Tư liệu chương 97
Kiểm chứng chương 97: Mười tám năm ở Trentô
Đọc xong chương 97, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện vị giám mục bị giật râu giữa phiên họp có thật không, lời tung hô trong ngày bế mạc do đâu mà ta biết, và câu chuyện Palestrina cứu nhạc thánh sao lại nói là không đúng. Chương kể Công đồng Trentô (1545–1563): ba giai đoạn họp, các sắc lệnh chính, và việc công đồng đi vào các giáo xứ. Trang này lần các chuyện ấy về nguồn, để bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.
Nguồn chính là chính các sắc lệnh và khoản luật của công đồng. Bộ Decrees of the Ecumenical Councils của Norman Tanner in song ngữ Latinh và Anh, và có bản tiếng Việt. Kế đến là biên bản và nhật ký của công đồng, in trong bộ Concilium Tridentinum của Hội Görres (mười ba tập, 1901–2001), trong đó có nhật ký của thư ký Angelo Massarelli.
Có hai bộ sử viết ngay sau đó: của tu sĩ Paolo Sarpi (1619), chống Rôma, và của hồng y Sforza Pallavicino (1656–1657), bênh Rôma. Công trình nền tảng của thế kỷ XX là bộ Lịch sử Công đồng Trentô của Hubert Jedin (bốn tập, 1949–1975). Cuốn Trent: What Happened at the Council (Trentô: Chuyện gì đã xảy ra ở Công đồng, 2013) của John O’Malley ngắn và dễ đọc.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Ngày khai mạc
Ngày 13 tháng 12 năm 1545 là Chúa nhật thứ ba Mùa Vọng. Đoàn rước đi từ nhà thờ Ba Ngôi đến nhà thờ chính tòa San Vigilio. Ba hồng y đại diện Giáo hoàng là Giovanni Maria del Monte, Marcello Cervini và Reginald Pole. Trong vòng mười năm, Cervini và del Monte đều lên ngôi giáo hoàng, lấy hiệu Marcellô II (1555) và Giuliô III (1550). Luther còn sống khi công đồng khai mạc và mất hai tháng sau, ngày 18 tháng 2 năm 1546.
Số người dự: bốn tổng giám mục, hai mươi mốt giám mục, năm bề trên tổng quyền các dòng, cùng các nhà thần học. Hồng y Cristoforo Madruzzo, giám mục Trentô, là một ông hoàng của đế quốc. Các giám mục nước Đức đến về sau và rất ít.
Năm đời giáo hoàng là Phaolô III, Giuliô III, Marcellô II, Phaolô IV và Piô IV. Có hai lần gián đoạn và một lần dời đi. Marcellô II chỉ làm giáo hoàng hai mươi hai ngày năm 1555 và là người cải cách.
Hai mươi tám năm chờ đợi
Phần nói ý muốn của từng bên theo Jedin. Hoàng đế Carôlô V cai trị Tây Ban Nha, Hà Lan, phần lớn nước Ý và các xứ Đức. Vua Pháp Phanxicô I liên minh với quốc vương Ottoman chống lại ông (theo Robert Knecht, Renaissance Monarchy). Đòi hỏi của người Tin Lành về một công đồng tự do, Kitô giáo, trên đất Đức có trong nhiều văn kiện của các hội nghị đế quốc.
Về nỗi sợ của các giáo hoàng: chương 85 kể về sắc lệnh Haec Sancta của Constance và về Basel. Clêmentê VII (giáo hoàng 1523–1534) là con ngoài giá thú của Giulianô de’ Medici, người bị giết trong nhà thờ chính tòa Firenze năm 1478 trước khi cậu con ra đời (chương 88 kể thêm). Ngài chứng kiến vụ cướp phá Rôma năm 1527. Các sử gia ghi nhận nỗi lo của ngài về chuyện xuất thân và cuộc bầu cử của mình.
Chương 90 kể về Phaolô III. Hai lần ngài tuyên bố triệu tập công đồng, ở Mantova và ở Vicenza, và hòa ước năm 1544 giữa Carôlô và Phanxicô cuối cùng mới làm cho Trentô thành khả thi (Jedin, tập 1). Những chuyện về đời tư và cách phong hồng y của ngài, chương nêu ngắn, đã được kể ở chương 90.
