Chương 96
Năm 1521–1556 · Tây Ban Nha, Paris, Rôma
- Nơi chốn
- Pamplona, Loyola, Montserrat, Manresa, Giêrusalem, Barcelona, Paris, Venice, Rôma
- Giáo hoàng
- Lêô X … Phaolô IV
- Hoàng đế
- Carôlô V
Ngày 20 tháng Năm năm 1521, một đạo quân viễn chinh Pháp kéo đến bao vây pháo đài thành Pamplona, thủ phủ vương quốc Navarra nằm nép mình bên dãy núi Pyrénées phía bắc Tây Ban Nha. Trong thành bấy giờ chỉ còn lại một nhúm quân phòng thủ người Tây Ban Nha; các viên chỉ huy tuyệt vọng bàn nhau mở cổng đầu hàng để bảo toàn tính mạng. Thế nhưng, có một sĩ quan trẻ kiên quyết không chịu khuất phục. Đó là một người lính nhỏ thó, trạc ba mươi tuổi, mái tóc đỏ phong trần, xuất thân từ một gia tộc quý tộc nhỏ xứ Basque, mang tên Íñigo López de Loyola. Trong cảnh nguy khốn không tìm đâu ra linh mục, anh vội vã quỳ xuống xưng thú tội lỗi với một người bạn lính cùng đơn vị, rồi tuốt gươm trèo lên chiến lũy chỉ huy việc tử thủ.
Một trái đại bác bay sượt giữa hai chân anh, làm nát chân phải và xé rách chân trái. Íñigo ngã gục trên vũng máu, và thành Pamplona thất thủ ngay sau đó.
Cảm phục trước lòng can trường của người bại trận, các chỉ huy quân đội Pháp đã ân cần mời thầy thuốc đến băng bó vết thương cho anh, rồi cử binh lính làm cáng khiêng anh vượt qua bao đèo heo hút gió trở về lâu đài gia đình ở Loyola. Chàng trai ấy vốn là con út trong một gia đình đông anh em, từ thuở niên thiếu đã quen sống chốn nhung lụa nơi triều đình vương giả xứ Castilla. Sau này nhìn lại, chính ông đã thật lòng thú nhận rằng thời tuổi trẻ mình từng mải mê đuổi theo những thói hư danh phù phiếm, say mê luyện kiếm đấu võ và khao khát lập nên những chiến công hiển hách ngoài đời. Những người lính khiêng chiếc cáng năm ấy chẳng một ai có thể ngờ rằng: người thương binh đang thoi thóp giữa cơn thập tử nhất sinh ấy mai này sẽ sáng lập nên một hội dòng mà chỉ ba mươi năm sau, bước chân các tu sĩ đã in dấu từ những cánh rừng rậm rạp xứ Brazil cho đến tận xứ sở hoa anh đào Nhật Bản!

Hai cuốn sách và ngọn đèn ơn hoán cải
Về đến nhà, xương chân Íñigo liền lại nhưng bị lệch. Thầy thuốc phải đập gãy ra nắn lại, khi chưa có thuốc mê. Anh nắm chặt tay, không kêu một tiếng. Anh sốt mê man, người nhà tưởng không qua khỏi nên mời cha xứ đến xức dầu.
Thế rồi ơn Chúa cho anh vượt qua cơn hiểm nghèo. Nhưng khi vết thương lành miệng, một mấu xương thừa lại nhô ra dưới đầu gối khiến chân phải ngắn hơn chân trái. Là một trang tuấn kiệt ưa chưng diện, quen mang những đôi ủng da ôm sát chân của giới hiệp sĩ, anh không thể chịu nổi cảnh chân mình bị biến dạng. Bất chấp đau đớn, anh bắt thầy thuốc phải cưa đứt mẩu xương thừa ấy đi, rồi dùng một khung sắt kéo căng chân suốt nhiều tuần lễ ròng rã. Sau này nhớ lại, ông tự nhận mình thuở ấy đã quá dại dột vì thói kiêu sa trần thế, để rồi phải chấp nhận mang tật đi khập khiễng suốt cả phần đời còn lại.
Những ngày nằm liệt kéo dài. Buồn chán, anh xin sách giải khuây, loại truyện hiệp sĩ và chuyện tình anh từng mê. Nhưng trong nhà chẳng có. Người chị dâu đạo đức mang đến hai cuốn sách đạo duy nhất: bộ Cuộc đời Chúa Cứu Thế của đan sĩ Ludolph xứ Saxony dòng Chartreux, và tập sách Hạnh Các Thánh viết bằng tiếng Tây Ban Nha.

Ban đầu anh đọc cho qua ngày. Rồi chuyện các thánh bắt đầu lay động anh. Anh tự hỏi lòng: Cha Thánh Phanxicô làm được việc này, Cha Thánh Đa Minh làm được việc kia vì lòng yêu Chúa, cớ sao một kẻ trượng phu như mình lại không làm được? Xen giữa những thao thức ấy, anh lại mơ về một phu nhân quyền quý và những chiến công sẽ lập để chiếm trái tim nàng. Hai dòng suy nghĩ thay nhau giằng co suốt hàng giờ.
