Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 99

Kiểm chứng chương 99: Lâu đài nội tâm và đêm tối: Têrêsa Ávila và Gioan Thánh Giá

Đọc xong chương 99, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện hai đứa trẻ trốn nhà đi tìm cái chết ở xứ người Moor ai kể lại, một người đàn bà chưa học thần học bao giờ làm sao thành Tiến sĩ Hội Thánh, và chuyện gì đã thật sự xảy ra trong căn phòng nhỏ ở Toledo. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện được lần về nguồn, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn bàn.

Chương kể về hai vị thánh Cát Minh người Tây Ban Nha, cả hai đều là Tiến sĩ Hội Thánh. Như thánh Inhaxiô ở chương 96, cả hai để lại rất nhiều lời của chính mình. Của thánh nữ Têrêsa ta có cuốn Tự thuật (Libro de la Vida), Đường Hoàn thiện, Lâu đài Nội tâm, Các cuộc lập dòng, cùng hơn bốn trăm lá thư. Của thánh Gioan Thánh Giá ta có các bài thơ và bốn khảo luận giải thích thơ. Ngoài ra còn hồ sơ phong chân phước và phong thánh của cả hai, với lời khai của nhiều người từng sống bên cạnh hai ngài. Nhiều tác phẩm của hai ngài đã có bản tiếng Việt, do các nhà Kín Cát Minh và các dịch giả Công giáo dịch.

Khi ghi “Tự thuật 4,1”, tức là chương 4, đoạn 1 của cuốn Tự thuật. Các câu trích từ Tự thuật trong chương lấy theo bản tiếng Anh tự do của David Lewis, có miễn phí trên Project Gutenberg. Một số tác phẩm khác của thánh nữ được Kieran Kavanaugh và Otilio Rodriguez dịch gần đây hơn (nhà xuất bản ICS Publications).

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Hai đứa trẻ trên đường đến xứ người Moor

Chuyện này do chính Têrêsa kể, trong Tự thuật, chương 1, các đoạn 4 và 5. Bà kể việc hai anh em rủ nhau đi tìm cái chết tử đạo, và lặp lại mấy chữ “mãi mãi” (para siempre). Câu trong chương: “Chúng tôi quyết định cùng nhau đi đến xứ người Moor, ăn xin dọc đường vì lòng mến Chúa, để được chém đầu ở đó.” là lời bà qua bản dịch của Lewis. Năm 1522 bà bảy tuổi (bà sinh ngày 28 tháng Ba năm 1515). Rodrigo hơn bà chừng bốn tuổi. Người chú gặp hai đứa trẻ có tên trong lời khai ở hồ sơ phong thánh. Câu Rodrigo đổ lỗi cho em gái, “Chị ấy bắt con đi”, là chuyện kể trong gia đình, được Ribera, người viết tiểu sử bà sớm nhất, ghi lại năm 1590.

Ávila quả có bức tường đá granit với tám mươi tám tháp canh và chín cổng, như danh sách các cổng thành vẫn ghi. Chú thích trong bản dịch của Lewis nêu cổng Adaja là cổng hai đứa trẻ đã đi qua. Còn buổi sáng, bánh mì khô trong túi và ông chú cưỡi ngựa về nhà là cách người kể dựng cảnh cho trọn.

Cô gái nhà Cepeda

Têrêsa là một trong mười hai anh chị em, kể cả các con của người vợ đầu của cha bà. Cha bà, ông Alonso Sánchez de Cepeda, buôn vải.

Ông nội bà, Juan Sánchez, năm 1485 bị Tòa Thẩm tra ở Toledo kết án vì lén giữ phong tục Do Thái. Ông cùng các con trai phải đi qua các nhà thờ trong thành phố, bảy ngày thứ Sáu liền, mặc chiếc áo sám hối. Hồ sơ vụ kiện xin công nhận dòng quý tộc của nhà Cepeda, những năm 1519 đến 1523, được nhà nghiên cứu Narciso Alonso Cortés tìm thấy và công bố năm 1946. Trong các sách của mình, Têrêsa không nhắc chuyện này.

