Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 96

Kiểm chứng chương 96: Người lính bị thương ở Pamplona và những người bạn của Chúa Giêsu

Đọc xong chương 96, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện viên đạn đại bác ở Pamplona và những tháng nằm giường ở Loyola ai kể lại, đêm canh thức ở Montserrat có thật không, và bảy người trên đồi Montmartre khấn những gì. Chương kể đời thánh Ignatiô Loyola và sự ra đời của Dòng Tên. Trang này lần các chi tiết ấy về nguồn, để bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.

Nguồn quan trọng nhất là chính lời ngài. Năm 1553–1555, theo lời nài của anh em, thánh Ignatiô đọc cho cha Luís Gonçalves da Câmara chép lại chuyện đời mình, từ Pamplona đến năm 1538. Ngài nói về mình ở ngôi thứ ba, gọi mình là “người hành hương”. Văn bản này thường được gọi là Tự thuật, có bản tiếng Việt. Gần như mọi chi tiết trong nửa đầu chương đều lấy từ đó, và các con số dưới đây là số đoạn của Tự thuật.

Ngoài ra còn có cuốn Linh thao, bộ Hiến pháp của Dòng, gần bảy ngàn lá thư của ngài, và tiểu sử do cha Pedro de Ribadeneira viết năm 1572. Ribadeneira sống bên ngài từ năm mười bốn tuổi. Tất cả được in trong bộ Monumenta Historica Societatis Iesu. Cuốn The First Jesuits (Những tu sĩ Dòng Tên đầu tiên, 1993) của John O’Malley là công trình nghiên cứu chuẩn.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Pamplona

Ngày 20 tháng 5 năm 1521, quân Pháp và quân Navarra vây thành. Ignatiô sinh năm 1491 nên đã ba mươi tuổi. Chuyện xưng tội với một người bạn đồng ngũ vì không có linh mục, viên đạn đại bác đi qua giữa hai chân, quân Pháp chữa cho rồi khiêng ông về Loyola, đều nằm trong Tự thuật (đoạn 1 và 2). Ông là con út trong một nhà đông anh em xứ Basque, lớn lên nơi triều đình một đại quý tộc xứ Castilla, và tự nói mình thuở ấy ham những phù hoa của đời (đoạn 1).

Tên khai sinh của ông là Íñigo López de Oñaz y Loyola. Từ khoảng năm 1537, ông dùng tên Ignatiô. Chương gọi ông là Ignatiô từ lúc ông ở Paris, sớm hơn một chút, cho người đọc dễ theo dõi.

Hai cuốn sách

Chuyện thầy thuốc đập gãy chân ra nắn lại, cưa mẩu xương nhô, kéo giãn chân, ở Tự thuật đoạn 2 đến 5. Ông kể không giấu sự hão huyền của mình.

Hai cuốn sách mà chị dâu mang đến là Đời Chúa Kitô của Ludolph xứ Saxony, một tu sĩ dòng Chartreux thế kỷ XIV, và Flos Sanctorum (Tập hoa các thánh), bộ truyện các thánh bằng tiếng Castilla. Người chị dâu là bà Magdalena de Araoz.

Về “một phu nhân quyền quý”, Tự thuật (đoạn 6) cho biết bà không thuộc hàng quý tộc thường, không phải nữ bá tước hay nữ công tước, mà còn cao hơn. Các sử gia đoán đó là công chúa Catarina, em gái hoàng đế Carôlô V. Ngài không nói tên, nên chương cũng không nêu.

Chuyện hai thứ mộng thay nhau, an ủi và sầu khổ, nằm trong Tự thuật đoạn 8. Các quy tắc “phân định thần loại” thì ở Linh thao, các số 313 đến 336, nơi hai chữ an ủi và sầu khổ trở thành tên gọi chính thức.

Thanh gươm ở Montserrat

Tháng 3 năm 1522. Việc xưng tội cả đời mất ba ngày. Đêm canh thức là đêm 24 rạng 25 tháng 3, áp lễ Truyền Tin. Gươm và dao găm để lại trước tượng Đức Mẹ, quần áo cho người ăn xin, áo vải bao tải: tất cả nằm ở Tự thuật đoạn 17 và 18. Đan viện Montserrat nay còn giữ một tấm bia kỷ niệm.