Và rồi anh nhận ra một điều lạ: mơ về người đẹp và danh vọng thì lúc mơ thấy thích, nhưng mộng tan thì lòng khô khan, trống rỗng, bồn chồn. Còn nghĩ đến chuyện đi chân đất về Giêrusalem, ăn rau uống nước lã, sống khó nghèo như các thánh, thì cả khi nghĩ lẫn khi đã thôi nghĩ, lòng anh vẫn đầy niềm vui và bình an!
Anh bắt đầu chăm chú quan sát những chuyển động tinh vi ấy trong chiều sâu nội tâm, tự hỏi luồng tư tưởng nào đến từ Thần Khí của Thiên Chúa và luồng tư tưởng nào bị ma quỷ xúi giục. Đó chính là hạt giống đầu tiên khai sinh nên linh đạo Phân định Thần loại, phương pháp lắng nghe tiếng Chúa trong lòng mình mà hàng triệu người tín hữu khắp thế giới sau này sẽ học hỏi nơi ông. Ông đặt tên cho hai trạng thái thiêng liêng ấy bằng những danh từ phụng vụ quen thuộc: An ủi thiêng liêng và Sầu khổ nội tâm.
Treo gươm nơi đền Đức Mẹ và hang đá Manresa
Tháng Ba năm 1522, với vết thương chân còn tập tễnh, Íñigo cưỡi một con la nhỏ làm cuộc hành hương lên Đan viện Montserrat, ngôi đan viện cổ kính tọa lạc trên đỉnh rặng núi đá lởm chởm gần Barcelona. Nơi ấy có pho tượng Đức Mẹ Đen linh thiêng được bà con xứ Catalunya hết lòng sùng kính.
Tại đây, anh đã chuẩn bị một bản xét mình kỹ lưỡng viết sẵn ra giấy, quỳ gối xưng tội trọn đời suốt ba ngày ròng rã bên tòa giải tội. Vào đêm vọng Đại lễ Truyền Tin, anh thực hiện một nghi thức hiệp sĩ tâm linh sâu sắc: thay vì canh thức vũ khí trước lễ phong tước trần gian, anh quỳ suốt đêm trước bàn thờ Mẹ Maria. Rạng sáng hôm sau, anh tháo thanh gươm báu và con dao găm hiệp sĩ treo lên chấn song sắt trước tòa Đức Mẹ, như một lời thề dâng trọn đời mình làm hiệp sĩ của Nữ Vương Thiên Đàng. Anh cởi bỏ bộ y phục gấm vóc quý giá trao tặng cho một người hành khất nghèo khó ven đường, rồi khoác lên người tấm áo thô may bằng vải bố bao tải, tay cầm cây gậy trúc bước xuống núi.

Anh dự định chỉ dừng chân vài ngày tại thị trấn nhỏ Manresa dưới chân núi, nhưng ơn Chúa đã giữ anh lại nơi ấy suốt gần một năm trời.
Tại Manresa, người hiệp sĩ năm xưa sống như một kẻ ăn mày hèn mọn: ngủ nhờ nơi nhà tế bần, tận tụy chăm sóc những bệnh nhân lở loét, và mỗi ngày dành tới bảy giờ đồng hồ quỳ gối cầu nguyện trong một hang đá ẩm thấp bên bờ sông Cardoner. Anh để râu tóc và móng tay mọc dài tự nhiên, không chải chuốt, như một cách phạt xác đền lại những năm tháng chưng diện kiêu kỳ thuở trước.
Thế rồi, một cơn giông bão thiêng liêng kinh hoàng ập đến: chứng bệnh bối rối lương tâm. Anh bị ám ảnh mình chưa xưng hết tội, cứ xưng lại tội cũ mà lòng không yên. Có lúc tuyệt vọng, anh bị cám dỗ gieo mình qua cửa sổ. Anh nhịn ăn suốt một tuần, đến khi cha giải tội buộc anh ăn lại.
Cơn cám dỗ đen tối qua đi, và Manresa đã trở thành trường học tâm linh của đời anh. Sau này ông từng thổ lộ rằng Thiên Chúa đã ân cần dạy dỗ ông “chẳng khác nào một người thầy giáo kiên nhẫn dạy dỗ đứa học trò nhỏ”. Một buổi chiều nọ, khi đang ngồi tĩnh lặng bên bờ dòng sông Cardoner, tâm trí ông bỗng được mở ra đón nhận một nguồn sáng thiêng liêng rực rỡ đến độ ông xác tín rằng: tất cả những kiến thức tri thức mà ông tích lũy được trong suốt cả cuộc đời cộng lại cũng chẳng thể nào sánh bằng những mầu nhiệm Chúa đã soi tỏ cho ông chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi ấy!

