình thịch ngay phía trên đỉnh đầu cha Gerard. Thậm chí, có lúc chúng còn nhóm lửa sưởi ấm ngay bên trong chính cái lò sưởi đang che chắn chỗ ẩn nấp của ngài, khiến tro bụi và tàn than nóng rơi lả tả xuống xung quanh người cha. Suốt bốn ngày trời, hành trang duy nhất giúp ngài cầm cự sự sống chỉ là vài miếng bánh quy khô và một hũ mứt mộc qua mà bà chủ nhà kịp dúi vội vào tay trước khi cửa hầm khép lại. Tất cả gia nhân trong dinh thự đều bị trói chặt và tra khảo tàn nhẫn, nhưng tuyệt nhiên không một ai hé môi chỉ điểm về nơi ẩn náu ấy.
Đến sáng ngày thứ tư, đinh ninh rằng vị linh mục đã trốn thoát từ trước, toán lính đành rút quân bỏ đi. Cha Gerard lồm cồm bò ra khỏi hốc tường, thân hình gầy rộc, đói lả, chân tay tê cứng đến mức gần như không thể tự đứng vững. Người thợ tài hoa đã thiết kế nên căn hầm bí mật cứu mạng ngài hôm ấy là một người đàn ông có vóc dáng nhỏ thó, dáng đi hơi khập khiễng, mang tên Nicholas Owen, người suốt đời chỉ âm thầm làm một việc: làm chỗ ẩn cho linh mục trong những dinh thự miền quê nước Anh.
Hành trình sóng gió của cha Gerard vẫn chưa dừng lại ở đó. Cũng ngay trong năm 1594 ấy, ngài bị bắt giữ tại thủ đô Luân Đôn; bên trong ngục tối Tháp Luân Đôn, quân lính đã treo lơ lửng thân thể ngài lên bằng hai cổ tay suốt nhiều giờ liền để tra tấn. Thế nhưng đến năm 1597, ngài đã thực hiện một cuộc vượt ngục ngoạn mục băng qua con hào nước bao quanh nhà tù bằng một sợi dây thừng, và sống bình an cho đến năm 1637. Ngài đã ghi chép lại toàn bộ biến cố cuộc đời mình trong một cuốn tự truyện hấp dẫn hệt như một cuốn tiểu thuyết trinh thám ly kỳ, và phần lớn những hiểu biết của hậu thế về cuộc sống bị săn đuổi khốc liệt thời bấy giờ đều bắt nguồn từ trang sách của ngài.
Những viên chức chuyên săn lùng linh mục thời ấy được gọi là pursuivant: những kẻ được triều đình trao toàn quyền xông vào lục soát bất kỳ ngôi nhà nào hễ có chút nghi ngờ. Chúng vô cùng tinh ma, nắm rõ mọi mánh khóe ngụy trang cũ kỹ và tiến hành lục soát rất chậm rãi, bài bản: chúng đo kích thước ngôi nhà từ phía bên ngoài, sau đó lại đo đạc từng căn phòng ở phía bên trong; bức tường nào nhìn từ trong nhà thấy dày dặn hơn so với khi nhìn từ ngoài vườn, thì chắc chắn bên trong bức tường ấy đang cất giấu một khoảng trống bí mật. Chính vì thế, một chỗ ẩn náu an toàn tuyệt đối bắt buộc phải được kiến tạo bởi bàn tay của một bậc thầy am hiểu tường tận kết cấu kiến trúc nhà cửa: cha Gerard cần một người như vậy, và cả nước Anh lúc ấy chỉ có một người.
Vì sao người Công giáo Anh, ngay trên đất tổ tiên mình, lại phải chui lủi như tội phạm? Câu trả lời bắt đầu từ năm mươi năm trước, khi Vua Henry VIII băng hà.
Cậu bé vua và cuốn sách kinh
Edward VI lên ngôi tháng Giêng năm 1547, khi mới chín tuổi. Cậu thông minh, chăm học, và các thầy dạy cậu đều theo Tin Lành. Quanh ngai vàng là các cậu ruột và đại quý tộc đứng về phía Cải cách, một phần vì niềm tin tôn giáo mới, nhưng phần lớn là để chiếm ruộng đất của nhà thờ và tu viện: trước là Edward Seymour, sau là John Dudley thay cậu bé vua nắm quyền nhiếp chính.

Lần này cải cách ở Anh không chỉ cắt quyền Đức Giáo hoàng như thời Henry VIII, mà đánh thẳng vào phụng vụ. Tổng giám mục Thomas Cranmer soạn một cuốn sách phụng vụ mới bằng tiếng Anh thay cho sách lễ Latinh: cuốn Sách Kinh Chung, được xuất bản lần đầu vào năm 1549. Văn của Cranmer đẹp đến mức nhiều cụm từ trong sách ấy vẫn còn trong tiếng Anh hằng ngày: tiêu biểu như lời thề hôn nhân until death us depart trong một ấn bản sau này đã trở thành câu nói bất hủ till death us do part, “cho đến khi cái chết chia lìa đôi ta”. Ấn bản thứ hai năm 1552 còn đi xa hơn: Bàn Tiệc của Chúa không còn là bàn thờ dâng hy lễ, đến chữ “bàn thờ” cũng bị xóa, thay bằng “cái bàn”.

Tiếp theo đó là chiến dịch “dọn sạch” các ngôi thánh đường trên khắp vương quốc. Những bàn thờ bằng đá cổ kính bị đập nát vụn, thay vào đó là những chiếc bàn gỗ đơn sơ; tượng ảnh các thánh bị kéo đổ xuống đất; những bức bích họa tuyệt đẹp trên tường nhà thờ kể lại cuộc đời các thánh bị quét vôi trắng xóa; các ô cửa kính màu nghệ thuật bị đập vỡ tan tành; những quả chuông nhà thờ bị tháo dỡ mang đi, mỗi tháp chuông chỉ được phép giữ lại duy nhất một quả; còn toàn bộ áo lễ thêu thùa lộng lẫy cùng chén thánh bằng bạc đều bị kiểm đếm, ghi sổ và tịch thu sung vào ngân khố hoàng gia.
