Bỏ qua, tới nội dung
Năm 1545–1563 · Trentô, Bologna, Rôma

Chương 97

Mười tám năm ở Trentô

Năm 1545–1563 · Trentô, Bologna, Rôma

Giáo hoàng Phaolô III … Piô VHoàng đế Carôlô V, Ferdinand I

Sáng Chúa Nhật ngày 13 tháng Mười Hai năm 1545, giữa làn sương mùa đông lạnh buốt, thị trấn miền núi Trentô nép mình bên rặng Alps đón nhận một đoàn rước trọng thể.

Năm ấy, nơi ấy

1536–1570

  1. Trentô
  2. Bologna
  3. Rôma
  4. Regensburg
Mười tám năm (1545-1563) họp trong thị trấn miền núi Trentô; có lúc công đồng dời xuống Bologna, có lúc bị đình chỉ.
Bắt đầu đọc

Chương 97

Năm 1545–1563 · Trentô, Bologna, Rôma

Nơi chốn
Trentô, Bologna, Rôma, Regensburg
Giáo hoàng
Phaolô III … Piô V
Hoàng đế
Carôlô V, Ferdinand I

Sáng Chúa Nhật ngày 13 tháng Mười Hai năm 1545, giữa làn sương mùa đông lạnh buốt, thị trấn miền núi Trentô nép mình bên rặng Alps đón nhận một đoàn rước trọng thể. Trentô vốn là một thị trấn nhỏ nằm trên con đường đèo huyết mạch nối liền nước Ý với nước Đức. Từ nhà thờ Chúa Ba Ngôi, đoàn rước chậm rãi băng qua các ngõ phố nhỏ để tiến về Nhà thờ Chính tòa Thánh Vigiliô, vị thánh bổn mạng che chở thị trấn. Đi đầu là các chủng sinh, rồi các linh mục, tu sĩ, rồi các giám mục mặc phẩm phục gấm thêu, đội mũ lễ. Đi sau cùng là ba vị hồng y đại diện Đức Giáo hoàng: Giovanni Maria del Monte, Marcello Cervini và Reginald Pole. Chưa đầy mười năm sau ngày hôm ấy, hai trong ba vị sẽ lần lượt bước lên ngai tòa Thánh Phêrô.

Buổi phụng vụ hôm ấy chính thức khai mạc một Công đồng Chung của Hội Thánh hoàn vũ. Suốt hai mươi tám năm đằng đẵng kể từ ngày Martin Luther công bố chín mươi lăm luận đề tại Wittenberg, toàn cõi Âu châu đã ngày đêm mong mỏi một công đồng như thế.

Nhưng số người dự ngày khai mạc ít đến chạnh lòng: chỉ có bốn vị tổng giám mục, hai mươi mốt vị giám mục và năm vị bề trên tổng quyền các dòng tu! Một buổi họp cấp giáo tỉnh thông thường đôi khi còn đông đảo hơn con số ấy. Đau lòng hơn cả là không có lấy một bóng dáng giám mục nào đến từ nước Đức, nơi cơn bão cải cách đã bùng phát và xé rách thân mình Hội Thánh. Bản thân Luther lúc bấy giờ vẫn còn đang sống ở Wittenberg, và chỉ hai tháng sau ngày công đồng mở màn, ông sẽ nhắm mắt xuôi tay.

Khai mạc Công đồng
Khai mạc Công đồng

Những người bước vào nhà thờ chính tòa sáng hôm ấy chẳng một ai có thể ngờ rằng: cuộc họp bàn này sẽ kéo dài dằng dặc suốt mười tám năm trời, trải qua năm đời Giáo hoàng, bị gián đoạn hai lần, phải dời địa điểm một lần và không biết bao nhiêu phen suýt tan vỡ trong bế tắc. Và càng không ai có thể ngờ rằng, chính những quyết định tại thị trấn miền núi nhỏ bé này sẽ định hình nên nếp sống đạo, diện mạo các xứ họ đạo và đời sống đức tin của người Công giáo suốt hơn bốn thế kỷ tiếp theo.

Hai mươi tám năm chờ đợi và những toan tính trần thế

Tại sao một công đồng được muôn người ngóng đợi lại phải mất tới gần ba thập kỷ mới có thể nhóm họp? Câu trả lời nằm ở chỗ: ai cũng muốn có công đồng, nhưng mỗi bên lại muốn hướng công đồng theo toan tính riêng của mình.

Hoàng đế Charles V cai quản một đế quốc mênh mông gồm Tây Ban Nha, Hà Lan, phần lớn nước Ý và các tiểu quốc Đức. Ngài muốn giữ nước Đức khỏi tan rã và đưa người Tin Lành về, nên muốn công đồng bàn cải cách kỷ luật trước, giáo lý để sau. Vua François I nước Pháp thì sợ Hoàng đế quá mạnh, chẳng muốn nước Đức hòa hợp, có lúc còn bắt tay với Đế quốc Ottoman để kiềm chế Hoàng đế. Phía Tin Lành đòi một công đồng “hoàn toàn tự do” họp trên đất Đức, chỉ lấy Kinh Thánh làm quan tòa, và không để Giáo hoàng chủ tọa.