Chính nơi hang đá Manresa thanh tịnh, ông bắt đầu nắn nót ghi lại từng cảm nghiệm thiêng liêng vào cuốn sổ tay nhỏ để giúp đỡ tha nhân. Bản thảo ấy, qua hơn hai mươi năm được mài giũa và kiểm chứng qua thực tế, đã đúc kết nên kiệt tác vô giá Linh Thao.
Đó không phải sách để đọc, mà là cẩm nang cho người hướng dẫn tĩnh tâm. Mở đầu cuốn sách là Nguyên Lý và Nền Tảng bất hủ:
“Con người được dựng nên để ca tụng, tôn kính và phụng sự Thiên Chúa, và nhờ đó cứu rỗi linh hồn mình; muôn vật khác trên mặt đất được tạo thành là để giúp con người đạt tới cùng đích ấy.”
Khóa Linh Thao được bố trí thành bốn “tuần” thiêng liêng, cả thảy khoảng ba mươi ngày: tuần thứ nhất suy gẫm về tội lỗi và lòng thương xót Chúa; tuần thứ hai chiêm ngắm cuộc đời công khai của Chúa Giêsu; tuần thứ ba bước vào Cuộc Khổ Nạn đau thương; và tuần thứ tư hoan hỷ trong niềm vui Phục Sinh. Điểm độc đáo là người tĩnh tâm được mời gọi dùng mọi giác quan và trí tưởng tượng sống động để bước vào khung cảnh Phúc Âm: đứng trong hang đá Bêlem nghèo nàn, hít hà mùi rơm ẩm, lắng nghe tiếng khóc của Hài Nhi Giêsu, để rồi từ đó đưa ra một sự lựa chọn dứt khoát bước theo Chúa Kitô vác Thập Giá. Năm 1548, Đức Giáo hoàng Phaolô III đã long trọng ban sắc lệnh phê chuẩn cuốn sách thánh thiện này.
Người học trò ba mươi ba tuổi và nhóm bạn tri kỷ nơi đất Paris
Năm 1523, ông sang Giêrusalem, mong ở lại đó trọn đời. Nhưng các tu sĩ Phanxicô coi sóc các Nơi Thánh sợ ông bị quân Thổ bắt đòi tiền chuộc, buộc ông về, còn dọa phạt vạ nếu không nghe. Trước khi đi, ông lén lên Núi Ô-liu, quỳ sụp xuống ngắm nhìn phiến đá in dấu chân Chúa Giêsu trước khi lên trời, và còn cẩn thận quan sát xem bàn chân thánh thiện ấy đang hướng về phương trời nào.
Trở về Tây Ban Nha, ông nhận ra một chân lý thực tế: muốn cứu rỗi các linh hồn và giảng giải đạo lý, lòng nhiệt thành thôi chưa đủ, người tông đồ nhất thiết phải có học thức!
Và một hình ảnh cảm động đã diễn ra tại Barcelona: một người đàn ông từng xông pha trận mạc, ba mươi ba tuổi đầu, đã khiêm nhường ngồi chung trên chiếc ghế gỗ chật hẹp bên cạnh những cậu bé con mười tuổi để học từng bài ngữ pháp Latinh vỡ lòng! Sau đó, ông tiếp tục theo học tại các trường Đại học danh tiếng Alcalá và Salamanca. Đi đến đâu, ông cũng vừa miệt mài học tập vừa ân cần hướng dẫn giáo dân và các phụ nữ nghèo cầu nguyện Linh Thao.
Thế nhưng, hành động ấy lại khiến Tòa Thẩm Tra nghi ngại: một người chưa có bằng cấp thần học, thậm chí chưa phải là giáo sĩ mà dám đi dạy đời sống tâm linh bị nghi ngờ là theo các tà thuyết thần bí. Tại Alcalá, ông bị giam trong ngục tối bốn mươi hai ngày; tại Salamanca bị xích chân giam giữ hai mươi hai ngày. Cả hai tòa đều tuyên ông vô tội, nhưng cấm ông nói chuyện thiêng liêng khi chưa học xong. Năm 1528, người học trò nghèo chống gậy đi bộ sang Paris.

Tại trường Cao đẳng Sainte-Barbe thuộc Đại học Paris, ông được xếp ở chung phòng với hai chàng sinh viên trẻ tuổi. Người thứ nhất là Pierre Favre, tức Phêrô Favre, một thanh niên hiền lành, con một gia đình chăn cừu miền núi Savoie, đạo đức nhưng tâm hồn luôn bị dằn vặt bởi sự bối rối lương tâm. Người thứ hai là Phanxicô Xaviê, một chàng công tử hào hoa thuộc dòng dõi quý tộc xứ Navarra, dáng dấp tuấn tú, giỏi thể thao, mang đầy tham vọng danh vọng trần thế và ban đầu nhìn người bạn cùng phòng già nua, què quặt bằng ánh mắt coi thường ra mặt.