Có một chỗ cần nói cho thật về chuyện “dòng máu sạch”. Chương viết bà không hề hỏi những cô xin vào có “dòng máu sạch” hay không. Đó là điều các nhà nghiên cứu suy ra từ thư từ của bà và từ cách bà nhận người vào dòng. Chính bà có viết rằng nguồn gốc gia đình chẳng đáng giá gì trước mặt Thiên Chúa. Bạn nên đọc câu của chương như một nhận định có cơ sở của người kể, không phải một lời bà tuyên bố.

Mẹ bà mất năm 1528, khi bà mười ba tuổi. Chuyện bà chạy đến xin Đức Mẹ làm mẹ mình có trong Tự thuật 1,7. Chuyện cha bà gửi bà đến học với các nữ tu dòng Augustinô được kể ở Tự thuật 2,6 đến 8. Ngày 2 tháng Mười Một năm 1535, bà hai mươi tuổi, vào nữ tu viện Nhập Thể. Nỗi đau như từng khúc xương bị xé rời nằm trong Tự thuật 4,1. Còn việc cha bà không cho là chuyện bà kể trong sách.

Về dòng Cát Minh: dòng bắt đầu từ thế kỷ XII, với một nhóm ẩn sĩ sống trên núi Cát Minh ở Đất Thánh, gần hang nơi theo truyền thống ngôn sứ Êlia đã cầu nguyện. Đó là truyền thống của chính dòng, và các sách tra cứu như Encyclopaedia Britannica cũng kể như vậy.

Hai mươi năm nửa vời

Nhập Thể có lúc chứa gần hai trăm nữ tu. Các nghiên cứu về tu viện này xác nhận bức tranh mà chương vẽ: căn hộ riêng cho người có tiền, phòng khách đông, chuyện trò và bánh ngọt.

Bệnh của bà bắt đầu năm 1539. Bà nằm bất tỉnh bốn ngày, sáp nến nhỏ xuống mi mắt, huyệt đã đào và để mở một ngày rưỡi (Tự thuật 5,9). Hai chữ “giọt sáp” là cách dịch của Lewis. Bà liệt gần ba năm.

Chuyện chiếc đồng hồ cát ở Tự thuật 8,7. Theo Lewis, bà “bận tâm với ước muốn thấy hết thời giờ” và “với việc nhìn đồng hồ cát”, đúng như chương dẫn.

Năm 1554 là lần bà gặp hình Chúa Kitô đầy thương tích (Tự thuật 9,1). Lewis dịch chữ của bà là “bức tranh” (picture), còn nhiều người mô tả đó là một bức tượng; chương theo cách mô tả quen thuộc là tượng. Điều quan trọng là tiếng kêu của bà: “Tôi tưởng tim tôi vỡ ra,” như Lewis dịch.

Chuyện ngọn giáo vàng ở Tự thuật, chương 29. Thiên thần nhỏ bé, mặt bừng lửa nằm ở đoạn 13; câu về ngọn giáo, Lewis đánh số là đoạn 17. Dòng Cát Minh mừng biến cố này với tên lễ “Trái tim thánh Têrêsa bị xuyên thâu”, ngày 26 tháng Tám. Pho tượng của Bernini về cảnh ấy là chuyện của chương 100.

Lệnh cấm sách đạo đức nói đến trong chương xuất phát từ bản Danh mục sách cấm do Tổng Thẩm tra Fernando de Valdés ban hành năm 1559. Danh mục ấy ghi tên nhiều sách tiếng Tây Ban Nha về đời cầu nguyện. Trong Tự thuật 26,5, Lewis để Chúa phán với bà: “Con đừng bối rối. Ta sẽ ban cho con một cuốn sách sống.” (nguyên văn tiếng Anh: Be not troubled; I will give thee a living book).