Nhưng điều làm dân quê đau nhất là lệnh cấm cầu nguyện cho người đã khuất. Các hội đoàn đạo đức và nhà nguyện cầu hồn, nơi những người dân nghèo khó từng chắt chiu góp từng đồng xu nhỏ để xin lễ cầu nguyện cho cha mẹ tổ tiên đã khuất, đều bị đóng cửa vĩnh viễn và bị tịch thu sạch tài sản: Nghị viện Anh thông qua Đạo luật chống các nhà nguyện cầu hồn vào năm 1547, và các phái đoàn ủy viên hoàng gia đã tỏa đi khắp nơi để thu gom toàn bộ đồ bạc nhà thờ trong hai năm 1552 và 1553.
Mùa hè năm 1549, tại hai vùng đất hẻo lánh ở miền tây nam nước Anh, cư dân xứ Devon và Cornwall đã đồng loạt vùng dậy khởi nghĩa: sự kiện mà sử sách gọi là cuộc Khởi nghĩa Sách Kinh. Người dân khẳng định họ không hề muốn cuốn sách kinh mới mẻ kia, họ chỉ khẩn thiết đòi được trả lại Thánh lễ tiếng Latinh cổ truyền. Riêng người dân vùng Cornwall còn mang trong lòng một nỗi bất bình sâu sắc khác: phần đông người dân tại đây sử dụng tiếng Cornwall bản địa chứ không nói tiếng Anh, vì thế buổi cử hành phụng vụ bằng tiếng Anh đối với họ cũng xa lạ chẳng kém gì tiếng Latinh. Bản tuyên ngôn yêu sách của chính những người nông dân nổi dậy năm ấy hiện vẫn còn được lưu giữ, trong đó họ mỉa mai rằng nghi lễ mới trông chẳng khác gì một trò diễn kịch mua vui ngày lễ Giáng Sinh. Quân đội triều đình đã kéo xuống đàn áp đẫm máu cuộc khởi nghĩa này, giết hại khoảng bốn ngàn người dân.
Ở Morebath, một làng nhỏ thuộc hạt Devon, có cha sở Christopher Trychay. Nhờ ghi sổ thu chi của giáo xứ suốt năm mươi năm, cha để lại một bức tranh chân thực đến từng chi tiết về làng quê ấy: các bà mẹ trong làng từng góp tiền mạ vàng tượng Thánh nữ Sidwell, nay tượng bị gỡ xuống; hội thanh niên từng giữ một ngọn nến cháy mãi trước bàn thờ, nay nến bị dập tắt; đồ thánh của làng bị quan quân mang đi hết. Cha Trychay ghi lại mọi chuyện ấy rất điềm tĩnh. Thế nhưng vài năm sau, khi Nữ hoàng Mary lên ngôi, chính cuốn sổ ấy lại kể một chuyện cảm động: hóa ra dân làng đã lén giấu nhiều đồ thánh trong nhà, và giờ họ lần lượt mang trả lại nhà thờ từng món, người này mang trả cuốn sách lễ, người kia mang trả mấy bức tượng thánh, người nọ mang trả tấm khăn bàn thờ.

Nữ hoàng Mary
Vua Edward VI qua đời năm 1553, mới mười lăm tuổi, có lẽ vì lao phổi. Một nhóm quý tộc Tin Lành vội đưa cô Jane Grey lên ngôi; nhưng chỉ chín ngày sau, dân chúng đồng lòng đứng về phía công chúa Mary: người con gái của Hoàng hậu Catarina xứ Aragon. Mary cưỡi ngựa vào Luân Đôn giữa tiếng chuông nhà thờ vang khắp kinh thành.
Lúc lên ngôi, bà đã ba mươi bảy tuổi. Suốt cả quãng đời thanh xuân của bà là chuỗi ngày dài đằng đẵng bị chính cha ruột ruồng bỏ, bị cấm không được gặp mặt mẹ ngay cả khi mẹ đang nằm hấp hối trên giường bệnh, và bị ép buộc phải ký tên vào tờ giấy thừa nhận rằng mẹ mình chưa bao giờ là người vợ hợp pháp của nhà vua. Đức tin Công giáo chính là gia sản thiêng liêng duy nhất mà bà còn giữ lại được từ người mẹ đáng thương, là điểm tựa đã nâng đỡ bà vượt qua bao năm tháng tủi nhục đắng cay; và giờ đây, khi nắm giữ vương quyền trong tay, bà khao khát trao trả lại đức tin ấy cho toàn thể nước Anh.
Thánh lễ tiếng Latinh được khôi phục, bàn thờ đá được dựng lại. Đức Hồng y Reginald Pole, một giáo phẩm người Anh mang dòng máu hoàng tộc từng phải sống lưu vong tại Ý suốt hơn hai mươi năm, đã trở về quê hương đảm nhận chức vụ Tổng giám mục Canterbury. Mẹ của ngài là Chân phước Margaret Pole đã bị Vua Henry VIII xử trảm vào năm 1541, và bản thân ngài từng suýt chút nữa được bầu làm Giáo hoàng, chỉ thiếu vỏn vẹn vài phiếu bầu. Năm 1554, Nữ hoàng Mary kết hôn với hoàng tử Philip, con Hoàng đế Carôlô V, người thừa kế ngai Tây Ban Nha: một cuộc hôn nhân khiến nhiều người Anh bất mãn và chẳng đem lại hạnh phúc cho bà. Cũng năm 1554, Nghị viện xin hòa giải với Tòa Thánh, và ngày 30 tháng Mười Một, Hồng y Pole ban ơn xá giải cho cả vương quốc. Nhưng giới quý tộc chỉ chịu trở về với Rôma sau khi được bảo đảm không ai phải trả lại ruộng đất tu viện đã chiếm.