Bản báo cáo năm 1537, tên Latinh là Consilium de emendanda ecclesia, và cuộc gặp ở Regensburg năm 1541 được kể ở chương 90 và 92. Báo cáo nói những kẻ xu nịnh đã dạy các giáo hoàng rằng ý muốn của mình là luật, và bán ơn huệ chỉ là dùng cái vốn thuộc về mình. Luther cho in nó năm 1538 kèm lời chú thích chế giễu. Contarini mất ngày 24 tháng 8 năm 1542.
Trentô là một thân vương quốc của đế quốc nhưng nói tiếng Ý. Những lời than về rượu dở, giá phòng, cái lạnh và muỗi có trong thư của các nghị phụ. Con số “mười ngày cưỡi ngựa” từ Rôma là cách tính ước chừng của người kể.
Kinh Thánh và Truyền thống
Ngày 22 tháng 1 năm 1546, công đồng quyết định bàn song song giáo lý và cải cách.
Sắc lệnh ngày 8 tháng 4 năm 1546 thuộc phiên thứ tư. Câu “trong các sách đã viết và các truyền thống không viết” cùng chữ “từ chính miệng Đức Kitô” có trong sắc lệnh (bản tiếng Anh của Waterworth, 1848, có trên mạng). Danh sách các sách Kinh Thánh trong sắc lệnh gồm Tôbia, Giuđitha, các sách Macabê, Khôn ngoan, Huấn ca và Barúc. Luther đã xếp riêng Tôbia, Giuđitha và Macabê trong bộ Kinh Thánh tiếng Đức của ông năm 1534. Bản Vulgata được tuyên bố là “xác thực” (tiếng Latinh authenticus) để dùng trong các buổi giảng dạy công khai, tranh luận, bài giảng và chú giải. Thánh Giêrônimô hoàn tất bản dịch ấy khoảng năm 405. Văn bản sắc lệnh có trong bộ Denzinger, các số 1501 đến 1508.
Cách giải thích chữ “xác thực” của chương đúng. Năm 1943, trong thông điệp Divino afflante Spiritu, Đức Piô XII giải thích chữ ấy chỉ nói về tư cách pháp lý của bản Vulgata, và thúc giục các học giả dịch từ nguyên ngữ.
Về Kinh Thánh bằng tiếng nói của dân, công đồng không cấm mà cũng không khuyến khích. Bản Mục lục năm 1564 đặt điều kiện cho việc đọc Kinh Thánh tiếng địa phương. Câu kết đoạn là của hiến chế Dei Verbum của Công đồng Vatican II, số 22: “Phải làm sao cho mọi tín hữu Kitô dễ dàng tiếp cận Kinh Thánh.” Lời tiếng Việt là cách dịch của sách này từ bản tiếng Anh; bản dịch chính thức của Hội Thánh Việt Nam có thể khác vài chữ.
Bảy tháng vì một chữ
Cuộc tranh luận kéo dài từ tháng 6 năm 1546 đến ngày 13 tháng 1 năm 1547, tức phiên thứ sáu, với khoảng bốn mươi bốn phiên họp chung. Các nguồn ghi bản văn được viết lại nhiều lần; chương nói năm lần.
Girolamo Seripando là bề trên tổng quyền dòng Augustinô. Ông đề nghị thuyết “công chính kép”, gần với ý Contarini ở Regensburg, và bị bác. Về sau ông làm hồng y và là sứ thần chủ tọa ở giai đoạn ba.
Chuyện giật râu xảy ra ngày 17 tháng 7 năm 1546. Giám mục La Cava, Tommaso Sanfelice, túm râu giám mục Chironissa, Dionisio Zanettini, một người Hy Lạp. Nhật ký của Massarelli có ghi. Vị giám mục bị giam giữ một thời gian rồi được thả. Chương giữ đúng sự việc ấy.
Chương tóm tắt các chương 5 đến 8 và 16 của sắc lệnh. Câu “khởi đầu của ơn cứu độ nhân loại, nền tảng và gốc rễ của mọi sự nên công chính” nằm ở chương 8. Có ba mươi ba khoản, khoản nào cũng mở đầu bằng “Nếu ai nói rằng…” và kết bằng lời tuyệt thông. Văn bản có trong Denzinger, các số 1520 đến 1583.