Về phía Tòa Thánh, các Giáo hoàng sợ bóng ma Thuyết Công đồng từ các thế kỷ trước ở Constance và Basel, nơi các nghị phụ từng đòi đặt quyền công đồng lên trên Đấng kế vị Thánh Phêrô. Đức Giáo hoàng Clêmentê VII, cai quản từ 1523 đến 1534, lại mang một vết thương lòng riêng: ngài vốn là con ngoài giá thú của một người nhà Medici bị ám sát nơi thánh đường Florence trước khi ngài chào đời, nên ngài luôn nơm nớp lo sợ một công đồng có thể lật lại tính hợp pháp trong việc đắc cử của mình; chưa kể biến cố kinh thành Rôma bị cướp phá năm 1527 vẫn còn là một vết thương hằn sâu trong tâm trí ngài.

Nút thắt lịch sử chỉ thực sự được tháo gỡ khi Đức Giáo hoàng Phaolô III, tức Alessandro Farnese, bước lên ngai tòa năm 1534. Xuất thân từ một gia đình quý tộc thời Phục Hưng, thuở thanh xuân ngài từng có bốn người con riêng và khi vừa lên ngôi đã phong hồng y cho hai người cháu còn ở tuổi thiếu niên. Thế nhưng, ơn Chúa đã soi sáng cho vị Giáo hoàng cao niên nhìn thấy rõ vận mệnh thiêng liêng của Hội Thánh. Ngài đã can đảm đưa vào Hồng y đoàn những bộ óc cải cách đạo đức và lỗi lạc nhất: nhà ngoại giao giáo dân Gaspare Contarini người Venice, vị giám mục lưu vong Reginald Pole người Anh, và vị giám mục khắc khổ Gian Pietro Carafa. Sau hai lần tuyên bố triệu tập bất thành tại Mantova và Vicenza, mãi đến năm 1544, khi Hoàng đế Charles V và Vua François I chịu ký hòa ước hòa hoãn, Đức Phaolô III mới chính thức triệu tập được công đồng tại Trentô.

Trước đó, vào năm 1537, chính bản báo cáo thẳng thắn do ủy ban chín vị hồng y của ngài soạn thảo đã vạch trần mọi ung nhọt của giáo triều: thói xu nịnh biến ý muốn Giáo hoàng thành luật lệ, tệ nạn mua bán ân nghĩa, cảnh tượng các giám mục bỏ bê giáo phận và việc truyền chức cho những kẻ bất xứng. Bản văn bị rò rỉ ra ngoài và bị Luther cho in lại bằng tiếng Đức kèm những lời chú thích mỉa mai.

Đến năm 1541, tại hội nghị Regensburg, Đức Hồng y Contarini đã ngồi lại với học giả Melanchthon và suýt chút nữa đạt được một bản tuyên bố chung về ơn công chính hóa, nhưng rồi sự bất đồng về Bí tích Thánh Thể và quyền bính Tòa Thánh đã khiến nỗ lực hòa giải tan vỡ.

Đường tới Trentô
Đường tới Trentô

Trentô được chọn vì vừa đôi bên: nằm trong Đế chế nên vừa lòng Hoàng đế, mà dân nói tiếng Ý, cách Rôma chừng mười ngày ngựa, nên Giáo hoàng yên tâm. Giám mục ở đây là Cristoforo Madruzzo, một vương công của đế chế. Thị trấn vài ngàn dân bỗng đón hàng trăm chức sắc cùng tùy tùng, giá phòng trọ tăng vọt; trong thư về nhà, các nghị phụ than mùa đông giá buốt, muỗi mùa hè và rượu vang chua.

Lời Chúa trong Kinh Thánh và kho tàng Truyền Thống

Để dung hòa mâu thuẫn giữa hai đòi hỏi, Hoàng đế muốn bàn chuyện cải cách kỷ luật trước, còn Tòa Thánh muốn giải quyết dứt điểm các sai lạc giáo lý trước, các nghị phụ công đồng đã đưa ra một quyết định sáng suốt: tiến hành song song cả hai vấn đề trong từng khóa họp.

Vấn đề nền tảng đầu tiên được đưa ra bàn thảo chính là câu hỏi mà phong trào Luther đã khuấy động: Liệu một mình Kinh Thánh có đủ để làm chuẩn mực đức tin hay không?

Tháng Tư năm 1546, công đồng ban hành sắc lệnh khẳng định vững chắc rằng: Chân lý Tin Mừng cứu độ được chứa đựng trọn vẹn trong cả Lời Chúa đã được ghi chép thành văn là Kinh Thánh, lẫn các Truyền Thống Tông Đồ không thành văn, tức là những giáo huấn mà các Thánh Tông Đồ đã đón nhận trực tiếp từ chính miệng Chúa Kitô hoặc do Chúa Thánh Thần linh ứng truyền lại qua các thế hệ Hội Thánh.