Thế nhưng, ngay sau đó những giàn hỏa thiêu bắt đầu bùng cháy. Kể từ tháng Hai năm 1555 cho đến khi Nữ hoàng Mary qua đời, đã có gần ba trăm người Tin Lành bị đem ra thiêu sống. Trong số những nạn nhân ấy có các vị giám mục Tin Lành nổi tiếng như Hugh Latimer và Nicholas Ridley, bị trói thiêu chung một cây cọc tại Oxford vào tháng Mười năm 1555: theo một ấn bản sau này của sách Foxe, ngay khoảnh khắc ngọn lửa vừa được châm lên, cụ già Latimer đã quay sang khích lệ bạn mình: “Hãy can đảm lên, ông Ridley! Hôm nay, nhờ ơn Chúa, chúng ta sẽ thắp lên ở nước Anh một ngọn nến mà tôi tin sẽ không bao giờ tắt!” Nhưng phần đông nạn nhân là dân lao động thường: thợ dệt, thợ may, nông dân và phụ nữ ở Luân Đôn và vùng đông nam: nơi tư tưởng Cải cách đã bén rễ sâu rộng.
Tổng giám mục Thomas Cranmer, người năm xưa từng tuyên bố cuộc hôn nhân của thân mẫu Mary là vô hiệu, cũng bị kết án tử hình. Trong chốn ngục tù, vì quá khiếp sợ ngọn lửa thiêu đốt, ông đã ký tên vào nhiều văn bản rút lại toàn bộ những giáo thuyết Tin Lành mà mình từng giảng dạy. Chiếu theo luật pháp thời bấy giờ, một kẻ lạc giáo biết ăn năn hối cải thì sẽ được tha mạng; thế nhưng Nữ hoàng Mary nhất quyết không chịu tha thứ cho ông. Vào ngày 21 tháng Ba năm 1556, người ta dẫn Cranmer vào Nhà thờ Đại học ở Oxford để ông đọc công khai lời tuyên bố rút lại trước khi bị đem ra thiêu sống. Thế nhưng, khi đứng trước toàn thể hội chúng, ông đã làm một điều hoàn toàn ngược lại: ông dõng dạc tuyên bố rút lại tất cả những tờ giấy thú tội mà ông đã ký vì sợ chết; đoạn ông bình thản bước nhanh ra cọc hỏa thiêu, và khi ngọn lửa vừa bốc cao, ông đưa thẳng bàn tay phải, chính bàn tay từng cầm bút ký vào những tờ giấy chối bỏ niềm tin ấy, vào giữa ngọn lửa trước tiên và giữ yên ở đó.
Xét trong bối cảnh chung của châu Âu thế kỷ XVI, cả phe Công giáo lẫn phe Tin Lành đều coi việc thiêu sống những người bị kết án lạc giáo là biện pháp bình thường. Thậm chí tại vùng Hà Lan dưới triều Hoàng đế Carôlô V, số người bị hành quyết vì đức tin còn cao hơn ở nước Anh rất nhiều. Tuy nhiên, đất nước Anh chưa từng bao giờ chứng kiến cảnh nhiều người bị thiêu sống đến thế chỉ trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như vậy. Triều đại của Nữ hoàng Mary chỉ kéo dài vỏn vẹn năm năm, và đó là những năm tháng đầy ắp bất hạnh: vào tháng Giêng năm 1558, nước Anh để mất hải cảng Calais, pháo đài cuối cùng của người Anh trên đất Pháp, và dân chúng đều đổ mọi trách nhiệm lên cuộc hôn nhân Tây Ban Nha của bà. Bà qua đời tháng Mười Một năm 1558, không có con nối dõi, và Hồng y Reginald Pole cũng qua đời chỉ khoảng mười hai giờ sau.
Vài năm sau, nhà văn Tin Lành John Foxe xuất bản một bộ sách đồ sộ kể chuyện từng người bị thiêu, kèm tranh khắc gỗ rùng rợn từng đám lửa: người Anh gọi tác phẩm ấy là Sách các Vị Tử đạo. Tuân theo sắc lệnh của chính quyền Giáo hội Anh, người ta dùng dây xích sắt khóa chặt những cuốn sách ấy ngay bên trong các nhà thờ chính tòa và nhà thờ giáo xứ, đặt sóng đôi ngay bên cạnh cuốn Kinh Thánh. Suốt ba trăm năm ròng rã, biết bao thế hệ trẻ em nước Anh đã lớn lên cùng với những trang sách đẫm nước mắt ấy, và khắc sâu vào ký ức cái biệt danh nghiệt ngã mà người đời đặt cho vị nữ vương quá cố: “Mary Đẫm Máu”. Nhiều sử gia, kể cả học giả Công giáo, cho rằng chính những giàn thiêu thời Mary, hơn mọi điều khác, đã khiến nước Anh quay lưng mãi với Rôma.
Nữ hoàng Elizabeth
Elizabeth, người con gái của Hoàng hậu Anne Boleyn, lên ngôi năm 1558, khi hai mươi lăm tuổi. Bà khôn khéo, thực dụng, và luôn tránh nói rõ mình tin gì: Francis Bacon về sau nhận xét rằng nữ hoàng không muốn “mở những ô cửa sổ để nhìn thấu vào tâm hồn của thần dân mình”. Bà chỉ đòi dân chúng đi nhà thờ ngày Chúa Nhật và đừng làm gì chống ngai vàng.
Năm 1559, thông qua Đạo luật Tối thượng và Đạo luật Đồng nhất, Nghị viện Anh một lần nữa cắt đứt hoàn toàn mọi mối dây liên kết với Tòa Thánh Rôma. Để tránh gây kích động quá mức, nữ hoàng khôn khéo không tự xưng là “Thủ lãnh Tối cao” của Giáo hội như cha mình từng làm, mà chọn tước hiệu mềm mỏng hơn là “Người Cai quản Tối cao”. Cuốn Sách Kinh Chung lại được đưa trở lại sử dụng bắt buộc trên toàn quốc: trong số tất cả các vị giám mục Công giáo do Nữ hoàng Mary bổ nhiệm trước đây, chỉ có duy nhất một vị chịu tuyên thệ tuân phục; tất cả các vị giám mục còn lại đều kiên quyết từ chối, lập tức bị cách chức và bị quản thúc tại gia, trong khi phần đông các linh mục cha sở ở địa phương vẫn ở lại nhiệm sở cũ và chấp nhận tuân phục.