Íñigo, lúc bấy giờ đã đổi tên sang tiếng Latinh là Ignatiô, đã dùng đức ái mục tử để chinh phục từng người. Ông giúp Favre qua cơn khủng hoảng lương tâm. Với Xaviê kiêu hãnh, ông kiên nhẫn lạ thường: cho vay tiền lúc túng, tìm học trò cho chàng dạy kèm, chịu những lời chế giễu, và cứ nhắc mãi câu Tin Mừng:
“Này anh Phanxicô, người ta nào có được ích gì, nếu được lời lãi cả thế gian mà lại phải thiệt mất chính linh hồn mình?”
Câu Lời Chúa ấy như giọt nước bền bỉ làm tan chảy khối băng kiêu ngạo trong lòng chàng quý tộc trẻ. Cuối cùng, Xaviê đã quỳ xuống xin làm môn đệ của người bạn què.
Nhóm bạn thân ngày một lớn dần, quy tụ thêm những tài năng xuất chúng: Diego Laínez và Alfonso Salmerón, hai nhà thần học kiệt xuất người Tây Ban Nha, Nicolás Bobadilla cũng người Tây Ban Nha, và Simão Rodrigues người Bồ Đào Nha. Từng người một đều được Cha Ignatiô trực tiếp hướng dẫn trải qua ba mươi ngày Linh Thao. Đến năm 1535, Ignatiô chính thức hoàn tất học vị Thạc sĩ Nghệ thuật.

Ngày 15 tháng Tám năm 1534, đúng ngày Đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, bảy người bạn trẻ đã cùng nhau leo lên ngọn đồi Montmartre ngoại ô Paris, bước vào một ngôi nguyện đường hầm nhỏ đơn sơ kính nhớ Thánh Đenis tử đạo. Cha Pierre Favre, lúc bấy giờ là linh mục duy nhất trong nhóm, đã sốt sắng hiệp dâng Thánh lễ.

Trước giây phút rước Mình Thánh Chúa, từng người một đã long trọng tuyên khấn ba điều: Khó nghèo, Khiết tịnh và cùng nhau lên đường đi Giêrusalem truyền giáo. Họ cũng thêm một lời hứa phụ: nếu sau một năm chờ đợi mà đường sang Đất Thánh bị ngăn trở, họ sẽ cùng nhau về kinh thành Rôma, đặt trọn bản thân dưới quyền Đức Giáo hoàng để ngài sai đi bất cứ nơi đâu tùy ý.
Lễ xong, họ ngồi bên dòng suối trên đồi, bẻ bánh mì khô, uống nước lã, mà lòng vui như dự tiệc cưới. Ngôi nguyện đường hầm lịch sử ấy ngày nay nằm trên con phố nhỏ xưa mang tên rue Antoinette, nay là rue Yvonne-Le-Tac, nơi đất Paris, vẫn luôn mở cửa đón bước chân khách hành hương.
Thị kiến La Storta và sự khai sinh của Dòng Tên
Năm 1537, bảy người bạn hẹn gặp nhau tại Venice để chuẩn bị xuống thuyền sang Đất Thánh. Họ kiên nhẫn chờ đợi suốt một năm ròng. Thế nhưng, đúng vào năm ấy, chiến tranh giữa Cộng hòa Venice và Đế quốc Ottoman bùng nổ dữ dội; toàn bộ các chuyến tàu hành hương bị cấm xuất bến, một biến cố hy hữu chưa từng xảy ra suốt nhiều thập kỷ!
Trong lúc chờ, họ phục vụ ở các nhà thương cho người bệnh nan y: rửa vết thương lở loét, dọn giường, chôn người chết. Ngày 24 tháng Sáu năm 1537, Ignatiô cùng các anh em còn lại chính thức lãnh nhận tác vụ linh mục tại Venice. Riêng Cha Ignatiô vì lòng tôn kính khôn nguôi đã quyết định hoãn dâng Thánh lễ mở tay đầu đời suốt hơn một năm, mãi đến đêm Giáng Sinh năm 1538 tại Đền Thờ Đức Bà Cả ở Rôma ngài mới cử hành, bởi ngài từng ước ao được dâng Thánh lễ đầu tiên ngay bên máng cỏ Bêlem lịch sử.

Nhận ra thánh ý Chúa qua việc con tàu không thể nhổ neo, họ cùng nhau lên đường về Rôma để trao trọn cuộc đời cho Đấng kế vị Thánh Phêrô.
Trên đường về Rôma, trong một nhà nguyện nhỏ ở làng La Storta, Ignatiô được một thị kiến: ngài thấy Chúa Cha đặt ngài đứng cạnh Chúa Giêsu đang vác Thập Giá. Và trong sâu thẳm tâm hồn, ngài nghe thấy một lời hứa dịu dàng: “Ta sẽ phù trợ các con tại Rôma!”
Ra khỏi nhà nguyện, ngài bảo các bạn mình không biết điều gì đang chờ, có thể là thành công, cũng có thể là Thập Giá.