Công đồng cũng long trọng tái khẳng định danh mục quy điển đầy đủ của các sách Kinh Thánh, bao gồm cả các sách Cựu Ước như Tôbia, Giuđitha, sách Khôn Ngoan, Huấn Ca và hai sách Macabê, những cuốn sách mà phía Tin Lành đã tách riêng ra và không coi là Lời Chúa có giá trị quy phạm đức tin. Đồng thời, các nghị phụ tuyên bố bản dịch Latinh Phổ Thông Vulgata do Thánh Cả Giêrônimô hoàn tất đầu thế kỷ thứ V là bản văn “xác thực” được sử dụng chính thức trong phụng vụ, giảng thuyết và tranh biện thần học của Giáo hội.

Đối chiếu bản Vulgate
Đối chiếu bản Vulgate

Từ ngữ “xác thực” này về sau từng bị nhiều người hiểu lầm. Công đồng không hề khẳng định bản Vulgata không có tỳ vết dịch thuật nào, và càng không hề ngăn cấm các học giả tra cứu các nguyên bản tiếng Hy Lạp hay Híp-ri. Mãi đến năm 1943, trong thông điệp Divino afflante Spiritu, Đức Giáo hoàng Piô XII đã giải thích sáng tỏ rằng tước hiệu “xác thực” ở đây thuần túy mang giá trị pháp lý trong giảng dạy chính thức, đồng thời ngài tha thiết khuyến khích các nhà chú giải Công giáo tích cực dịch thuật Kinh Thánh trực tiếp từ các ngôn ngữ gốc. Dẫu vậy, vào thời điểm thế kỷ XVI, vì quá thận trọng trước các bản dịch sai lạc của phe cải cách, công đồng đã chưa đưa ra một lời cổ võ mạnh mẽ cho việc phổ biến Kinh Thánh bằng tiếng bình dân cho giáo dân, một khoảng trống mục vụ mà phải đợi đến bốn trăm năm sau, trong Hiến chế Dei Verbum của Công đồng Vatican II, Mẹ Hội Thánh mới long trọng mời gọi: “Phải mở rộng mọi lối nẻo để mọi Kitô hữu được tiếp cận Kinh Thánh một cách dễ dàng nhất”.

Bảy tháng trăn trở về ơn công chính hóa và bảy bí tích

Sau vấn đề Lời Chúa, công đồng bước vào tâm điểm của cuộc tranh luận thần học lớn nhất thời đại: Con người tội lỗi được cứu độ như thế nào, và điều gì thực sự làm cho chúng ta nên công chính trước nhan Thiên Chúa?

Di sản và đánh giá Công đồng Trentô
Di sản và đánh giá Công đồng Trentô

Cuộc đàm đạo kéo dài suốt bảy tháng ròng rã, từ tháng Sáu năm 1546 đến tháng Giêng năm 1547, trải qua hơn bốn mươi phiên họp khoáng đại và hàng trăm cuộc hội thảo chuyên môn căng thẳng. Bản dự thảo sắc lệnh phải viết đi viết lại tới năm lần. Cha Girolamo Seripando, Bề trên Tổng quyền dòng Augustinô, chính hội dòng cũ của Luther, đã đưa ra một thuyết dung hòa về “hai sự công chính”, nhưng quan điểm này không nhận được sự đồng thuận. Bầu khí tranh luận có những lúc nóng bỏng đến mức mất kiểm soát: vào tháng Bảy năm 1546, Đức Giám mục Tommaso Sanfelice xứ La Cava vì quá giận dữ trước lời phát biểu của một vị giám mục gốc Hy Lạp mà ngài cho là nghe quá giống giọng điệu của Luther, đã lao tới túm lấy chòm râu của vị giám mục kia và giật đứt vài sợi! Vị thư ký công đồng là Angelo Massarelli đã ghi lại sự cố đáng tiếc ấy vào cuốn nhật ký, và vị giám mục nóng tính đã phải chịu phạt quản thúc một thời gian.

Thế nhưng, vượt lên trên những yếu đuối của con người, sắc lệnh Về Ơn Công Chính Hóa ban hành vào tháng Giêng năm 1547 đã trở thành một kiệt tác thần học mẫu mực của Hội Thánh:

  • Mọi sự bắt đầu từ ân sủng nhưng không của Thiên Chúa; tự sức mình, không ai cứu được mình. Đức tin chính là “khởi đầu của ơn cứu độ, là nền tảng và là gốc rễ của mọi sự công chính”.
  • Nhưng ân sủng không chỉ là tấm áo choàng che tội bên ngoài, mà thật sự biến đổi con người từ bên trong.
  • Con người không phải là một khúc gỗ bất động hay một sinh vật thụ động; dưới sự trợ lực của Chúa Thánh Thần, người tín hữu được tự do đón nhận và cộng tác với ân sủng qua đức tin sống động và các việc lành bác ái. Những việc lành ấy không phải là thứ công trạng kiêu ngạo để khoe khoang trước mặt Chúa, nhưng chính là hoa trái thiêng liêng sinh ra từ cội rễ ân sủng của Đấng Cứu Thế.