Ngoài chuyện đạo, Elizabeth còn những mối đe dọa chính trị. Người chị em họ Công giáo của bà là Mary, Nữ vương Scotland, bị phế truất ở quê nhà, chạy sang Anh năm 1568 và, dù muốn hay không, thành ngọn cờ của mọi âm mưu lật đổ Elizabeth. Bên ngoài, Vua Philip II của Tây Ban Nha, người từng là chồng của Nữ hoàng Mary Tudor, vẫn nhìn nước Anh thèm thuồng. Vì thế, nhiều người Anh bắt đầu nhìn đồng bào Công giáo bằng con mắt nghi kỵ, coi họ như tay sai ngầm của ngoại bang.
Mười năm đầu, cách mềm mà cứng của Elizabeth rất hiệu quả. Người Công giáo vắng mặt ở phụng vụ Giáo hội Anh bị phạt tiền, nhiều người đành tặc lưỡi đi nhà thờ Anh giáo cho yên chuyện. Những tín hữu kiên trung nhất quyết từ chối không chịu thỏa hiệp, được gọi là nhóm recusant, những người khước từ, phải nộp khoản tiền phạt mười hai xu cho mỗi ngày Chúa Nhật vắng mặt, và về sau mức phạt còn tăng lên gấp bội đến mức làm khánh kiệt gia sản của nhiều dòng họ. Ở các vùng nông thôn hẻo lánh, một số linh mục cao niên vẫn lặng lẽ tiếp tục dâng Thánh lễ tiếng Latinh trong các tư gia; thế nhưng hoàn toàn không có bất kỳ nơi nào đào tạo nên một thế hệ linh mục mới. Nếu tình trạng ấy cứ tiếp diễn lặng lẽ như vậy, chỉ cần vài chục năm nữa thôi, đạo Công giáo trên đất nước Anh sẽ tự động lụi tàn và tắt hẳn, giống như một ngọn nến cháy cạn đến tận giọt sáp cuối cùng.
Chủng viện Douai và sắc chỉ đẩy tới đường cùng
Giữa lúc tưởng chừng tuyệt vọng ấy, đã có một con người nhìn thấu được nguy cơ sinh tử của Giáo hội Anh: đó là cha William Allen, một vị linh mục từng giảng dạy tại Đại học Oxford đang sống cảnh lưu vong tại vùng Hà Lan thuộc Tây Ban Nha. Vào năm 1568, ngài thuê một căn nhà tại thị trấn Douai và sáng lập nên một ngôi chủng viện chuyên đào tạo các thanh niên Công giáo người Anh. Những chàng trai trẻ đầy nhiệt huyết đã bí mật vượt biển sang đây tu học, để rồi sau khi chịu chức linh mục lại lén lút quay trở về nước Anh phục vụ đoàn chiên: ai bước qua cửa chủng viện Douai cũng hiểu rằng ngày mình về quê rất có thể cũng là ngày mình lên giá treo cổ.

Chủng viện có thời dời sang Reims rồi về lại Douai, và cha William Allen được phong hồng y năm 1587. Các học giả ở đây cũng tặng người Công giáo Anh một bộ Kinh Thánh tiếng Anh của riêng họ: bản Tân Ước Reims xuất bản năm 1582 và bản Cựu Ước Douai hoàn thành năm 1609–1610. Mười năm sau Douai, một Học viện Anh khác được lập ở Rôma: ở đây có một truyền thống cảm động, hễ nghe tin một cựu sinh viên vừa bị giết vì đức tin ở quê nhà, cả trường lại họp trong nguyện đường hát kinh Te Deum, bài ca tạ ơn Thiên Chúa. Phía trên bàn thờ nguyện đường của học viện treo một bức họa lớn diễn tả mầu nhiệm Ba Ngôi Chí Thánh, nơi những tân linh mục trẻ trước khi lên đường trở về nước Anh thường quỳ gối cầu nguyện lần cuối cùng; tại kinh thành Rôma thời bấy giờ, người ta vẫn thường kể lại rằng Thánh Philipphê Nêri, hễ tình cờ bắt gặp các sinh viên người Anh đi trên đường phố, đều dừng lại kính cẩn cúi đầu chào họ và thốt lên: “Xin chào các bông hoa tử đạo!”
Thế nhưng, vào năm 1570, Đức Giáo hoàng Piô V đã ban hành một quyết định khiến tất cả những con người trung tín ấy bị đẩy thẳng về phía lằn ranh của cái chết. Qua sắc chỉ Regnans in Excelsis công bố ngày 25 tháng Hai năm 1570, Đức Giáo hoàng chính thức ra vạ tuyệt thông đối với Nữ hoàng Elizabeth, tuyên bố bà không phải là vị quân vương hợp pháp của nước Anh và giải trừ mọi nghĩa vụ trung thành của thần dân Công giáo Anh đối với bà. Vì Tòa Thánh hoàn toàn không có bất kỳ đạo quân nào để thực thi sắc lệnh đó, nên hệ quả duy nhất của văn kiện này là kể từ giây phút ấy, trong con mắt của nhà nước Anh, bất kỳ người tín hữu Công giáo nào cũng mặc nhiên bị coi là một kẻ phản quốc tiềm tàng. Mười năm sau, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XIII đã cố gắng xoa dịu tình hình bằng lời giải thích rằng người Công giáo vẫn có thể vâng phục nữ hoàng trong các công việc dân sự thường nhật, nhưng lời giải thích ấy lại càng khiến chính quyền Anh thêm phần nghi ngờ sự trung thực của họ: nhiều người Công giáo Anh thời ấy cũng thấy sắc chỉ năm 1570 là một sai lầm tai hại.