Manresa

Ông ở Manresa chừng mười một tháng, từ tháng 3 năm 1522 đến tháng 2 năm 1523. Đi xin ăn, cầu nguyện bảy giờ mỗi ngày, để tóc và móng tay mọc dài, cơn ám ảnh về tội, ý nghĩ tự tử, một tuần nhịn ăn: Tự thuật đoạn 19 đến 25. Hang đá ở Manresa nay là nhà tĩnh tâm của Dòng Tên.

Lời Chúa dạy ông “như thầy dạy một đứa trẻ” ở đoạn 27. Ánh sáng lớn bên sông Cardoner ở đoạn 30.

Cuốn Linh thao được sửa nhiều năm, và Giáo hoàng Phaolô III chuẩn y năm 1548. Chương nói “hai mươi năm” là cách nói phỏng chừng. Sách có bốn “tuần”, cả đợt khoảng ba mươi ngày, mỗi ngày chừng năm giờ suy niệm. Trang đầu nói con người được dựng nên để ngợi khen, tôn vinh và phụng sự Thiên Chúa (số 23). Cách “đặt mình vào cảnh” và phần “lựa chọn” ở cuối, chương tóm đúng. Chương gọi đó là cẩm nang cho người hướng dẫn tĩnh tâm chứ không riêng cho người đọc, đúng ý chính thánh Ignatiô.

Cậu học trò ba mươi ba tuổi

Năm 1523 ở Giêrusalem, các tu sĩ Phanxicô giữ Đất Thánh dọa vạ tuyệt thông nếu ông không chịu về (Tự thuật, đoạn 46 và 47). Chuyện ông quay lại núi Ô-liu xem dấu chân hướng về phía nào ở đoạn 47.

Ở Barcelona, năm 1524, ông học văn phạm Latinh giữa các cậu bé.

Ở Alcalá và Salamanca, năm 1526–1527, ông bị điều tra. Ở Alcalá ông bị giam bốn mươi hai ngày theo lệnh quan tổng đại diện giáo phận. Ở Salamanca các tu sĩ Đa Minh chất vấn ông và ông bị giam hai mươi hai ngày. Cả hai lần ông đều được thả nhưng bị cấm nói chuyện thiêng liêng cho đến khi học xong. Chương nói chung “nhà chức trách”, là cách nói gần đúng cả hai nơi.

Ông đi bộ sang Paris và đến nơi ngày 2 tháng 2 năm 1528. Ông lấy bằng thạc sĩ năm 1535 (theo O’Malley).

Những người bạn ở Paris

Favre và Xaviê ở chung phòng tại học viện Sainte-Barbe. Favre là con nhà chăn cừu xứ Savoie. Xaviê là quý tộc xứ Navarra, giỏi thể thao. Xaviê được phong thánh năm 1622, cùng ngày với Ignatiô. Favre được Đức Phanxicô tôn phong hiển thánh năm 2013.

Câu Tin Mừng mà chương nhắc, “Người ta được lợi gì, nếu được cả thế giới mà phải thiệt mất mạng sống mình?”, là lời Đức Giêsu trong Tin Mừng Mátthêu, chương 16, câu 26 (Mt 16,26). Theo truyền thống Dòng Tên, đó là câu Ignatiô cứ nhắc đi nhắc lại với Xaviê. Chương kể đúng như truyền thống ấy. Còn những chi tiết về sự kiên nhẫn của ông, như cho vay tiền và tìm học trò cho Xaviê, là điều người ta kể lại trong Dòng; tư liệu này không có văn bản để đối chiếu từng chuyện.

Các bạn khác là Laínez, Salmerón, Bobadilla và Rodrigues. Laínez và Salmerón về sau dự Công đồng Trentô (theo O’Malley), như chương nhắc ở cuối.

Ngày 15 tháng 8 năm 1534 ở Montmartre có bảy người, cha Favre dâng lễ, và họ khấn ba điều. Chương theo hồi ký của Favre (Memoriale) và lời kể của Rodrigues. Bữa ăn bên dòng suối là do Rodrigues kể lại. Nhà nguyện nhỏ Saint-Denis ở Montmartre, nơi họ khấn, nay là một nhà nguyện hầm ở số 11 đường Antoinette, Paris.