Tại Rôma, khi dân chúng bỡ ngỡ hỏi nhóm linh mục nghèo ăn mặc rách rưới này là ai, họ đồng thanh khiêm nhường thưa lại: “Chúng tôi là những người bạn của Chúa Giêsu!” Và chính từ lời tuyên xưng mộc mạc ấy, danh xưng chính thức của hội dòng ra đời: Dòng Chúa Giêsu, mà người Công giáo Việt Nam chúng ta xưa nay vẫn quen gọi bằng cái tên thân thương: Dòng Tên.
Ngày 27 tháng Chín năm 1540, Đức Giáo hoàng Phaolô III chính thức ban hành Tông sắc Regimini militantis Ecclesiae phê chuẩn hiến pháp của dòng tu mới. Tương truyền khi đọc xong bản kế hoạch mục vụ của Ignatiô, Đức Thánh Cha đã cảm kích thốt lên: “Quả thật, ngón tay của Thiên Chúa đang hiện diện nơi đây!”, mượn lại lời các pháp sư trong sách Xuất Hành khi chứng kiến những dấu lạ của ông Môsê.

Anh em bầu Ignatiô làm Bề trên Tổng quyền. Ngài từ chối. Bầu lần nữa, ngài lại từ chối và đi xin cha giải tội định đoạt. Cha giải tội bảo đó là ý Chúa, ngài mới vâng. Và việc đầu tiên vị Bề trên Tổng quyền làm là xuống bếp rửa bát, nấu cơm cho anh em suốt nhiều tuần!
Một hội dòng mang tinh thần truyền giáo di động
Dòng Tên ra đời mang theo những nét canh tân mục vụ mang tính cách mạng, hoàn toàn khác biệt với các dòng tu truyền thống thời Trung Cổ:
- Không đọc kinh Thần Vụ chung nơi cung thánh: Tu sĩ không phải hát kinh chung nhiều giờ mỗi ngày như các đan sĩ, để rảnh tay cho việc tông đồ lưu động.
- Không có tu phục riêng biệt: Các ngài không mặc áo dòng đặc thù mà chỉ mặc chiếc áo chùng đen giản dị của các linh mục giáo phận tại nơi mình đang phục vụ.
- Lời khấn thứ tư đặc biệt: Bên cạnh ba lời khấn Khiết tịnh, Khó nghèo và Vâng phục, các tu sĩ Dòng Tên sau nhiều năm huấn luyện nghiêm cẩn, thường kéo dài hơn mười năm, sẽ tuyên khấn thêm lời khấn thứ tư: tuyệt đối vâng phục Đức Giáo hoàng về phương diện sứ mạng, sẵn sàng lên đường đến bất cứ chân trời góc biển nào mà vị Cha chung sai đến, không chần chừ và không đòi hỏi bất kỳ bổng lộc nào.
- Châm ngôn sống: Bốn chữ Latinh viết tắt AMDG, nghĩa là “Để Thiên Chúa được vinh hiển hơn”, người Công giáo Việt Nam quen gọi là “Sáng danh Chúa hơn”.
- Linh đạo “Tìm thấy Chúa trong mọi sự”: Ignatiô dạy các môn đệ phải nhận ra sự hiện diện sống động của Thiên Chúa ở khắp mọi nơi: nơi xưởng thợ, góc bếp, trường học, bệnh viện, chốn triều đình, chứ không chỉ gói gọn trong bốn bức tường nhà thờ. Mỗi ngày hai lần, người tu sĩ dừng lại mười lăm phút để thực hiện việc Xét mình, thinh lặng nhìn lại xem Chúa đã yêu thương mình thế nào trong ngày và mình đã đáp lại ân sủng ấy ra sao.
Mạng lưới học đường và vị Cha chung nơi căn phòng nhỏ
Ban đầu, Cha Ignatiô hoàn toàn không có ý định biến hội dòng thành một dòng chuyên lo giáo dục. Thế nhưng, vào năm 1548, khi chính quyền thành phố Messina trên đảo Sicilia tha thiết xin dòng gửi các tu sĩ đến mở trường dạy học, ngôi trường Dòng Tên đầu tiên dành cho học sinh ngoài dòng đã ra đời.
Trường thành công, lời xin đổ về từ khắp nơi. Năm 1551, ngài thành lập Trường Rôma, tiền thân của Viện Đại học Giáo hoàng Grêgôriana danh tiếng lẫy lừng ngày nay. Khi Ignatiô qua đời năm 1556, dòng đã quản lý khoảng bốn mươi trường học; và hai thế kỷ sau đó, con số ấy đã vượt qua con số tám trăm trường trên toàn cầu!

