Tư liệu chương 98
Kiểm chứng chương 98: Trentô bước ra đường phố: Carôlô Borrômêô
Đọc xong chương 98, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ca đoàn đang hát gì khi tiếng súng nổ trong nhà nguyện, vị hồng y có thật đã bán cả một công quốc rồi cho đi hết trong một ngày không, và chuyện những người đàn bà bị thiêu ở Mesolcina do đâu mà ta biết. Trang này lần chương về nguồn, để bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào do các tiểu sử xưa truyền lại, và chỗ nào các con số được tính rộng tay.
Chương kể đời thánh Carôlô Borrômêô, tổng giám mục Milan từ năm 1564 đến năm 1584, người đã biến các sắc lệnh của Công đồng Trentô thành đời sống của một giáo phận. Chương cũng kể một trang tối trong đời ngài.
Nguồn chính gồm các tiểu sử viết ngay sau khi ngài mất: của Carlo Bascapè, thư ký của ngài, viết năm 1592, và của Giovanni Pietro Giussano, viết năm 1610. Kế đến là bộ Acta Ecclesiae Mediolanensis (Công vụ Hội Thánh Milan), gom các luật của những công đồng giáo tỉnh và công nghị giáo phận ngài tổ chức. Rồi các biên bản thăm viếng mục vụ, nay giữ ở Văn khố Tổng giáo phận Milan. Cuối cùng là thư từ của ngài, hàng chục ngàn lá, nay ở Thư viện Ambrosiana.
Về nghiên cứu hiện đại, tập sách do John Headley và John Tomaro biên tập, San Carlo Borromeo: Catholic Reform and Ecclesiastical Politics in the Second Half of the Sixteenth Century (1988), gom bài của nhiều học giả.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Phát súng năm 1569
Vụ ám sát xảy ra ngày 26 tháng 10 năm 1569, trong nhà nguyện riêng của dinh tổng giám mục ở Milan. Lời ca đoàn đang hát, “Lòng các con đừng xao xuyến, cũng đừng sợ hãi”, là của Tin Mừng Gioan, chương 14, câu 27 (Ga 14,27). Chương kể cảnh ấy theo các tiểu sử. Những chi tiết nhỏ của cảnh, như khoảng cách năm bước, những viên chì nhỏ găm vào tường, hồng y ra hiệu cho mọi người đọc cho hết kinh tối, là lời các tiểu sử kể lại; tư liệu này không có văn bản riêng để đối chiếu từng chi tiết.
Kẻ bắn là Gerolamo Donato, biệt danh Farina, một tu sĩ dòng Humiliati. Mấy bề trên trong dòng góp tiền thuê hắn. Viên đạn chỉ làm bầm lưng hồng y, và các tiểu sử gọi đó là phép lạ. Dòng Humiliati khởi đầu từ thế kỷ XII giữa các thợ dệt len vùng Lombardia, đó là lịch sử thông thường. Năm 1570, Farina và ba người đồng lõa bị xử tử, dù Carôlô đã xin tha. Năm 1571, Giáo hoàng Piô V giải thể dòng này. Chi tiết súng hỏa mai và vết bầm cũng có trong bài về thánh Carôlô trên Wikipedia tiếng Anh, một chỗ tiện để bắt đầu tìm hiểu.
Đứa cháu của Đức Giáo hoàng
Carôlô sinh ngày 2 tháng 10 năm 1538 trong lâu đài gia đình ở Arona, bên hồ Maggiore. Năm mười hai tuổi, ngài nhận lợi tức của đan viện San Gratiniano ở Arona. Ngài học luật ở Pavia, đỗ tiến sĩ năm 1559. Chuyện ngài nói lắp và học chậm có trong các tiểu sử xưa. Mẹ ngài là bà Margherita, thuộc nhà Mêđici ở Milan (không phải nhà Mêđici ở Firenze), và người cậu là Giovanni Angelo Mêđici.