Áp lực đè nặng lên cộng đồng Công giáo ngày càng trở nên nghẹt thở. Năm 1587, Nữ vương Mary của Scotland bị đưa lên đoạn đầu đài xử trảm vì bị kết tội dính líu vào một âm mưu ám sát Elizabeth. Đến năm 1588, Hạm đội Bất khả chiến bại của Tây Ban Nha hùng hổ tiến đánh nước Anh với phép lành của Đức Giáo hoàng, nhưng đã bị một trận cuồng phong dữ dội cùng hạm đội hải quân Anh đánh cho tan tác. Kể từ biến cố ấy, đại đa số người dân Anh mặc nhiên coi mỗi linh mục Công giáo lén lút hoạt động trong nước là một tên gián điệp tay sai của đế quốc Tây Ban Nha, bất kể vị linh mục ấy thực sự nghĩ gì hay khao khát điều gì.
Những linh mục đi đêm
Vào năm 1580, hai vị linh mục Dòng Tên người Anh là Edmund Campion và Robert Persons đã bí mật vượt biển trở về quê hương. Cha Campion thuở trước từng là một ngôi sao học thuật sáng chói tại Đại học Oxford, sở hữu tài hùng biện xuất sắc đến nỗi khi Nữ hoàng Elizabeth đến thăm trường đại học vào năm 1566, chính bà cũng đã hết lời khen ngợi ngài. Giờ đây, vị học giả lừng danh ấy cải trang thành một lái buôn châu báu, âm thầm di chuyển từ tòa dinh thự này sang trang trại nọ trong màn đêm, lặng lẽ dâng Thánh lễ, ngồi tòa giải tội và giảng dạy giáo lý bên trong những căn phòng khóa kín cửa có người đứng canh gác bên ngoài, rồi lại lặng lẽ rời đi trước khi ánh bình minh ló rạng.
Trước khi lên đường, cha Campion viết sẵn một bức thư gửi Hội đồng Cơ mật của nữ hoàng, phòng khi bị bắt. Bức thư bị lộ ra và được chép tay truyền đọc khắp nước. Lời thư đầy khí phách: ngài khẳng định bản thân ngài cùng các anh em đồng hành đã tính toán kỹ lưỡng mọi cái giá phải trả; chừng nào trên mảnh đất này vẫn còn sót lại một người sống sót, người ấy sẽ vẫn vui lòng vác lấy cây thập giá mà Hội đồng Cơ mật đặt lên vai; công cuộc mà các ngài đã khởi sự là công việc của Thiên Chúa nên không một thế lực trần gian nào có thể ngăn cản nổi. Ngài cũng long trọng thề nguyện trước Thiên Chúa rằng các ngài trở về chỉ vì phần rỗi của các linh hồn chứ tuyệt nhiên không vì mưu đồ chính trị, đồng thời thỉnh cầu được tổ chức một cuộc tranh luận thần học công khai với các học giả Tin Lành: dù Hội đồng Cơ mật chỉ khinh khỉnh gọi bức thư là “lời khoác lác của Campion”.
Tháng Sáu năm 1581, cha Campion cho in ấn một cuốn sách nhỏ bằng tiếng Latinh mang tựa đề Mười Lý Lẽ trên một chiếc máy in giấu kín bí mật, rồi cho người lén đặt cuốn sách lên tất cả các hàng ghế bên trong Nhà thờ Đại học ở Oxford. Sáng hôm sau, đúng vào dịp diễn ra một buổi lễ học thuật long trọng, hàng trăm giáo sư và sinh viên đã tìm thấy cuốn sách ấy ngay tại chỗ ngồi của mình, khiến cả trường đại học xôn xao bàn tán không ngớt.
Ít tuần sau, cha Campion bị bắt khi lính tìm ra ngài trong một hốc ẩn ở dinh thự Lyford, hạt Berkshire. Ngài bị tra tấn nhiều lần trên giá kéo giãn xương, rồi bị xử tội phản quốc. Khi tòa đọc án tử, cha Campion nói:
“Khi kết án chúng tôi, chính các ông đang kết án toàn thể tổ tiên của chính mình, kết án mọi vị giám mục và các bậc vua chúa ngày xưa của đất nước chúng ta!”
Ngài nói rằng tiền nhân nước Anh xưa cũng đã giữ đúng đức tin ngài đang rao giảng. Ngày 1 tháng Mười Hai năm 1581, cha Edmund Campion bị hành quyết, treo cổ, moi ruột và phanh thây, tại Tyburn, giá treo cổ khét tiếng của Luân Đôn, nay là một ngã tư đông đúc gần cổng vòm Marble Arch; hai linh mục trẻ Ralph Sherwin và Alexander Briant cũng chết cùng ngài.
Sau cái chết của cha Campion, ngày càng có nhiều linh mục trẻ từ lục địa bí mật trở về Anh hơn, kéo theo những đạo luật đàn áp của triều đình cũng ngày một hà khắc hơn. Từ năm 1585, chỉ riêng việc mang chức thánh linh mục Công giáo trên đất nước Anh đã bị quy kết là tội phản quốc tối cao, và bất kỳ người dân nào dám chứa chấp linh mục trong nhà đều có thể bị kết án tử hình. Người tín hữu Công giáo buộc phải tham dự Thánh lễ trong những căn phòng kín đáo trên tầng lầu, mọi cửa sổ đều được che rèm kín mít và luôn có người đứng canh chừng ngoài cổng; các bậc cha mẹ phải dặn dò kỹ con nhỏ rằng nếu có người lạ hỏi thăm, thì vị khách đang ở trong nhà chỉ là thầy giáo dạy kèm hoặc người quản gia trông coi điền trang. Trước khi triều đại của Nữ hoàng Elizabeth khép lại vào năm 1603, đã có hơn một trăm vị linh mục anh dũng ngã xuống trên đoạn đầu đài.

Không chỉ có các linh mục, nhiều người giáo dân bình dị cũng đã lấy máu đào làm chứng cho đức tin, tiêu biểu là Margaret Clitherow, một người phụ nữ làm vợ chủ cửa hàng thịt tại thành phố York. Dù chồng bà là người theo Giáo hội Anh, bà đã tự nguyện đón nhận đức tin Công giáo từ khoảng mười năm trước khi còn là một người vợ trẻ, và từng phải ngồi tù vì kiên quyết từ chối tham dự các buổi phụng vụ Anh giáo. Bà can đảm mở cửa nhà đón tiếp, che giấu các linh mục và thiết lập một căn phòng bí mật ngay trong nhà để cộng đoàn dâng Thánh lễ; đến năm 1586, bà bị nhà chức trách bắt giữ.