Các trường học Dòng Tên áp dụng phương pháp sư phạm Ratio Studiorum tiên tiến và hoàn toàn miễn học phí cho học sinh. Con cái các bậc quý tộc giàu sang ngồi chung bàn học với những đứa trẻ con bác thợ thủ công nghèo khó. Các em không chỉ học ngữ pháp, thi ca, triết học mà còn được tiếp cận toán học, thiên văn, rèn luyện tài hùng biện trước công chúng và tham gia diễn kịch thánh. Những mái trường ấy đã đào tạo nên những bộ óc vĩ đại của nhân loại, dù sau này có những học trò lại rẽ sang những ngả đường triết học độc lập, như triết gia René Descartes từng học tại trường La Flèche, hay văn hào Voltaire từng xuất thân từ trường Louis-le-Grand tại Paris.
Tại nước Đức đang chao đảo vì cải cách, Thánh Phêrô Canisiô, một tu sĩ Dòng Tên thế hệ đầu, đã đi khắp các giáo phận, mở trường học, giảng dạy và cho xuất bản cuốn Sách Giáo Lý vấn đáp trứ danh. Cuốn sách được tái bản hơn hai trăm lần ngay khi ngài còn sống, đến nỗi người dân các xứ nói tiếng Đức thời ấy cứ quen gọi cuốn sách giáo lý đạo bằng cái tên thân thương: “Cuốn Canisiô”!
Bản thân Cha Thánh Ignatiô thì không đi ra nước ngoài truyền giáo. Mười lăm năm cuối đời, ngài giam mình trong căn phòng nhỏ đơn sơ bên cạnh ngôi nhà thờ Đức Bà Đường Đi tại Rôma để điều hành mạng lưới hội dòng qua ngòi bút. Ngài đã viết gần bảy ngàn bức thư gửi đi khắp năm châu: an ủi các thừa sai nơi rừng sâu, khuyên nhủ các bậc vua chúa, và hồi âm cho những người mẹ nghèo đang lo lắng cho tương lai con cái. Ngài ngày đêm cặm cụi soạn thảo bộ Hiến Pháp Dòng Tên, đích thân hướng dẫn Linh Thao cho từng linh mục, và theo lời nài xin của anh em, ngài đã đọc lại câu chuyện đời mình cho Cha da Câmara ghi chép lại trong cuốn Tự Thuật của Người Lữ Hành.

Ngài còn làm những việc người đời e ngại: lập Nhà Thánh Mácta đón những phụ nữ muốn bỏ nghề mại dâm. Có người bảo phí công vì họ sẽ ngựa quen đường cũ, Ignatiô đáp:
“Nếu cả cuộc đời tôi có phải vất vả mà ngăn ngừa được một linh hồn không phạm tội dù chỉ trong một đêm duy nhất, thì mọi gian khổ ấy cũng hoàn toàn xứng đáng!”
Ngài sáng lập trại mồ côi nuôi dạy trẻ thơ cơ nhỡ, lập mái ấm đón tiếp những người Do Thái muốn gia nhập đạo Chúa, và lập trường đào tạo chủng sinh Đức. Sỏi mật hành hạ ngài nhiều năm. Rạng sáng 31 tháng Bảy năm 1556, Ignatiô lặng lẽ qua đời. Không ai nghĩ ngài đi nhanh thế, nên chẳng kịp ban các bí tích sau cùng.
Năm 1622, ngài được Hội Thánh long trọng tôn phong Hiển Thánh trong cùng một ngày đại lễ với người bạn tri kỷ Phanxicô Xaviê, Thánh Nữ Têrêsa thành Ávila, Thánh Philipphê Nêri và Thánh Isiđôrô Nông Dân.
Tấm bản đồ truyền giáo và chiếc nôi chữ quốc ngữ Việt Nam
Mùa xuân năm 1540, trước khi Dòng Tên được Tòa Thánh chính thức phê chuẩn, Vua Bồ Đào Nha đã khẩn thiết xin Đức Giáo hoàng gửi vài linh mục sang truyền giáo tại vùng đất mới Ấn Độ. Cha Ignatiô dự định cử linh mục Bobadilla lên đường, nhưng ngài bất ngờ lâm cơn sốt nặng.

Không do dự, Ignatiô gọi người bạn thân Phanxicô Xaviê, lúc bấy giờ đang làm thư ký cho mình, và dịu dàng bảo: “Này Phanxicô, đây chính là phần việc của con!” Chàng quý tộc xứ Navarra năm xưa lập tức đứng thẳng người, rạng rỡ thưa: “Vâng, lạy Cha, này con đây!” Ngay sáng hôm sau, ngài vội vã lấy kim chỉ tự tay vá lại chiếc áo chùng sờn vai rồi khoác túi lên đường. Hai người bạn tri kỷ từ biệt nhau trong nước mắt, và vĩnh viễn không bao giờ còn gặp lại nhau nơi dương thế.