Người cậu ấy được bầu làm giáo hoàng ngày 25 tháng 12 năm 1559, lấy hiệu Piô IV. Tháng 1 năm 1560, Carôlô được phong hồng y lúc hai mươi mốt tuổi và được giao quản trị Milan. Chức thư ký riêng của Đức Giáo hoàng khi ấy gần như chức quốc vụ khanh ngày nay. Các sách tra cứu cũ, như Catholic Encyclopedia, còn ghi ngài là người bảo hộ của Hội Thánh cho Bồ Đào Nha, các Vùng Đất Thấp và các bang Công giáo Thụy Sĩ; mức chắc chắn của điều này là có cơ sở. Cuốn Noctes Vaticanae (Những đêm Vatican) và việc ngài trông coi ủy ban bắt đầu soạn Sách Giáo lý Rôma có trong các tiểu sử thông dụng. Việc ông sống như ông hoàng trẻ mấy năm đầu ở Rôma là cách các tiểu sử mô tả.
Thư từ giữa Rôma và các sứ thần ở Trentô năm 1562–1563 phần lớn đi qua tay ngài, và được in trong bộ Concilium Tridentinum.
Người anh Federico mất ngày 19 tháng 11 năm 1562. Sau đó Carôlô làm Linh thao của Ignatiô với cha Juan Bautista Ribera, Dòng Tên (chương 96 kể về Linh thao). Ngài chịu chức linh mục năm 1563 và chịu chức giám mục ngày 7 tháng 12 năm 1563. Chuyện cả họ và Đức Giáo hoàng khuyên ngài bỏ đời tu để lấy vợ là điều các tiểu sử kể; tư liệu này không có văn bản riêng cho từng lời.
Trở về Milan
Giáo phận Milan có khoảng sáu trăm ngàn tín hữu, trải từ đồng bằng sông Pô lên các thung lũng thuộc Thụy Sĩ ngày nay (vùng Ticino). Các sử gia thường nói Milan không có tổng giám mục ở tại chỗ khoảng tám mươi năm. Thánh Ambrôsiô làm giám mục Milan, thánh Augustinô được rửa tội ở đó: những điều ai cũng biết. Viên thống đốc Tây Ban Nha cai trị nhân danh vua Philip II.
Các mốc: ngài vào Milan ngày 23 tháng 9 năm 1565; công đồng giáo tỉnh thứ nhất họp tháng 10 năm 1565; Piô IV mất ngày 9 tháng 12 năm 1565 với Carôlô bên giường; Piô V được bầu ngày 7 tháng 1 năm 1566 và Carôlô góp phần quan trọng; ngài về ở hẳn Milan từ tháng 4 năm 1566.
Đi thăm từng nhà thờ
Cách thăm viếng chương tả có trong các biên bản thăm viếng và các chỉ dẫn của chính ngài: xem mái nhà thờ, nhà tạm, áo lễ, các cuốn sổ; hỏi cha sở về việc giảng dạy và chuyện có ở nhà xứ không; hỏi giáo dân; bảo các em đọc kinh Lạy Cha.
Các thung lũng vùng núi là Leventina, Blenio, Riviera (nay thuộc bang Ticino, Thụy Sĩ) và Mesolcina (thuộc bang Graubünden). Chuyện ngài đi la, đi bộ, ngủ trong lều chăn bò, suýt rơi xuống vực có trong các tiểu sử xưa.
Milan thời ấy có khoảng tám trăm giáo xứ. Tính cả các nhà thờ phụ và nhà nguyện có linh mục phụ trách thì con số lớn hơn, nên chương nói “hơn một ngàn nơi”. Bạn nên đọc đó là cách tính rộng. Sáu công nghị giáo tỉnh và mười một thượng hội đồng giáo phận là con số của Catholic Encyclopedia và của sử gia Giuseppe Alberigo, nên coi là ước tính tốt.
Chủng viện và những người cộng tác
Ngài lập Đại chủng viện Milan năm 1564 và giao cho Dòng Tên, đúng như Trentô vừa truyền. Sau đó còn nhiều chủng viện khác. Học viện Thụy Sĩ (Collegio Elvetico) lập năm 1579. Collegio Borromeo ở Pavia lập năm 1561 và đến nay vẫn là chỗ ở của sinh viên.
Hội các Linh mục Oblates thánh Ambrôsiô lập năm 1578. Các linh mục triều khấn hứa vâng phục giám mục cách riêng, và hội còn đến hôm nay.