Đứng trước phiên tòa xét xử, bà Margaret kiên quyết giữ im lặng: không nhận mình có tội mà cũng không nhận mình vô tội. Bà thà chấp nhận cái chết đau đớn một mình còn hơn là mở phiên tòa xét xử công khai, bởi vì nếu phiên tòa diễn ra, chính những đứa con thơ dại và các gia nhân trong nhà bà sẽ bị ép buộc phải đứng ra làm chứng chống lại mẹ mình và rất có thể sẽ bị đem ra tra tấn. Chiếu theo luật hình sự hà khắc thời bấy giờ, bị cáo nào từ chối không chịu khai báo sẽ phải chịu hình phạt đè chết bằng tạ nặng: vào ngày 25 tháng Ba năm 1586, trùng khớp với ngày Thứ Sáu Tuần Thánh năm ấy, đao phủ đặt bà nằm ngửa dưới một cánh cửa gỗ, lưng kê một hòn đá nhọn, rồi chất lên cánh cửa hơn ba trăm năm mươi ký đá và sắt. Giữa cơn đau gãy xương sống, bà chỉ thì thầm: “Lạy Chúa Giêsu, xin thương xót con!” và trút hơi thở cuối cùng chỉ sau khoảng mười lăm phút, khi ấy bà mới khoảng ba mươi ba tuổi và nhiều khả năng đang mang thai. Trên con phố cổ hẹp The Shambles ở York, nơi bà từng sinh sống, nay còn một đền nhỏ kính vị thánh nữ tử đạo này.
Người thợ mộc Nicholas Owen
Thầy Nicholas Owen, người nghệ nhân đã kiến tạo nên hốc ẩn náu tại Braddocks cứu sống cha Gerard, là một tu huynh trợ sĩ của Dòng Tên, và ngài đã âm thầm thực hiện công việc nguy hiểm này suốt hơn hai mươi năm trời. Ngài thường tìm đến các tòa dinh thự trong vai một người thợ mộc bình thường: ban ngày, ngài công khai sửa chữa những đồ đạc lặt vặt trong nhà trước mắt mọi người; nhưng khi màn đêm buông xuống, chỉ một mình lặng lẽ, ngài cần mẫn đục khoét sâu vào các bức tường đá dày, tạo ra những khoảng trống bí mật nằm dưới gầm cầu thang, bên dưới ván sàn nhà, bên trong lòng ống khói lò sưởi hay phía sau những tấm ván ốp tường. Điều đặc biệt là mỗi chỗ ẩn náu do ngài thiết kế đều mang một cấu trúc hoàn toàn khác biệt, để cho dù quân lính có may mắn tìm ra được một chỗ thì cũng không thể suy đoán ra cách thức hoạt động của những chỗ ẩn khác. Ngài tuyệt đối không bao giờ nhận một đồng tiền công nào, chỉ xin chủ nhà cho chút cơm ăn và chỗ ngả lưng qua đêm; và trước khi bắt tay vào đục đẽo bất kỳ công trình bí mật nào, ngài luôn sốt sắng lãnh nhận Mình Thánh Chúa. Cha Gerard, người am hiểu công việc thầm lặng của ngài hơn bất cứ ai, đã viết rằng thầy Owen cứu sống vô số linh mục và chưa một lần hở nửa lời.

Ở nhiều dinh thự cổ nước Anh như Harvington Hall thuộc hạt Worcestershire, du khách nay vẫn xem được vài chỗ ẩn còn nguyên do tay thầy Owen làm: có chỗ giấu khéo đến mức những đời chủ nhà sống ở đó hàng trăm năm sau cũng không hay biết, cho đến khi một người thợ xây vô tình đục thủng tường.
Bước sang năm 1605, dưới triều đại của Vua James I, người kế vị Nữ hoàng Elizabeth, vài người Công giáo tuyệt vọng do Robert Catesby cầm đầu bày mưu đặt thuốc nổ dưới tòa Nghị viện để giết nhà vua cùng triều thần. Họ lén chất ba mươi sáu thùng thuốc súng trong một căn hầm ngay dưới phòng họp Nghị viện; nhưng âm mưu bị lộ vào phút chót, và Guy Fawkes, người được giao nhiệm vụ canh giữ đống thuốc súng, bị bắt trong đêm 4 rạng sáng 5 tháng Mười Một năm 1605. Sử gọi đó là Âm mưu Thuốc súng. Phần đông người Công giáo Anh không hề biết kế hoạch ấy, vậy mà cả cộng đồng phải gánh hậu quả. Đến nay, người Anh vẫn đốt pháo hoa và hình nộm rơm đêm 5 tháng Mười Một hằng năm để nhớ ngày thoát nạn ấy. Đau xót hơn cả, cha Henry Garnet, vị bề trên của Dòng Tên tại nước Anh, bị xử tử năm 1606 chỉ vì đã biết âm mưu ấy qua tòa giải tội, nơi theo luật Hội Thánh, linh mục phải giữ kín tuyệt đối dù phải trả bằng mạng sống.
Năm 1606, giữa cuộc truy lùng sau Âm mưu Thuốc súng, thầy Nicholas Owen sa vào tay lính. Thật ra chính thầy tự bước ra nộp mình ở dinh thự Hindlip Hall, hạt Worcestershire, để kéo lính ra xa một linh mục đang nấp gần đó. Cũng chính trong cuộc lục soát quy mô này, cha bề trên Henry Garnet đã bị bắt giữ. Nhà cầm quyền Anh biết rõ tầm quan trọng của thầy Owen: họ hiểu rằng người thợ mộc nhỏ bé này nắm giữ trong đầu danh sách và vị trí ẩn náu của gần như toàn bộ các linh mục đang hoạt động bí mật trên khắp nước Anh. Vì thế, chúng đã đưa ngài vào ngục tối Tháp Luân Đôn và tra tấn cực kỳ dã man: chúng treo lơ lửng thân thể ngài bằng hai cổ tay suốt nhiều giờ liền, bất chấp việc ngài đang mắc chứng bệnh thoát vị nội tạng nghiêm trọng. Dẫu chịu đựng cực hình xé thịt nát xương, thầy Owen kiên quyết không khai ra bất kỳ một cái tên nào, cũng không chỉ điểm một chỗ ẩn náu nào: ngài trút hơi thở cuối cùng ngay trong ngục thất Tháp Luân Đôn khi ổ bụng bị rách toang vì sức nặng treo người, trong khi nhà cầm quyền trơ tráo tung tin dối trá rằng ngài đã tự sát.