Tuyên bố chung về sự công chính hóa được ký ở Augsburg ngày 31 tháng 10 năm 1999 (chương 91 kể thêm). Văn bản nói các lời kết án của Trentô không áp dụng cho giáo huấn của người Luther như được trình bày trong tuyên bố ấy, và ngược lại.
Phiên thứ bảy, ngày 3 tháng 3 năm 1547, nói về bảy bí tích. Luther giữ hai hoặc ba.
Bologna
Tháng 3 năm 1547, một cơn sốt kèm phát ban, mà các nhà nghiên cứu đoán là bệnh sốt phát ban (typhus), bùng ra ở Trentô. Giám mục Capaccio mất, và các đặc sứ dời công đồng sang Bologna ngày 11 tháng 3. Lúc ấy Carôlô V đang thắng liên minh Schmalkalden ở Mühlberg, và các giám mục phe ông ở lại Trentô.
Công đồng bị đình chỉ tháng 9 năm 1549. Phaolô III mất ngày 10 tháng 11 năm 1549.
Những vị khách từ nước Đức
Giuliô III chính là hồng y del Monte đã chủ tọa ngày khai mạc. Ngài mở lại công đồng ngày 1 tháng 5 năm 1551.
Sắc lệnh về Thánh Thể thuộc phiên thứ mười ba, ngày 11 tháng 10 năm 1551. Chữ transsubstantiatio (“biến thể”) được gọi là “rất thích hợp” (aptissime). Chương 73 kể về Công đồng Latêranô IV, nơi chữ này đã được dùng từ năm 1215.
Sứ giả xứ Württemberg đến tháng 1 năm 1552, sứ giả xứ Saxony đến sau. Các điều kiện chương nêu có trong bản kiến nghị của họ. Chuyện Jan Hus từng có thư bảo đảm đi lại an toàn ở Constance rồi bị thiêu là điều họ có trong đầu.
Maurice xứ Saxony nổi dậy chống hoàng đế mùa xuân năm 1552. Công đồng bị đình chỉ ngày 28 tháng 4 năm 1552. Hoàng đế trốn qua đèo Brenner trong đêm, ngày 19 tháng 5 năm 1552 (theo Karl Brandi, Emperor Charles V). Hòa ước Augsburg năm 1555 theo sau, với nguyên tắc mỗi hoàng thân chọn đạo cho lãnh thổ mình.
Người muốn làm tất cả một mình
Hồng y Carafa được bầu làm giáo hoàng ngày 23 tháng 5 năm 1555, lúc bảy mươi chín tuổi, lấy hiệu Phaolô IV.
Khu ghetto ở Rôma được lập bằng sắc chỉ Cum nimis absurdum, ngày 14 tháng 7 năm 1555. Khu ở cạnh sông Tibrô, cổng khóa ban đêm, đàn ông đội mũ vàng, đàn bà che khăn vàng, chỉ được buôn đồ cũ. Khu bị bãi bỏ năm 1870, sau ba trăm mười lăm năm. Ngày 13 tháng 4 năm 1986, Đức Gioan Phaolô II đến Đại Hội đường Rôma, ngay trong tầm nhìn của khu cũ, và nói với cộng đoàn Do Thái: “Anh chị em là những người anh em rất đáng yêu của chúng tôi, và theo một nghĩa nào đó, có thể nói là những người anh cả của chúng tôi.” Đó là lời dịch của sách này từ bản tiếng Anh. Chương 75 kể thêm.
Bản Mục lục năm 1559 cấm toàn bộ tác phẩm của Erasmô. Bản năm 1564 dưới thời Piô IV nhẹ hơn. Mục lục này bị bãi bỏ năm 1966.
Hồng y Morone bị giam ở Castel Sant’Angelo từ năm 1557 cho đến khi Phaolô IV mất năm 1559, rồi được tha bổng.
Hồng y Pole bị Phaolô IV rút quyền đặc sứ năm 1557 và gọi về Rôma. Nữ hoàng Mary không cho ông đi. Ông mất tháng 11 năm 1558.
Dân Rôma kéo đổ tượng Phaolô IV ngày 18 tháng 8 năm 1559: họ xông vào trụ sở Tòa Thẩm tra thả tù nhân, rồi chặt đầu tượng trên đồi Capitolinô và lăn xuống sông Tibrô.
Phiên họp cuối cùng
Chương 98 kể về Piô IV và Carôlô Borrômêô. Piô IV là một luật gia người Milano, không họ hàng gì với nhà Medici ở Firenze.