Đọc lại bản sắc lệnh sâu sắc ấy hôm nay, các nhà thần học Công giáo và Tin Lành đều ngỡ ngàng nhận ra rằng giáo huấn của Trentô thực chất đã giải tỏa được mối băn khoăn chân chính của Luther năm xưa hơn người ta tưởng. Thế nhưng, vào thời điểm năm 1547, cánh cửa đối thoại đã khép lại sau ba mươi ba điều khoản vạ tuyệt thông nghiêm khắc nhắm vào những ai chối bỏ giáo lý tông truyền.

Đến tháng Ba năm 1547, công đồng long trọng định tín: Chúa Giêsu đã thiết lập đúng Bảy Bí Tích duy nhất để ban ơn cứu độ, bao gồm: Bí tích Rửa Tội, Thêm Sức, Thánh Thể, Giải Tội, Xức Dầu Bệnh Nhân, Truyền Chức Thánh và Hôn Phối, đập tan quan điểm cắt giảm chỉ giữ lại hai hoặc ba bí tích của phe cải cách.

Gián đoạn, ổ dịch và những bước chân hòa giải bất thành

Tháng Ba năm 1547, dịch sốt phát ban bùng phát ở Trentô, cướp đi Giám mục Capaccio. Nhân dịp này, các vị hồng y đặc sứ của Tòa Thánh, vốn từ lâu không thoải mái khi phải làm việc dưới tầm mắt giám sát của Hoàng đế, đã lập tức quyết định dời công đồng sang thành phố Bologna thuộc Lãnh thổ Giáo hoàng.

Rời Trentô tới Bologna
Rời Trentô tới Bologna

Charles V nổi giận. Quân ngài vừa thắng lớn các vương hầu Tin Lành, và ngài cần công đồng ở sát nước Đức. Các giám mục thân Hoàng đế ở lại Trentô. Công đồng chia đôi, tê liệt. Đến năm 1549, Đức Giáo hoàng Phaolô III đành hạ lệnh đình chỉ công đồng, và ngài tạ thế vào mùa thu năm ấy.

Vị Giáo hoàng kế vị là Đức Giuliô III, chính là Đức Hồng y del Monte từng chủ tọa ngày khai mạc, đã tái triệu tập công đồng trở lại Trentô vào tháng Năm năm 1551. Tại giai đoạn hai này, các nghị phụ đã long trọng định tín về mầu nhiệm Bí tích Thánh Thể: khẳng định sau lời truyền phép của linh mục, toàn bộ bản thể của bánh và rượu thực sự biến đổi thành Mình và Máu Thánh Chúa Kitô, một mầu nhiệm thánh thiêng mà Hội Thánh từ Công đồng Latêranô IV năm 1215 đã dùng từ ngữ vô cùng chuẩn xác để diễn tả: Biến Thể.

Tháng Giêng năm 1552, một khoảnh khắc lịch sử hiếm hoi đã diễn ra: phái đoàn đại diện Tin Lành từ xứ Württemberg và Saxony theo lệnh thúc ép của Hoàng đế đã đến Trentô để đối thoại. Dù được trao giấy thông hành bảo đảm an toàn, họ vẫn nơm nớp lo sợ vết xe đổ của Jan Hus năm xưa tại Constance.

Đại diện Đức đến đối thoại
Đại diện Đức đến đối thoại

Thế nhưng, cuộc gặp gỡ đã nhanh chóng đi vào ngõ cụt khi phái đoàn Tin Lành đưa ra những yêu sách bất khả thi: đòi hủy bỏ toàn bộ các sắc lệnh đã công bố để bàn lại từ đầu, đòi giải phóng các giám mục khỏi lời tuyên thệ vâng phục Đức Giáo hoàng, và đòi công đồng phải tuyên bố quyền bính của mình đứng trên ngai tòa Phêrô! Các đặc sứ Tòa Thánh dứt khoát bác bỏ.

Ít tháng sau, tình hình chính trị nổ tung khi Tuyển hầu tước Maurice xứ Saxony bất ngờ phản trắc, xua quân tiến sát dãy Alps khiến Hoàng đế Charles V phải vội vã trốn chạy qua đèo Brenner trong đêm tối. Các nghị phụ hoảng loạn giải tán rời khỏi Trentô, và công đồng một lần nữa bị đình chỉ suốt mười năm trời.

Năm 1555, cuộc khủng hoảng tôn giáo tại nước Đức đã được giải quyết trên bàn cờ chính trị qua Hòa ước Augsburg mà không cần đến tiếng nói của công đồng: đất thuộc quyền ai, tôn giáo theo người ấy.