Từ căn phòng nhỏ ở Rôma, qua từng lá thư vượt trùng khơi gửi về, Cha Ignatiô dõi theo tấm bản đồ Tin Mừng đang mở rộng từng ngày: Thánh Phanxicô Xaviê đã đặt chân đến bờ biển Goa bên Ấn Độ, vượt eo biển sang Malacca rồi mở toang cánh cửa truyền giáo nơi đất nước Nhật Bản; các tu huynh khác can đảm đặt chân đến miền rừng thiêng nước độc xứ Brazil, vùng Congo và Ethiopia xa xôi. Từ thập niên 1580, thế hệ tiếp nối như Cha Matteo Ricci đã vào Trung Hoa, rồi tiến đến tận kinh thành Bắc Kinh, mặc áo nhà nho, đàm đạo thiên văn học để đem Tin Mừng hội nhập vào nền văn hóa Trung Hoa. Khi Ignatiô qua đời năm 1556, Dòng Tên có khoảng một ngàn tu sĩ; sáu mươi năm sau, con số ấy đã vươn lên hơn mười ba ngàn chiến sĩ đức tin!
Và đối với người Công giáo Việt Nam chúng ta, tên tuổi của các tu sĩ Dòng Tên gắn liền với một ân huệ lịch sử vô giá không thể nào phai mờ!
Chưa đầy sáu mươi năm sau ngày Thánh Ignatiô về với Chúa, các thừa sai Dòng Tên, khởi đầu với các cha Francesco Buzomi và Diogo Carvalho, đã đặt chân đến truyền giáo tại Cửa Hàn, tức Đà Nẵng, vào năm 1615, mở màn cho trang sử hào hùng của Giáo hội Đàng Trong và Đàng Ngoài.
Đặc biệt, vào năm 1624, vị tu sĩ Dòng Tên trẻ tuổi người Pháp là Cha Alexandre de Rhodes, người dân xứ đạo vẫn trìu mến gọi là Cha Đắc Lộ, đã đặt chân đến dải đất hình chữ S. Với lòng yêu mến tha thiết dành cho dân tộc Việt Nam, Cha Đắc Lộ cùng các tu sĩ Dòng Tên tiền bối và sự cộng tác đắc lực của các thầy giảng bản xứ đã dùng các mẫu tự Latinh để ký âm tiếng nói của người Việt, khai sinh nên Chữ Quốc Ngữ.
Năm 1651, tại Rôma, ngài đã cho xuất bản cuốn Từ điển Việt–Bồ–La và cuốn giáo lý Phép giảng tám ngày, những tác phẩm in bằng chữ Quốc Ngữ đầu tiên trong lịch sử nhân loại. Thứ chữ ấy ban đầu chỉ để giáo dân dễ đọc kinh, học giáo lý, nhưng rồi đã thành chữ viết của cả dân tộc Việt Nam. Mỗi khi cầm bút viết tiếng mẹ đẻ, chúng ta lại thầm tạ ơn Chúa vì những người con của Thánh Ignatiô năm xưa.
Giữa yêu mến, hiểu lầm và khúc ca phục vụ
Dòng Tên được nhiều người yêu mến, nhưng cũng chịu không ít gièm pha.

Trong cuốn Linh Thao, có một câu viết của Ignatiô thường bị người đời cắt xén ra khỏi ngữ cảnh để chế giễu: ngài viết rằng để luôn đồng tâm nhất trí với Mẹ Hội Thánh, nếu Giáo hội định tín một điều gì là màu đen mà mắt ta thấy màu trắng, ta cũng phải tin phục đó là màu đen. Người chống đối bảo đó là vâng lời mù quáng. Nhưng tu sĩ Dòng Tên vốn nổi tiếng suy nghĩ độc lập; và lý do Ignatiô đưa ra ngay dòng sau là: bởi vì Thần Khí hằng sống đang hướng dẫn Hội Thánh cũng chính là Thần Khí đã ban truyền Lời Hằng Sống cho chúng ta!
Vì đảm nhận vai trò cha giải tội cho các bậc vua chúa Âu châu, họ bị kẻ thù vu khống là mưu toan chính trị. Vì luôn kiên nhẫn cảm thông nâng đỡ từng hoàn cảnh yếu đuối của tội nhân trong tòa giải tội, họ bị các học giả khắt khe như Blaise Pascal trong cuốn Những lá thư gửi người tỉnh lẻ mỉa mai là dễ dãi thỏa hiệp với tội lỗi. Nơi vùng đất Nam Mỹ xa xôi, các tu sĩ Dòng Tên đã lập nên các Khu Định Cư kỳ vĩ cho người bản địa da đỏ, dạy họ làm ruộng, chơi đàn vĩ cầm và kiên quyết dùng cả tính mạng để bảo vệ họ khỏi bàn tay săn lùng tàn bạo của các chủ đồn điền buôn bán nô lệ.
Những thù hận chính trị của các triều đình thế tục đã dẫn đến biến cố đau thương vào năm 1773 khi Tòa Thánh bị ép buộc phải ra sắc lệnh tạm thời giải tán Dòng Tên suốt hơn bốn mươi năm, trước khi được phục hồi rực rỡ vào năm 1814.