Công đồng mở lại ngày 18 tháng 1 năm 1562, và số giám mục lên hơn hai trăm. Laínez và Salmerón nằm trong số các nhà thần học của Giáo hoàng (Jedin; chương 96 đã nhắc). Chuyện các phiên họp nay diễn ra ở Santa Maria Maggiore, nơi còn treo một bức tranh lớn về công đồng, là điều đã biết về nhà thờ ấy; tư liệu này không có nguồn riêng để đối chiếu.
Câu hỏi giám mục phải ở tại giáo phận có phải do luật Thiên Chúa hay không (de iure divino) làm công đồng bế tắc. Các giám mục Tây Ban Nha nói phải. Khoảng mười tháng, từ tháng 9 năm 1562 đến tháng 7 năm 1563, không có sắc lệnh nào. Hai sứ thần chủ tọa là Ercole Gonzaga và Seripando mất tháng 3 năm 1563.
Morone được cử làm sứ thần chủ tọa. Tháng 4 và tháng 5 năm 1563, ông gặp hoàng đế Ferdinand I ở Innsbruck. Jedin gọi ông là người cứu công đồng.
Sắc lệnh về hôn nhân là Tametsi, ngày 11 tháng 11 năm 1563, thuộc phiên thứ hai mươi bốn. Hôn nhân chỉ có giá trị khi cử hành trước cha sở và hai nhân chứng, và phải ghi vào sổ. Lời chương nêu về cuốn sổ, “tên những người kết hôn và các nhân chứng”, là của sắc lệnh. Luật chỉ ràng buộc ở nơi đã công bố nó, và ở nước Anh không bao giờ công bố. Mãi đến Bộ Giáo luật năm 1917, luật này mới áp dụng cho mọi nơi. Nhiều nơi đã có sổ rửa tội từ trước, nhưng Trentô buộc phải có sổ ở khắp nơi, và sổ giáo xứ là nguồn chính cho những người lần gia phả.
Sắc lệnh về chủng viện ban hành ngày 15 tháng 7 năm 1563, phiên thứ hai mươi ba, khoản 18. Các em từ mười hai tuổi trở lên học văn phạm, ca hát, Kinh Thánh, các Giáo phụ, cách giảng và cách giải tội. Lời “một chủng viện lâu dài của các thừa tác viên Thiên Chúa” là của sắc lệnh. Ý rằng chỉ làm được việc này thôi thì bấy nhiêu năm cũng đáng đã được người thời ấy và nhiều sử gia sau nhắc lại. Chương viết “Hồi đó có người nói”, đúng với mức ấy. Nghĩa chữ seminarium là luống ươm.
Các sắc lệnh cuối, ngày 3 và 4 tháng 12 năm 1563, nói về luyện ngục, tôn kính các thánh, ảnh tượng và ân xá. Lời nhắc loại bỏ mê tín và chấm dứt “món lợi xấu” có trong văn bản. Trước đó, năm 1562, công đồng đã bãi bỏ chức người rao ân xá (quaestores).
Chuyện Palestrina “cứu” nhạc đa âm bằng bài Missa Papae Marcelli là truyền thuyết xuất hiện từ đầu thế kỷ XVII, đúng như chương nói. Sắc lệnh ngày 17 tháng 9 năm 1562 chỉ cấm trong nhạc nhà thờ “mọi điều dâm đãng hay ô uế”. Bài lễ thì có thật, đặt theo tên Giáo hoàng Marcellô II.
Ngày bế mạc
Phiên cuối ngày 4 tháng 12 năm 1563. Câu hỏi của Morone và những lời tung hô do hồng y Carôlô xứ Lorraine dẫn đầu có trong biên bản. Các nghị phụ đáp: “Chúng tôi luôn tuyên xưng, luôn tuân giữ.” Có hai trăm năm mươi lăm chữ ký, kể cả những người ký thay. Chuyện các cụ già khóc có trong thư của những người có mặt.
Mang Trentô về giáo xứ
Giáo hoàng Piô IV chuẩn y công đồng bằng văn thư Benedictus Deus, ngày 26 tháng 1 năm 1564. Ủy ban hồng y để giải thích công đồng được lập ngày 2 tháng 8 năm 1564.