Nội chiến và thời Thanh giáo
Sang thế kỷ XVII, nước Anh lại bị xé nát bởi một cuộc xung đột khác: nhưng lần này lại là cuộc đối đầu gay gắt giữa chính những người Tin Lành với nhau. Một phong trào cải cách triệt để được gọi là phái Thanh giáo cho rằng Giáo hội Anh vẫn còn lưu giữ quá nhiều tàn tích của Công giáo: từ chiếc áo lễ trắng của mục sư, hệ thống phẩm trật giám mục, cho đến nghi thức quỳ gối khi rước lễ hay việc làm dấu thánh giá khi cử hành phép Rửa. Phái Thanh giáo quyết tâm thanh tẩy triệt để Giáo hội Anh theo khuôn mẫu khắt khe của thành Geneva.
Năm 1642, Nội chiến Anh nổ ra giữa Vua Charles I và Nghị viện: nơi phe Thanh giáo chiếm ưu thế áp đảo. Đến năm 1649, Vua Charles I bị phe Nghị viện đưa lên đoạn đầu đài chém đầu ngay trước chính cung điện Whitehall của mình, mở ra thời kỳ cầm quyền độc đoán của nhà lãnh đạo Thanh giáo Oliver Cromwell. Dưới chế độ mới, chức vụ giám mục bị bãi bỏ hoàn toàn và cuốn Sách Kinh Chung lại bị cấm lưu hành; thậm chí ngay cả lễ Giáng Sinh cũng bị cấm đoán vì không thấy ghi trong Kinh Thánh, đến mức binh lính thường xuyên đi tuần tra dọc các khu phố để kiểm tra xem có gia đình nào lén lút nấu các món ăn truyền thống ngày lễ hay không. Trong bầu khí hỗn loạn ấy, hàng loạt hệ phái mới ra đời: Báp-tít, Quaker, những người run rẩy toàn thân khi cầu nguyện, và nhiều nhóm ngồi chờ tận thế. Ở Ireland láng giềng, mùa thu năm 1649, quân Cromwell tàn sát dân Công giáo ở Drogheda và Wexford: vết thương mà người Ireland đến nay vẫn chưa nguôi.

Đến năm 1660, nền quân chủ nước Anh được khôi phục với sự lên ngôi của Vua Charles II. Giáo hội Anh truyền thống cũng theo đó mà quay trở lại địa vị chính thống, và lần này lại đến lượt các mục sư phái Thanh giáo bị xua đuổi. Năm 1662, một đạo luật mới được ban hành buộc tất cả các mục sư phải sử dụng Sách Kinh Chung và phải được một vị giám mục truyền chức hợp lệ. Vào ngày 24 tháng Tám năm 1662, khoảng hai ngàn mục sư Thanh giáo đã kiên quyết từ chối tuân lệnh và chấp nhận rời bỏ ngôi nhà thờ của mình: họ cất tiếng giảng bài giảng cuối cùng, ngậm ngùi chào từ biệt đoàn giáo dân rồi dắt díu vợ con ra đi giữa lúc trong tay không còn bất kỳ nghề nghiệp nào khác để mưu sinh. Sau đó, triều đình còn ban hành các đạo luật nghiêm cấm họ tụ họp thờ phượng quá năm người và cấm không được phép bén mảng đến gần các thị trấn cũ nơi họ từng coi sóc.

Trong số những người bất đồng thời ấy có một người thợ hàn nồi, chuyên nghề sửa chữa nồi niêu xoong chảo dạo, tên là John Bunyan. Vì dám đứng ra giảng đạo mà không có giấy phép của chính quyền, ông bị tống giam vào nhà tù Bedford suốt mười hai năm ròng rã chỉ vì kiên quyết không chịu hứa sẽ ngừng giảng đạo. Thế nhưng, chính bên trong bốn bức tường xà lim lạnh lẽo ấy, ông đã bắt đầu đặt bút viết nên tác phẩm bất hủ Thiên Lộ Lịch Trình: chuyện ngụ ngôn về một người lữ hành mang gánh tội trên lưng, qua bao thử thách tìm về Thành Thiên Quốc. In lần đầu năm 1678, cuốn sách mộc mạc ấy thành cuốn sách được người nói tiếng Anh đọc nhiều nhất, chỉ sau Kinh Thánh.
Cánh cửa mở hé
Trong khi đó, chuỗi ngày gian truân của cộng đồng Công giáo vẫn chưa đi đến hồi kết. Vào năm 1678, một kẻ lừa đảo trơ tráo tên là Titus Oates đã bịa đặt ra một kịch bản hoang đường mang tên “Âm mưu của Giáo hoàng” nhằm ám sát nhà vua, gây nên một làn sóng hoảng loạn tột độ trên khắp cả nước. Khoảng hai mươi người Công giáo hoàn toàn vô tội đã bị lôi ra xét xử và hành quyết oan ức: nạn nhân cuối cùng chính là Đức Tổng Giám mục Oliver Plunkett của giáo phận Armagh bên đất Ireland, ngài bị treo cổ tại pháp trường Tyburn vào ngày 1 tháng Bảy năm 1681, trở thành vị thánh tử đạo Công giáo cuối cùng ngã xuống tại pháp trường khét tiếng này. Thủ cấp của ngài nay vẫn được tôn kính trong một nhà thờ ở Drogheda, và ngài được Thánh Phaolô VI phong hiển thánh năm 1975.