Triều đại u buồn của vị giáo hoàng muốn hành động đơn độc

Mười năm gián đoạn ấy có một triều đại đầy giông bão: triều đại của Đức Giáo hoàng Phaolô IV, tức Hồng y Gian Pietro Carafa.

Sau khi vị Giáo hoàng cải cách Marcello II đột ngột qua đời chỉ sau hai mươi hai ngày tại vị, Hồng y Carafa được bầu lên ngai tòa Phêrô ở tuổi bảy mươi chín. Vốn là người có nếp sống khắc khổ và tính tình cương trực đến mức cực đoan, ngài ghét cay ghét đắng việc triệu tập công đồng. Ngài đinh ninh rằng chẳng cần đến những cuộc họp bàn tốn kém kéo dài; một mình ngài với bàn tay sắt của Tòa Thẩm Tra là quá đủ để quét sạch mọi tà thuyết và thanh tẩy Hội Thánh!

Về mặt tích cực, ngài đã thẳng tay dẹp bỏ thói nhàn hạ nơi giáo triều, trục xuất các vị giám mục lười biếng đang sống bám ở Rôma buộc họ phải lập tức trở về giáo phận của mình. Thế nhưng, những quyết định khắc nghiệt khác của ngài lại để lại những vết thương đau lòng.

Tháng Bảy năm 1555, ngài buộc người Do Thái ở Rôma dọn vào một khu phố có tường bao bên sông Tiber, gọi là khu Ghetto, cổng khóa ban đêm, đàn ông đội mũ vàng, phụ nữ mang khăn vàng. Khu phố ấy tồn tại đến năm 1870. Phải đợi đến năm 1986, khi Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II bước vào Hội Đường Lớn Do Thái tại Rôma, ôm hôn các vị giáo sĩ Do Thái và cất lời thân thương: “Anh chị em là những người anh em yêu quý của chúng tôi, và theo một nghĩa nào đó, chính là những người anh cả trong đức tin của chúng tôi”, vết thương lịch sử ấy mới thực sự được hàn gắn.

Đức Phaolô IV cũng là người ban hành bản Mục Lục Sách Cấm đầu tiên với những quy định ngặt nghèo đến mức cấm đoán toàn bộ tác phẩm của học giả Erasmus. Nghiệt ngã hơn cả, vì quá đa nghi, ngài đã hạ lệnh tống giam Đức Hồng y Giovanni Morone, một trong những vị mục tử thánh thiện và tài năng nhất của Tòa Thánh, vào ngục tối Lâu đài Thiên Thần suốt hai năm trời vì nghi ngờ ngài có tư tưởng hòa hoãn với Tin Lành! Ngài cũng triệu tập Đức Hồng y Reginald Pole từ Anh về chịu xét xử, và vị hồng y người Anh chỉ thoát nạn nhờ Nữ hoàng Mary can thiệp và vì ngài đang hấp hối trên giường bệnh.

Mùa hè năm 1559, khi vị Giáo hoàng già nua Phaolô IV qua đời, nỗi phẫn uất tích tụ bấy lâu đã bùng nổ: dân chúng kinh thành Rôma tràn vào đập phá trụ sở Tòa Thẩm Tra giải thoát các tù nhân, kéo đổ bức tượng của ngài trên đồi Capitoline, chặt đứt đầu tượng rồi đem lăn xuống dòng sông Tiber!

Giai đoạn quyết định và những sắc lệnh định hình xứ đạo

Người kế vị ngài là Đức Giáo hoàng Piô IV, một luật gia hiền hòa, thực tế xuất thân từ Milan. Cánh tay phải đắc lực của ngài chính là người cháu ruột mới hai mươi mốt tuổi: Thánh Carôlô Borrômêô. Tháng Giêng năm 1562, Đức Piô IV chính thức tái khai mạc Công đồng Trentô lần thứ ba.

Tranh luận tại phiên cuối
Tranh luận tại phiên cuối

Lần này, hội trường Nhà thờ Đức Bà Cả ở Trentô đón nhận hơn hai trăm vị giám mục tề tựu đông đủ từ Pháp, Tây Ban Nha và Ý. Giữa hàng ngũ các chuyên viên thần học lỗi lạc của Tòa Thánh có mặt hai vị tu sĩ Dòng Tên tiên phong: Cha Diego Laínez và Cha Alfonso Salmerón.

Nhưng công đồng lại suýt vỡ vì một câu hỏi hóc búa: Bổn phận cư trú tại giáo phận của giám mục là do Luật Thiên Chúa trực tiếp truyền dạy, hay chỉ là quy định của Luật Giáo Hội?