Chuyện thánh Piô V mặc áo dòng trắng được kể ở chương 89. Việc Rôma lập nhà in riêng dưới quyền Paulus Manutius là điều các sử gia biết, nhưng mức chắc chỉ là có cơ sở (Manutius được gọi về Rôma khoảng năm 1561).
Các sách: Sách Giáo lý Rôma năm 1566, Sách Nguyện (Sách Kinh Nhật Tụng) năm 1568, Sách Lễ Rôma năm 1570 với văn thư Quo primum. Các nghi lễ riêng có trên hai trăm năm được giữ lại, như nghi lễ Ambrôsiô ở Milano, nghi lễ Mozarabe ở Toledo và nghi lễ của một số dòng.
Sách Lễ năm 1570 được dùng, với ít thay đổi, cho đến Sách Lễ năm 1962. Sách Lễ của Đức Phaolô VI ban hành năm 1969–1970. Cảnh người Công giáo ở Kẻ Chợ và Phú Xuân cùng nghe một Thánh lễ là hình ảnh của người kể.
Năm 1564, Piô IV cho phép rước lễ hai hình ở một số giáo phận nước Đức và Áo, và phép ấy dần bị rút lại.
Trentô để lại điều gì
Hai cách nhìn trong chương là phán đoán của người kể, gần với cách O’Malley và Jedin trình bày. Chữ “Hội Thánh Trentô” để chỉ Hội Thánh Công giáo từ năm 1563 đến Vatican II là cách nói quen của các sử gia. Nên gọi là “Phản Cải cách” hay “Cải cách Công giáo” thì vẫn còn bàn.
Ba Lan, Áo, miền nam nước Đức, Bohemia (sau năm 1620) và một phần Hungary trở lại Công giáo trong khoảng năm 1570 đến 1650. Các sử gia gọi là cuộc “tái Công giáo hóa”. Có nơi nhờ giảng dạy và trường học, có nơi nhờ áp lực của các vua chúa, như chương nói.
Những người trong chương
Giovanni Maria del Monte, hồng y, về sau là Giáo hoàng Giuliô III.
Marcello Cervini, hồng y, về sau là Giáo hoàng Marcellô II.
Reginald Pole, hồng y.
Martin Luther.
Carôlô V, hoàng đế. Ferdinand I, hoàng đế.
Phanxicô I, vua Pháp.
Clêmentê VII, Phaolô III, Phaolô IV (Gian Pietro Carafa), Piô IV và Piô V, các giáo hoàng.
Gaspare Contarini, hồng y.
Philip Melanchthon.
Girolamo Seripando, bề trên tổng quyền dòng Augustinô, hồng y.
Tommaso Sanfelice, giám mục La Cava.
Maurice, tuyển hầu tước Saxony.
Giovanni Morone, hồng y.
Carôlô Borrômêô, hồng y.
Erasmô thành Rotterdam.
Carôlô xứ Lorraine, hồng y.
Giovanni Pierluigi da Palestrina, nhạc sĩ.
Những nơi trong chương
Trentô, nhà thờ chính tòa San Vigilio và nhà thờ Ba Ngôi. Bologna. Rôma, khu ghetto, đồi Capitolinô và sông Tibrô. Regensburg. Württemberg và Saxony. Innsbruck. Milano. Lisboa, Kraków, Mêhicô và Goa. Kẻ Chợ và Phú Xuân.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc khoản 18 của phiên thứ hai mươi ba, sắc lệnh về chủng viện: chỉ vài trang, và bạn sẽ thấy nó đã sinh ra các đại chủng viện mà ta biết ngày nay, kể cả ở Việt Nam. Bản tiếng Anh của Waterworth (1848) có miễn phí trên mạng, còn bản của Tanner in kèm tiếng Latinh. Nếu muốn một cuốn sách, cuốn Trent: What Happened at the Council của John O’Malley là lối vào ngắn và công bằng.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 73 (Innôcentê III và năm 1215), chương 75 (Những người láng giềng Do Thái), chương 85 (Constance, 1415), chương 88 (Những Giáo hoàng thời Phục Hưng), chương 89 (Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492, nơi nói về thánh Piô V), chương 90 (Pháo đài rung chuyển, nơi có bản báo cáo năm 1537), chương 91 và 92 (Luther và Regensburg), chương 95 (hồng y Pole), chương 98 (Carôlô Borrômêô) và các chương 146 đến 148 (Công đồng Vatican II).