Lớp học chiều Chúa nhật
Hội Giáo lý Kitô giáo đã có ở Milan từ năm 1536 do linh mục Castellino da Castello lập. Carôlô tổ chức lại và mở rộng ra cả giáo phận. Các con số thường nêu cho năm 1584 là khoảng 740 lớp, ba ngàn thầy cô và bốn mươi ngàn học trò; chương lấy “hơn bảy trăm lớp” cho gọn.
Người Công giáo Mỹ vẫn gọi lớp giáo lý giáo xứ là “CCD”, chữ đầu của tên chính hội ấy. Hình ảnh các em ngồi thành hàng đọc to câu hỏi thưa, từ Manila đến Nairobi, cả ở giáo xứ Việt Nam, là hình ảnh của người kể, không phải điều nguồn nào khẳng định.
Một hồng y sống bằng bánh và nước
Đời sống khắc khổ của ngài được mọi tiểu sử xưa kể. Chuyện ngài bán công quốc Oria ở miền nam nước Ý được bốn mươi ngàn đồng scudo vàng và cho đi hết trong một ngày có trong Giussano, và thuộc truyền thống các tiểu sử truyền lại. Những điều ngài cấm, như khiêu vũ ngày Chúa nhật, diễn kịch ngày lễ, vui chơi Mùa Chay, hay chuyện chuông đổ bảy lần mỗi ngày trong mùa dịch, là chuyện thường được kể về ngài; tư liệu này không đối chiếu từng điều.
Năm 1573 ngài rút phép thông công thống đốc Luis de Requesens. Chuyện các kinh sĩ nhà thờ Santa Maria della Scala khóa cửa và bắn về phía đoàn rước của ngài xảy ra tháng 8 năm 1569. Nhà thờ ấy về sau bị phá để lấy chỗ xây nhà hát opera mang tên nó, tức La Scala.
Trang tối năm 1583 xảy ra ở thung lũng Mesolcina trong một chuyến thăm do ngài dẫn đầu. Mười một phụ nữ và cha sở trưởng ở Roveredo là Domenico Quattrino bị kết án và bị chính quyền thế tục thiêu sống. Các nghiên cứu hiện đại, kể cả của học giả Công giáo ở Thụy Sĩ, đã làm sáng tỏ vụ này; các tiểu sử xưa thường bỏ qua, như chương nói. Các chi tiết trong chương về số người bị tra hỏi và việc ngài tin lời tố cáo là tóm lại từ những nghiên cứu ấy; tư liệu này không có văn bản gốc để đối chiếu thêm. Về săn phù thủy nói chung, sách chuẩn là The Witch-Hunt in Early Modern Europe của Brian Levack, nơi có con số hàng chục ngàn người bị xử tử khắp châu Âu.
Mùa dịch
Dịch hạch bùng lên từ tháng 8 năm 1576 và kéo sang năm 1577. Thống đốc Antonio de Guzmán bỏ đi. Carôlô ở lại. Trại cách ly ở San Gregorio có trong các nguồn. Lazaretto là bệnh viện dịch hạch xây cuối thế kỷ XV. Alessandro Manzoni đặt các cảnh trong tiểu thuyết Hôn phu hôn thê (1827) ở chính lazaretto ấy, nhưng về trận dịch năm 1630.
Ngài cho dựng khoảng mười chín bàn thờ ở các ngã tư. Những cột đá nhỏ có thập giá đặt ở ngã tư Milan thời ấy đến nay vẫn còn. Tháng 3 năm 2020, khi dịch COVID-19 giáng xuống Lombardia, nhiều người nhớ lại câu chuyện này.
Đoàn rước tháng 10 năm 1576 được kể như chương tả: chân đất, dây thừng quanh cổ, cầm thánh tích Đinh Thánh. Thánh tích ấy hiện còn giữ trong nhà thờ chính tòa Milan.
Dịch giết khoảng mười bảy ngàn người ở Milan, so với chừng năm mươi ngàn ở Venezia. Tên “trận dịch của thánh Carôlô” là có thật.