  • Các giám mục Tây Ban Nha kiên quyết lập luận rằng đó là Luật Thiên Chúa: nghĩa là quyền bính và trách nhiệm của giám mục đến trực tiếp từ Chúa Kitô qua Bí tích Truyền Chức Thánh, và không một ai, kể cả Đức Giáo hoàng, có quyền miễn chuẩn cho một giám mục được phép bỏ bê đoàn chiên của mình.
  • Ngược lại, các giám mục thân giáo triều Rôma lại lo ngại quan điểm này sẽ làm suy yếu quyền tài phán tối cao của Đấng kế vị Thánh Phêrô.

Cuộc tranh luận bế tắc suốt mười tháng trời ròng rã không thông qua nổi một sắc lệnh nào. Hai vị hồng y chủ tọa là Ercole Gonzaga và Girolamo Seripando lần lượt kiệt sức qua đời cách nhau chỉ vài tuần lễ.

Người đã cứu vãn công đồng khỏi thảm họa giải tán chính là Đức Hồng y Giovanni Morone, vị mục tử vừa được giải oan bước ra khỏi ngục tối. Ngài vượt Alps sang Innsbruck gặp Hoàng đế Ferdinand I, rồi kiên nhẫn nghe từng phe. Giải pháp của ngài khôn ngoan: gác cuộc cãi lý thuyết, nhưng ra sắc lệnh buộc mọi giám mục và cha xứ phải ở tại giáo phận, giáo xứ mình; ai vắng quá hạn sẽ mất bổng lộc và bị phạt.

Chính trong những tháng ngày làm việc khẩn trương cuối cùng ấy, công đồng đã ban hành những sắc lệnh mục vụ mang tính cách mạng làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt của các giáo xứ:

Bí tích Hôn Phối và cuốn sổ gia phả xứ đạo

Từ thuở xa xưa cho đến thời điểm bấy giờ, một đôi nam nữ chỉ cần tự thề hứa riêng tư với nhau là đã được coi là vợ chồng. Hủ tục kết hôn lén lút ấy, gọi là hôn nhân bí mật, đã gây ra muôn vàn thảm kịch gia đình đau xót: người đàn ông hứa hẹn rồi bội ước bỏ đi, những người đã âm thầm có vợ có chồng nơi này lại đàng hoàng đi cưới người khác nơi khác.

Sắc lệnh Tametsi lịch sử của Trentô đã dứt khoát chấm dứt tình trạng vô trật tự ấy: từ nay về sau, một cuộc hôn nhân chỉ thành sự và có giá trị trước mặt Chúa khi được cử hành công khai trước mặt Cha sở hoặc linh mục được ủy quyền, cùng sự hiện diện của ít nhất hai nhân chứng!

Hôn phối trước giáo xứ
Hôn phối trước giáo xứ

Đặc biệt, công đồng buộc mỗi xứ đạo phải thiết lập Sổ Rửa Tội và Sổ Hôn Phối để ghi chép rõ ràng ngày tháng, tên tuổi của người lãnh nhận bí tích, cha mẹ và người đỡ đầu. Những cuốn sổ bộ xứ đạo bình dị ấy, mà bà con giáo dân Việt Nam chúng ta vẫn quen gọi là “sổ rửa tội họ đạo”, chính là xuất phát từ sắc lệnh này của Trentô, giúp bảo vệ phẩm giá của người phụ nữ, sự thánh thiện của gia đình, và trở thành kho tàng lưu giữ cội nguồn gia phả chính xác nhất cho các thế hệ con cháu mai sau.

Chiếc nôi chủng viện đào tạo linh mục

Trước Công đồng Trentô, một người muốn làm linh mục hầu như không có trường lớp huấn luyện bài bản; phần lớn chỉ đi theo phụ giúp một cha già trong xứ rồi học mót các nghi thức phụng vụ, khiến nhiều linh mục thôn quê không hiểu nổi ý nghĩa những câu kinh Latinh mình đọc.

Trentô buộc mỗi giáo phận lập một trường nuôi dạy các thiếu niên từ mười hai tuổi có chí dâng mình cho Chúa. Ở đó, các thầy được nuôi ăn học, rèn nhân đức, học văn phạm, thánh nhạc, Kinh Thánh, luân lý, cách giảng và cách ngồi tòa giải tội. Công đồng gọi ngôi trường ấy bằng một danh từ Latinh tuyệt đẹp: Seminarium, nghĩa là “vườn ươm” hay “luống ươm những hạt giống ơn gọi của Thiên Chúa”. Người đương thời từng thốt lên rằng: nếu Công đồng Trentô trải qua mười tám năm ròng rã mà chỉ làm được mỗi một việc thiết lập Chủng Viện này thôi, thì bao nhiêu gian lao khổ ải ấy cũng đã hoàn toàn xứng đáng!