Thế nhưng, ngọn lửa của Thánh Ignatiô chưa bao giờ lụi tàn. Hai trong những người bạn đầu tiên của ngài là Cha Diego Laínez và Cha Alfonso Salmerón đã trở thành những chuyên viên thần học lỗi lạc của Đức Giáo hoàng tại Công đồng Trentô, góp công lớn lao vào việc định hình công cuộc Đại Canh Tân của Giáo hội.
Đến mùa xuân năm 2013, một trang sử mới ngập tràn ân sủng đã mở ra: lần đầu tiên trong lịch sử hai ngàn năm của Hội Thánh, một tu sĩ Dòng Tên người Argentina, Đức Hồng y Jorge Mario Bergoglio, đã được bầu lên ngai tòa Thánh Phêrô, lấy tông hiệu là Giáo hoàng Phanxicô.
Trong suốt triều đại của mình, vị Cha chung luôn tha thiết nhắc nhở con cái Giáo hội về tinh thần “phân định thiêng liêng”, nghệ thuật lắng nghe tiếng thì thầm của Chúa Thánh Thần giữa muôn vàn tiếng ồn ào của thế giới, điều mà người thương binh què quặt năm xưa đã bắt đầu học được từ những giấc mơ trên giường bệnh tại lâu đài Loyola. Và cũng chính trong năm 2013 ấy, Đức Thánh Cha Phanxicô đã long trọng tôn phong Hiển Thánh cho Cha Thánh Phêrô Favre, người con hiền hậu của bác chăn cừu năm nào nơi căn gác xép đại học Paris.
Hơn năm thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày viên đạn đại bác oan nghiệt bắn gãy chân người lính trẻ ở thành Pamplona năm 1521. Vết thương thể xác đau đớn ấy hóa ra lại là một vết thương hồng ân nhiệm mầu: nó đã bẻ gãy lưỡi gươm hiệp sĩ trần gian để trao vào tay Ignatiô thanh gươm Thần Khí của Lời Chúa; biến một kẻ say mê danh vọng hão huyền thành một người lữ hành khiêm hạ; và khai sinh nên một đạo quân của tình yêu, những người bạn tri kỷ của Chúa Giêsu sẵn sàng dấn thân đến tận cùng bờ cõi trái đất để “làm cho Danh Chúa ngày càng được rạng rỡ vinh hiển hơn”!
Vết thương thể xác đau đớn ấy hóa ra lại là một vết thương hồng ân nhiệm mầu: nó đã bẻ gãy lưỡi gươm hiệp sĩ trần gian để trao vào tay Ignatiô thanh gươm Thần Khí của Lời Chúa; biến một kẻ say mê danh vọng hão huyền thành một người lữ hành khiêm hạ; và khai sinh nên một đạo quân của tình yêu, những người bạn tri kỷ của Chúa Giêsu sẵn sàng dấn thân đến tận cùng bờ cõi trái đất để “làm cho Danh Chúa ngày càng được rạng rỡ vinh hiển hơn”!
Chương 96 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“… người ta nào có được ích gì, nếu được lời lãi cả thế gian mà lại phải thiệt mất chính linh hồn mình?”
Những người trong chương
- Ignatiô Loyola · Mộ ngài nằm trong nhà thờ Chúa Giêsu (Il Gesù) ở Rôma. Cạnh đó còn giữ mấy căn phòng nhỏ nơi ngài sống và mất.
- Alexandre de Rhodes · Cuốn từ điển Việt–Bồ–La in ở Rôma năm 1651 là một nền móng của chữ Quốc ngữ. Cha mất ở Isfahan, Ba Tư, năm 1660.
- Phêrô Favre · Người bạn cùng phòng ở Paris, được Đức Phanxicô tôn phong hiển thánh năm 2013.
Nơi ấy hôm nay
- Montmartre còn nhà nguyện hầm nhỏ kính thánh Đênis, nơi bảy người khấn năm 1534. Nhà nguyện ở phố Yvonne-Le-Tac, đến thăm được.
- Manresa có hang đá nơi ngài cầu nguyện, nay là nhà tĩnh tâm của Dòng Tên.
- Montserrat là đan viện trên núi đá gần Barcelona. Pho tượng Đức Mẹ sạm đen vẫn được người hành hương mến mộ, và đan viện giữ một tấm bia kỷ niệm ngài.
Muốn đọc thêm
Thánh Ignatiô, Tự thuật · Linh thao, số 313-336 · Mt 16,26 · Xh 8,15 · John O'Malley, The First Jesuits · ktcgkpv.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Ignatiô Loyola
- Magdalena de Araoz
- Ludolph xứ Saxony
- Phêrô Favre
- Phanxicô Xaviê
- Diego Laínez
- Alfonso Salmerón
- Nicolás Bobadilla
- Simão Rodrigues
- Phaolô III
- Phêrô Canisiô
- René Descartes
- Voltaire
- Alexandre de Rhodes
- Phanxicô
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 97
Mười tám năm ở Trentô
Điều gì khiến các nghị phụ Trentô tranh luận bảy tháng ròng, có lúc giật cả râu nhau?
Khoảng 26 phút đọc