“Này con đến”
Ngài mất ngày 3 tháng 11 năm 1584, bốn mươi sáu tuổi, sau kỳ tĩnh tâm ở Sacro Monte di Varallo, một ngọn đồi đầy nhà nguyện trình bày các cảnh đời Chúa Kitô. Lời Ecce venio (“Này con đến”) được các tiểu sử ghi là lời cuối của ngài. Lời ấy lấy từ Thánh vịnh 40, câu 8 (Tv 40,8) và được Thư gửi tín hữu Híp-ri chương 10, câu 7 (Dt 10,7) áp dụng cho Đức Kitô.
Giáo hoàng Phaolô V tôn ngài lên hàng hiển thánh ngày 1 tháng 11 năm 1610. Lễ nhớ của ngài trong lịch Rôma là ngày 4 tháng 11. Thi hài ngài nằm trong quan tài pha lê dưới hầm nhà thờ chính tòa.
Tượng San Carlone ở Arona hoàn thành năm 1698 và khởi công cho người em họ ngài là hồng y Federico Borromeo. Tượng cao khoảng hai mươi ba mét, đặt trên bệ đá cao chừng mười hai mét. Du khách leo vào trong được và nhìn ra qua đôi mắt tượng.
Bộ luật Acta Ecclesiae Mediolanensis xuất hiện năm 1582. Cuốn Instructiones fabricae et supellectilis ecclesiasticae (Chỉ dẫn về xây dựng và trang bị nhà thờ, 1577) đặt nhà tạm trên bàn thờ chính và tả tòa giải tội có tấm lưới ngăn giữa linh mục và hối nhân. Đó là kiểu tòa giải tội mà chương nói người ta còn thấy ở các nhà thờ khắp thế giới, kể cả ở Việt Nam. Chuyện hàng trăm giám mục khắp nơi đọc rồi bắt chước theo là lời nhận định chung của các sử gia; tư liệu này không đếm được.
Những người trong chương
Carôlô Borrômêô (1538–1584), hồng y, tổng giám mục Milan, thánh.
Gerolamo Donato Farina, tu sĩ dòng Humiliati bắn phát súng năm 1569.
Piô IV (Giovanni Angelo Mêđici), giáo hoàng, cậu của Carôlô.
Federico Borromeo, anh của Carôlô, mất năm 1562. Người em họ cùng tên, một hồng y, khởi công tượng ở Arona.
Juan Bautista Ribera, linh mục Dòng Tên hướng dẫn Carôlô làm Linh thao.
Piô V, giáo hoàng được bầu năm 1566, Carôlô góp sức bầu.
Luis de Requesens, thống đốc Tây Ban Nha bị rút phép thông công năm 1573.
Domenico Quattrino, cha sở trưởng ở Roveredo, bị thiêu năm 1583.
Antonio de Guzmán, thống đốc Milan bỏ chạy khỏi dịch.
Những nơi trong chương
Milan, với dinh tổng giám mục, nhà thờ chính tòa và trại cách ly San Gregorio. Arona bên hồ Maggiore. Pavia. Rôma và Trentô. Sông Pô. Các thung lũng Leventina, Blenio, Mesolcina và thị trấn Roveredo ở miền nam Thụy Sĩ. Varallo. Oria ở miền nam nước Ý. Venezia.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc vài trang, hãy đọc vài trang trong cuốn Instructiones fabricae: bạn sẽ thấy một vị thánh lo từng chi tiết, từ cửa sổ đến tòa giải tội. Rồi nhớ đến mười một người phụ nữ ở Mesolcina, để thấy ngay cả một vị thánh lớn cũng không thoát được những sai lầm của thời mình.
Bài về thánh Carôlô Borrômêô trong Catholic Encyclopedia có miễn phí trên trang newadvent.org. Về trận dịch, tiểu thuyết Hôn phu hôn thê của Manzoni có bản dịch tiếng Anh. Tập của Headley và Tomaro là bộ nghiên cứu hiện đại hay nhất.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 74 (Tòa Thẩm Tra: sự thật và ngộ nhận), chương 81 (Cái chết đen), chương 90 (Pháo đài rung chuyển, nơi có giám mục Giberti), chương 96 (Người lính bị thương ở Pamplona, nơi nói về Linh thao), chương 97 (Mười tám năm ở Trentô) và chương 99 (Têrêsa Ávila và Gioan Thánh Giá).