Chủng viện đầu tiên
Chủng viện đầu tiên

Chấn chỉnh lòng đạo đức bình dân và thánh nhạc

Những phiên cuối, công đồng ra văn kiện về Luyện Ngục, tôn kính các Thánh, Thánh Tích và Ơn Toàn Xá. Lời lẽ rất cẩn trọng: các linh hồn được nâng đỡ nhờ Thánh lễ và lời cầu nguyện, tôn kính ảnh tượng là điều tốt, nhưng phải dẹp mọi mê tín trục lợi. Đặc biệt, công đồng đã chính thức tuyên bố chấm dứt vĩnh viễn mọi hình thức quyên góp tiền bạc gắn liền với việc ban phát Ơn Toàn Xá, nhổ tận gốc rễ tệ nạn từng làm bùng nổ cuộc khủng hoảng của Luther năm 1517!

Về thánh nhạc, các nghị phụ không định cấm nhạc đa âm như huyền thoại sau này thêu dệt quanh bản Missa Papae Marcelli của Palestrina. Công đồng chỉ dặn lời hát phải rõ để giáo dân hiểu, và dẹp những điệu nhạc thế tục, lả lơi khỏi nhà thờ.

Khúc ca bế mạc trong nước mắt và Thánh lễ Tridentinô bốn trăm năm

Ngày 4 tháng Mười Hai năm 1563, phiên cuối cùng diễn ra. Hồng y Morone hỏi cả hội trường: Các nghị phụ có đồng thuận rằng, để tạ ơn và tôn vinh Thiên Chúa toàn năng, Công đồng Chung Trentô chính thức bế mạc hay không? Cả hội trường đồng thanh đáp vang: “Thuận!”

Đức Hồng y Charles de Lorraine người Pháp liền dẫn đầu những lời tung hô cảm tạ: tung hô Đức Thánh Cha, tung hô các bậc quân vương bảo trợ, và cầu nguyện cho linh hồn các vị Giáo hoàng tiền nhiệm đã khởi xướng công đồng. Cuối cùng, ngài dõng dạc xướng lên lời thề trung thành với đức tin và các sắc lệnh của Trentô, toàn thể hai trăm năm mươi lăm nghị phụ đồng thanh tuyên xưng: “Chúng tôi xin trọn đời tuyên xưng và trung kiên tuân giữ!” Giữa hội trường, nhiều vị giám mục đầu bạc da mồi, những người từng hiện diện từ những ngày đầu đầy gian truân, đã không kìm được xúc động, bật khóc nức nở như những đứa trẻ thơ.

Bế mạc tại Trentô
Bế mạc tại Trentô

Văn kiện đã xong, nhưng để chúng vào được đời sống các xứ đạo còn cần nhiều bước. Tháng Giêng năm 1564, Đức Giáo hoàng Piô IV chính thức phê chuẩn toàn bộ các sắc lệnh của công đồng. Sau đó, một vị Giáo hoàng dòng Đa Minh thánh thiện là Thánh Piô V đã hiện thực hóa các di sản ấy bằng những công trình cụ thể:

  • Năm 1566: Ban hành cuốn Sách Giáo Lý Rôma làm cẩm nang gối đầu giường cho các cha sở để các ngài có tài liệu vững chắc mà giảng dạy giáo lý cho bà con mỗi Chúa Nhật.
  • Năm 1568: Canh tân và thống nhất cuốn Sách Các Giờ Kinh Phụng Vụ.
  • Năm 1570: Ban hành cuốn Sách Lễ Rôma.
Giáo lý nơi giáo xứ
Giáo lý nơi giáo xứ

Từ đó, khắp nơi, Thánh lễ được cử hành theo cùng một quy chuẩn, cùng cử chỉ và cùng tiếng Latinh. Duy chỉ các nơi có nghi lễ cổ truyền trên hai trăm năm, như nghi lễ Ambrosiano ở Milan hay Mozarabe ở Toledo, mới được giữ lại nghi lễ riêng.

Bất kỳ một người tín hữu Công giáo nào khi bước chân vào thánh đường, dù là ở Lisboa bên Bồ Đào Nha, Kraków bên Ba Lan, thủ đô Mexico xa xôi, thương cảng Goa bên Ấn Độ, hay nơi Kẻ Chợ và Phú Xuân của quê hương Việt Nam chúng ta, cũng đều được hiệp thông trong cùng một Thánh lễ đồng nhất. Nhờ sự trợ giúp đắc lực của máy in, một trật tự phụng vụ hoàn vũ đã được thiết lập vững chắc.

In sách lễ Rôma
In sách lễ Rôma
Chuẩn bị phụng vụ
Chuẩn bị phụng vụ

Phụng vụ ấy, gọi là Thánh lễ Tridentinô, nuôi dưỡng Hội Thánh suốt bốn trăm năm cho đến Công đồng Vatican II. Ông bà, cha mẹ lớn tuổi nơi các họ đạo Việt Nam hẳn chưa quên hình ảnh ngày xưa: vị linh mục chủ tế đứng quay lên bàn thờ hướng về Nhà Tạm, thầm thì dâng lên của lễ bằng tiếng Latinh, và các chú giúp lễ quỳ bên dưới sốt sắng thưa lại: “Et cum spiritu tuo”.