Bước sang năm 1685, một vị vua Công giáo bất ngờ bước lên ngai vàng nước Anh: đó là James II, người em trai của cố vương Charles II. Nhà vua nhanh chóng bổ nhiệm các tín hữu Công giáo vào những vị trí quan trọng trong quân đội, các trường đại học và triều đình, khiến giới quý tộc và dân chúng Tin Lành Anh vô cùng lo sợ. Đến năm 1688, khi Hoàng hậu hạ sinh một vị hoàng tử chắc chắn sẽ được nuôi dạy theo đức tin Công giáo, các đại quý tộc Anh đã bí mật gửi lời mời người con rể của nhà vua là Thân vương William xứ Orange, một nhà lãnh đạo Tin Lành người Hà Lan, đem quân sang lấy ngai vàng. Vua James II chạy sang Pháp; sử Anh gọi biến cố này là “Cách mạng Vinh quang” vì trên đất Anh nó hầu như không đổ giọt máu nào.
Năm 1689, Nghị viện thông qua Đạo luật Khoan dung, cho các hệ phái Tin Lành ngoài Giáo hội Anh mở nhà nguyện riêng và tự do thờ phượng, miễn có đăng ký. Từ đó, những nhà nguyện gạch mộc mạc, không tháp chuông, nơi sinh hoạt của tín hữu Báp-tít, Quaker cùng nhiều nhóm bất đồng chính kiến khác, bắt đầu mọc lên ở các làng khắp vương quốc.

Nhưng Đạo luật Khoan dung năm 1689 không áp dụng cho người Công giáo. Người Công giáo Anh còn phải chờ thêm tròn một trăm bốn mươi năm, mãi cho đến năm 1829, mới được quyền bầu cử và ngồi ghế Nghị viện; và đến năm 1850, hàng giáo phẩm Công giáo ở Anh mới được Tòa Thánh tái lập. Suốt thời gian dài ấy, họ sống như một thiểu số nhỏ, lặng lẽ, quanh những gia đình quý tộc miền bắc giữ đạo và quanh nguyện đường các sứ quán Công giáo ở Luân Đôn: ngọn đèn đức tin trên đất Anh tuy le lói trong đêm dài, nhưng chưa bao giờ tắt.
Năm 1970, Thánh Phaolô VI phong hiển thánh cho Bốn Mươi Vị Tử Đạo nước Anh và xứ Wales: trong hàng ngũ vinh quang ấy có vị học giả lừng danh Edmund Campion, có bà vợ nhà hàng thịt can trường Margaret Clitherow, và có người thợ mộc khiêm nhường Nicholas Owen. Ngày nay, lòng đạo bình dân còn cầu Thánh Nicholas Owen như bổn mạng các nhà ảo thuật và nghệ sĩ thoát hiểm, dù Hội Thánh chưa hề ban tước hiệu ấy.
Câu chuyện nơi xứ sương mù này nghe gần gũi biết bao với người Công giáo Việt Nam chúng ta. Hơn hai thế kỷ sau ngày cha John Gerard nằm nín thở dưới chân lò sưởi ở Braddocks, quê hương Việt Nam cũng bước vào những năm cấm đạo nghiệt ngã dưới các vua Minh Mạng và Tự Đức. Các thừa sai Dòng Đa Minh, Hội Thừa sai Paris và các linh mục Việt cũng từng ẩn mình trong hầm bí mật dưới nền nhà dân, sau vách phên nứa kép trong buồng tối, hay trên gác mái chật hẹp ở các làng đạo ven sông. Và như những gia nhân trung tín của bà Wiseman năm xưa, biết bao ông trùm, bà quản và hàng vạn giáo dân chân lấm tay bùn của Việt Nam đã thà chịu gông cùm, đòn roi đến chết chứ không chỉ tay vào chỗ các mục tử ẩn náu.
Và như những gia nhân trung tín của bà Wiseman năm xưa, biết bao ông trùm, bà quản và hàng vạn giáo dân chân lấm tay bùn của Việt Nam đã thà chịu gông cùm, đòn roi đến chết chứ không chỉ tay vào chỗ các mục tử ẩn náu.
Chương 95 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“… các ông đang kết án toàn thể tổ tiên của chính mình, kết án mọi vị giám mục và các bậc vua chúa ngày xưa…”
Những người trong chương
- Nicholas Owen · Giáo hoàng Phaolô VI phong thánh ông năm 1970 cùng ba mươi chín vị tử đạo Anh và Wales.
- Margaret Clitherow · Trên phố hẹp The Shambles ở York có một đền nhỏ kính bà.
- Oliver Plunkett · Đầu ngài còn giữ trong một nhà thờ ở Drogheda. Phong thánh năm 1975.
Nơi ấy hôm nay
- Harvington Hall ở hạt Worcestershire vẫn còn chỗ ẩn của Owen.
- Tyburn, nơi treo cổ Campion, nay là ngã tư gần Marble Arch, Luân Đôn.
- Đêm mùng 5 tháng Mười Một người Anh vẫn đốt pháo hoa nhớ Âm mưu Thuốc súng.
Muốn đọc thêm
John Gerard, Tự truyện · Edmund Campion, Mười Lý lẽ · John Foxe, Sách các Vị Tử đạo · Eamon Duffy, The Voices of Morebath · John Bunyan, Thiên Lộ Lịch Trình
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- John Gerard
- Bà Wiseman
- Nicholas Owen
- Henry VIII
- Edward VI
- Thomas Cranmer
- Christopher Trychay
- Jane Grey
- Mary I
- Catarina xứ Aragon
- Reginald Pole
- Hugh Latimer
- Nicholas Ridley
- Carôlô V
- John Foxe
- Elizabeth I
- William Allen
- Philipphê Nêri
- Piô V
- Edmund Campion
- Robert Persons
- Margaret Clitherow
- James I
- Guy Fawkes
- Charles I
- Oliver Cromwell
- John Bunyan
- Titus Oates
- Oliver Plunkett
- James II
- William xứ Orange
- Phaolô VI
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 96
Người lính bị thương ở Pamplona và những người bạn của Chúa Giêsu
Hai cuốn sách đọc trên giường bệnh đã biến một người lính gãy chân thành ai?
Khoảng 27 phút đọc