Chuyện vị cha giải tội bảo bà làm cử chỉ chê bai khi thấy Chúa có trong Tự thuật 29,5. Cử chỉ ấy gọi là “quả sung”, nắm tay với ngón cái kẹp giữa hai ngón. Thánh Phêrô Alcántara (1499 đến 1562) gặp bà năm 1560, theo Tự thuật 30. Lời bà tả ngài gầy như làm bằng rễ cây và ngủ trong tư thế ngồi nằm ở Tự thuật 27,17 đến 20. Ngài được phong thánh năm 1669.

Mười ba người phụ nữ trong một căn nhà nhỏ

Buổi nói chuyện tối năm 1560 trong phòng Têrêsa được kể ở Tự thuật 32,10. Lúc đầu bà định mười ba chị em, sau nâng lên hai mươi mốt. Chương giữ ý định ban đầu. Chữ “Chân Đất” (Discalced) bắt nguồn từ chữ Latinh discalceatus, nghĩa là “không giày”.

Tu viện thánh Giuse mở cửa ngày 24 tháng Tám năm 1562 với bốn tập sinh. Người chị Juana mua ngôi nhà. Cả thị trấn nổi giận được kể ở Tự thuật, các chương 33 và 36. Năm năm bình an nhắc trong phần mở đầu cuốn Các cuộc lập dòng.

Trên những nẻo đường Castilla

Năm 1567, bề trên tổng quyền dòng Cát Minh là Giovanni Battista Rossi, người Tây Ban Nha gọi là Rubeo, đến thăm Ávila và cho bà phép lập thêm tu viện. Từ năm 1567 đến 1582, bà lập thêm mười sáu tu viện nữ. Cuốn Các cuộc lập dòng kể tên: Medina del Campo, Malagón, Valladolid, Toledo, Salamanca, Alba de Tormes, Segovia, Sevilla và các nơi khác, nơi cuối là Burgos năm 1582.

Chuyện chiếc xe bò lật bên sông, với lời Chúa đáp và lời bà đáp, không có trong sách của bà. Nó là chuyện truyền lại, và chương nói đúng như thế khi gọi đó là giai thoại. Thư từ của bà còn khoảng bốn trăm năm mươi lá. Câu về Chúa đi giữa những nồi niêu xoong chảo có trong Các cuộc lập dòng 5,8. Lời “Lạy Chúa, xin cứu chúng con khỏi những lòng đạo đức ngớ ngẩn và những vị thánh mặt chua.” được các tác giả tiểu sử truyền lại như của bà, nhưng không ai tìm thấy nguyên văn trong tác phẩm của bà; bạn nên coi đó là lời truyền lại. Sự thận trọng của bà khi nhận người vào dòng thì rõ trong thư từ và trong Các cuộc lập dòng.

Dạy cầu nguyện

Tòa Thẩm tra giữ cuốn Tự thuật của bà từ khoảng năm 1575 hoặc 1576 cho đến sau khi bà mất. Sách in lần đầu năm 1588, do thánh Gioan Ávila xem lại và Luis de León biên tập. Lời khuyên “hãy nhìn Người” nằm trong Đường Hoàn thiện, chương 26. Bốn cách tưới vườn có trong Tự thuật, các chương 11 đến 22.

Bà bắt đầu viết Lâu đài Nội tâm mùa hè năm 1577 ở Toledo, theo lệnh cha giải tội, như chính bà nói trong lời tựa. Vị cha giải tội ấy là Jerónimo Gracián. Tòa lâu đài pha lê với bảy “nơi ở” và rắn thằn lằn ngoài sân nằm ở các nơi ở thứ nhất, chương 1 và 2. Hình ảnh hai ngọn nến hợp lại ở nơi ở thứ bảy, chương 2, đoạn 4.

Bài thơ Nada te turbe được tìm thấy trong sách kinh của bà. Các dòng tiếng Việt trong chương là bản dịch từ tiếng Tây Ban Nha. Cộng đoàn Taizé đã phổ nhạc bài ấy, và khách hành hương nhiều nước hát nó; nhiều người Việt cũng biết bản hát này.