Con tàu không bao giờ nhổ neo

Năm 1537, Venezia lâm chiến với đế quốc Ottoman, và không có tàu hành hương nào đi Giêrusalem, chuyện hiếm khi xảy ra. Họ làm việc ở nhà thương Incurabili (nhà thương cho người bệnh nan y) ở Venezia. Chương 90 kể về loại nhà thương ấy.

Ngày 24 tháng 6 năm 1537, Ignatiô và các bạn chưa là linh mục được truyền chức ở Venezia. Ông hoãn lễ đầu tiên đến Giáng sinh năm 1538, ở Đền thờ Đức Bà Cả tại Rôma, vì ông mong được dâng ở Bêlem.

Chuyện ở La Storta xảy ra tháng 11 năm 1537. Lời hứa rằng Thiên Chúa sẽ phù hộ họ ở Rôma có trong Tự thuật (đoạn 96) và trong lời kể của Laínez. Chương đặt thành lời nói trực tiếp để người đọc nghe được; nguồn ghi ý của lời hứa, không chắc từng chữ.

Tên “Hội Chúa Giêsu” là đúng. “Dòng Tên” là cách gọi tắt quen thuộc trong tiếng Việt.

Một dòng tu không giống các dòng khác

Ngày 27 tháng 9 năm 1540, Giáo hoàng Phaolô III chuẩn y dòng bằng sắc chỉ Regimini militantis Ecclesiae. Lời “ngón tay của Thiên Chúa” là truyền thống gán cho ngài, nên chương viết “Chuyện kể rằng”. Câu ấy lấy từ sách Xuất Hành, chương 8 (Xh 8,15 trong bản tiếng Việt, tức 8,19 trong bản tiếng Anh vì hai bản đánh số câu khác nhau), lời các pháp sư của Pharaô.

Việc bầu bề trên diễn ra tháng 4 năm 1541. Ông từ chối hai lần, đi xưng tội và để cha giải tội quyết định, rồi xuống bếp. Chuyện này có trong những nguồn đầu tiên của Dòng.

Những nét làm Dòng khác các dòng trước (không hát kinh chung hàng giờ trong nhà nguyện, không y phục riêng, lời khấn thứ tư, thời gian đào luyện dài, khẩu hiệu Ad Maiorem Dei Gloriam) chương kể đúng.

Linh thao (các số 24 đến 43) nói về việc xét mình hai lần mỗi ngày. Mười lăm phút là thói quen của Dòng. Chữ “tìm thấy Thiên Chúa trong mọi sự” có trong bộ Hiến pháp và các lá thư của ngài. Cho đến nay giáo dân khắp nơi vẫn đọc Examen.

Những ngôi trường

Messina năm 1548 là trường Dòng Tên đầu tiên dành cho học sinh ngoài dòng. Trước đó Dòng có trường ở Gandía năm 1546, nhưng chủ yếu cho tu sĩ. Năm 1551 Trường Rôma mở cửa. Khi Ignatiô mất có khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi trường. Đến năm 1773 có hơn tám trăm, đúng như chương nói “hai trăm năm sau”.

Hiến pháp cấm thu học phí, và các trường sống nhờ quà tặng.

Descartes học ở La Flèche khoảng năm 1607 đến 1615. Voltaire học ở Louis-le-Grand từ năm 1704 đến 1711. Voltaire về sau vẫn giữ quan hệ tốt với một số thầy cũ.

Thánh Phêrô Canisiô được kể ở chương 92. Ở nhiều vùng nói tiếng Đức, “một cuốn Canisiô” là cách người ta gọi sách giáo lý. Số lần sách được in lúc ông còn sống, chương lấy theo con số các sử gia thường nêu; tư liệu này không đối chiếu riêng.

Người ở lại Rôma

Ông viết gần bảy ngàn lá thư; còn lại khoảng sáu ngàn tám trăm lá. Nhà Thánh Mácta lập năm 1543, và câu trả lời của ông về chuyện “phí công” có trong tiểu sử của Ribadeneira. Nhà cho người Do Thái muốn theo đạo lập năm 1543, và Học viện Đức (Collegium Germanicum) lập năm 1552.

Khi khám sau khi ông mất, người ta thấy nhiều sỏi. Ông mất sáng ngày 31 tháng 7 năm 1556, không kịp được xức dầu. Năm 1622 ông được phong thánh cùng Xaviê, Têrêsa Ávila, Philipphê Nêri và Isiđô Nông dân. Chương nhắc ông lập một mái ấm cho trẻ mồ côi; tư liệu này không có nguồn riêng cho nhà ấy.