Nhìn lại mười tám năm ở Trentô, có thể thấy hai mặt.

Một mặt, Trentô là công đồng phòng thủ. Để bảo vệ đoàn chiên, công đồng vạch những lằn ranh giáo lý cứng rắn; công đồng chưa mở rộng việc đọc Kinh Thánh bằng tiếng bản xứ, chưa cho phép dùng tiếng mẹ đẻ trong phụng vụ và từ chối trao chén Máu Thánh cho giáo dân khi rước lễ. Thái độ cảnh giác ấy khiến Giáo hội phương Tây có phần khép kín trước thời đại suốt nhiều thế kỷ.

Nhưng mặt khác, Trentô là một cuộc phục hưng kỳ diệu. Nó làm được điều hai trăm năm qua các công đồng trước chỉ dám mơ: dũng cảm tự thanh tẩy và canh tân chính mình từ bên trong!

Công đồng đã trả lại cho các giáo xứ những vị mục tử đích thực biết yêu thương và ở lại cùng đoàn chiên; thiết lập nên hệ thống các đại chủng viện để rèn đúc nên những thế hệ linh mục thánh thiện và có học thức; dẹp bỏ hoàn toàn những vết nhơ buôn thần bán thánh; và đem lại cho người tín hữu bình dân một bản giáo lý đức tin sáng rõ để biết mình tin gì và sống đạo ra sao.

Di sản và đánh giá Công đồng Trentô
Di sản và đánh giá Công đồng Trentô

Nếu như một năm trước khi Trentô khai mạc, người ta ngỡ như Giáo hội Công giáo sắp sửa sụp đổ tan tành dưới cơn bão táp phân rẽ, thì hai mươi năm sau khi công đồng bế mạc, Giáo hội ấy đã đứng dậy vững vàng, lấy lại sức sống đức tin nơi các vùng đất tưởng như đã mất tại Ba Lan, miền nam nước Đức, nước Áo, và tràn đầy sinh lực để chuẩn bị cho những chuyến hải trình vĩ đại vượt đại dương đem Tin Mừng cứu độ đến với các dân tộc Á, Phi và Mỹ châu.

Để những trang sắc lệnh trên giấy trắng mực đen ấy có thể thực sự hóa thành dòng sữa ngọt ngào nuôi dưỡng các họ đạo thôn quê, Hội Thánh cần đến những cánh tay hành động cụ thể. Và vị mục tử tiên phong, người đã sống trọn vẹn tinh thần của Trentô để trở thành khuôn mẫu tuyệt mỹ cho mọi thế hệ linh mục mai sau, chính là một vị hồng y trẻ tuổi nơi giáo phận Milan…

Và vị mục tử tiên phong, người đã sống trọn vẹn tinh thần của Trentô để trở thành khuôn mẫu tuyệt mỹ cho mọi thế hệ linh mục mai sau, chính là một vị hồng y trẻ tuổi nơi giáo phận Milan…

Chương 97 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Chúng tôi xin trọn đời tuyên xưng và trung kiên tuân giữ!”

Các nghị phụ Công đồng Trentô, ngày 4 tháng Mười Hai năm 1563
Mười tám năm (1545-1563) họp trong thị trấn miền núi Trentô; có lúc công đồng dời xuống Bologna, có lúc bị đình chỉ.

Những người trong chương

  • Reginald Pole · Hồng y người Anh, một trong ba đặc sứ ngày khai mạc. Ngài là tổng giám mục Công giáo cuối cùng của Canterbury, và mộ ngài nằm ở đó.
  • Palestrina · Bài lễ Missa Papae Marcelli ông soạn vẫn được các ca đoàn hát đến nay, dù chuyện ông cứu nhạc thánh là truyền thuyết.
  • Gioan Phaolô II · Năm 1986 ngài bước vào Hội đường Lớn ở Rôma, gọi người Do Thái là “những người anh cả”.

Nơi ấy hôm nay

  • Trentô là thành phố miền bắc nước Ý. Nhà thờ Santa Maria Maggiore, nơi họp các phiên cuối, vẫn treo bức tranh lớn vẽ công đồng.
  • Castel Sant’Angelo là pháo đài bên sông Tiber ở Rôma, nơi hồng y Morone bị Phaolô IV giam hai năm. Nay là bảo tàng.
  • Khu ghetto Rôma lập năm 1555 và tồn tại đến năm 1870. Hội đường Lớn của Rôma đứng ngay cạnh khu phố cũ ấy.

Muốn đọc thêm

Các sắc lệnh Công đồng Trentô · Sách Giáo lý Rôma (1566) · Công đồng Vatican II, Dei Verbum, số 22 · John O'Malley, Trent: What Happened at the Council · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 98

Trentô bước ra đường phố: Carôlô Borrômêô

Ai đã thuê người bắn vào lưng hồng y Borrômêô khi ngài đang quỳ đọc kinh tối?

Khoảng 21 phút đọc