Tấm bản đồ

Xaviê lên đường tháng 3 năm 1540, khi Bobadilla lâm bệnh. Lời Ignatiô nói với anh và lời đáp “Vâng, con đây” (tiếng Tây Ban Nha Pues, sus! Heme aquí) có trong các tiểu sử viết thời ấy. Hai người không bao giờ gặp lại nhau. Chương 105 kể về Xaviê.

Khi Ignatiô mất, Dòng có khoảng một ngàn thành viên; năm 1615 có khoảng mười ba ngàn. Matteo Ricci đến Trung Hoa vào thập niên 1580.

Cha Alexandre de Rhodes sinh ở Avignon năm 1593, nơi ấy khi đó thuộc Lãnh thổ Giáo hoàng. Ngài đến Đàng Trong tháng 12 năm 1624, khoảng sáu mươi tám năm sau khi Ignatiô qua đời, tức “chưa đầy bảy mươi năm” như chương nói. Chương 108 kể tiếp. Chữ viết dùng mẫu tự Latinh mà ngài và các anh em để lại cho người Việt là chữ Quốc ngữ.

Được yêu và bị ghét

Câu “trắng thành đen” nằm trong Linh thao, số 365, quy tắc thứ mười ba “để cảm nhận cùng Hội Thánh”. Chương đặt nó vào bối cảnh. Bạn nên đọc cả đoạn: Ignatiô giải thích rằng Thần Khí hướng dẫn Hội Thánh cũng chính là Đấng đã ban các điều răn.

Những lời tố cáo gồm chuyện làm cha giải tội cho vua, thuyết “dễ dãi” (probabilismus) mà Pascal chế giễu trong Những lá thư gửi một người ở tỉnh (1656–1657), cuộc tranh cãi lễ nghi ở châu Á (chương 108), và những làng của người Guaraní ở Paraguay (chương 116 và 118). Dòng bị giải thể năm 1773 và được tái lập năm 1814 (chương 118).

Năm 2013, Đức Phanxicô là tu sĩ Dòng Tên đầu tiên làm giáo hoàng. Ngài nói về “phân định” trong nhiều văn kiện, như tông huấn Gaudete et Exsultate (2018), các số 166 đến 175.

Những người trong chương

Ignatiô Loyola (1491–1556), tên khai sinh Íñigo López de Loyola.

Magdalena de Araoz, chị dâu của ngài.

Ludolph xứ Saxony, tác giả cuốn Đời Chúa Kitô.

Phêrô Favre, Phanxicô Xaviê, Diego Laínez, Alfonso Salmerón, Nicolás Bobadilla, Simão Rodrigues, những người bạn đầu tiên.

Phaolô III, giáo hoàng.

Phêrô Canisiô, tu sĩ Dòng Tên.

René Descartes và Voltaire, những học trò nổi tiếng.

Alexandre de Rhodes (cha Đắc Lộ).

Phanxicô, giáo hoàng.

Những nơi trong chương

Pamplona, xứ Navarra. Loyola, xứ Basque. Montserrat. Manresa và sông Cardoner. Barcelona. Giêrusalem. Alcalá và Salamanca. Paris và Montmartre. Venezia. La Storta. Rôma, với nhà thờ Đức Bà Đường Đi. Messina. La Flèche. Goa, Nhật Bản, Brazil, Congo và Êthiôpia. Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một cuốn, hãy đọc Tự thuật của thánh Ignatiô: mỏng, thật thà đến mức đôi chỗ buồn cười, và có bản tiếng Việt. Ai đọc được tiếng Anh có thể tìm A Pilgrim’s Journey của Joseph Tylenda, in kèm chú thích. Rồi đọc phần đầu về phân định thần loại trong Linh thao (các số 313 đến 336), để thấy điều một anh lính bị thương đã học được trên giường bệnh.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 76 (Phanxicô, Đa Minh, Tôma và những thánh đường Gothic), chương 90 (Pháo đài rung chuyển), chương 92 (Sau tiếng búa), chương 97 (Mười tám năm ở Trentô), chương 105 (Phanxicô Xaviê), chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi) và chương 118 (Năm 1773: Dòng Tên bị giải thể).

Trở lại chương 96