Một thầy dòng rưỡi

Cuộc gặp ở Medina del Campo năm 1567 được kể trong Các cuộc lập dòng 3,17. Gioan khi ấy hai mươi lăm tuổi (sinh năm 1542), vừa chịu chức, đang tính sang dòng Chartreux. Câu đùa “một thầy dòng rưỡi” có trong một lá thư của Têrêsa. Chi tiết anh nhỏ người “chưa tới một mét rưỡi” là cách người kể cụ thể hóa ý câu đùa ấy; tư liệu không ghi số đo nào.

Cha anh là Gonzalo de Yepes, bị gia đình từ bỏ vì cưới cô thợ dệt Catalina Álvarez. Người anh Luis chết, có lẽ vì đói. Các nghề anh học không thành, việc làm ở nhà thương chữa bệnh mà thời ấy gọi là giang mai Pháp, và việc học ở trường Dòng Tên đều có trong các tiểu sử sớm và hồ sơ phong thánh. Sau đó anh học ở Salamanca. Một tiểu sử chuẩn là cuốn của Crisógono de Jesús.

Duruelo mở ngày 28 tháng Mười Một năm 1568. Têrêsa tả ngôi nhà, cây thập giá gỗ và những chiếc sọ người trong Các cuộc lập dòng, các chương 13 và 14. Chuyện gác xép làm nhà nguyện thấp phải cúi đầu thuộc cảnh ngôi nhà ấy.

Căn phòng ở Toledo

Ông bị bắt đêm 2 rạng 3 tháng Mười Hai năm 1577. Căn phòng rộng chừng hai mét nhân ba mét, có một khe hẹp cao trên tường. Ông ở đó chín tháng, và bị đánh roi ở nhà ăn vào các ngày thứ Sáu. Những chi tiết này có trong lời khai của hồ sơ phong thánh, kể cả điều các nữ tu sau này nghe chính ông kể.

Các khổ đầu của Bài ca Thiêng liêng và bài thơ về dòng suối, với điệp khúc “dù là ban đêm”, được làm trong tù. Người canh ngục mới, Juan de Santa María, đưa ông giấy mực. Chuyện ông giữ thơ trong trí nhớ, chưa có giấy bút, là cách hiểu hợp lý của người kể.

Cuộc trốn thoát, vào khoảng giữa tháng Tám năm 1578, theo truyền thống rơi vào đêm sau lễ Đức Mẹ Lên Trời. Sợi dây bằng chăn xé ra, cú rơi và nơi ẩn náu ở nhà các nữ tu Chân Đất được kể đúng như các nữ tu đã khai.

Đêm tối

Bài thơ là En una noche oscura, “Một đêm tối”. Chương đưa ý khổ đầu bằng một bản dịch giản dị. Giáo huấn của ông nằm trong hai khảo luận, Lên Núi Cát Minh và Đêm Tối. Hình ảnh ánh sáng quá mạnh hóa thành bóng tối ở Đêm Tối, quyển 2, chương 5, đoạn 3.

Những lá thư của Mẹ Têrêsa Calcutta được in năm 2007 với nhan đề Come Be My Light (tiếng Việt thường dịch là Hãy đến làm ánh sáng của Ta). Chúng cho thấy từ khoảng năm 1948 đến khi qua đời năm 1997, Mẹ sống trong một đêm tối như vậy.

Hai cái chết

Năm 1580, tông sắc Pia consideratione của Đức Grêgôriô XIII, đề ngày 22 tháng Sáu năm 1580, lập tỉnh dòng riêng cho dòng Chân Đất. Têrêsa qua đời tối ngày 4 tháng Mười năm 1582 ở Alba de Tormes. Những lời cuối của bà, “Ôi Chúa của con, đã đến lúc chúng ta gặp nhau.”, và lời bà chết như người con của Hội Thánh, đều do các nữ tu có mặt thuật lại.

Tông sắc về lịch Inter gravissimas của Đức Grêgôriô XIII khiến ngày sau 4 tháng Mười năm 1582 là 15 tháng Mười ở Tây Ban Nha, Ý, Bồ Đào Nha và Ba Lan. Lịch Julius đã lệch mặt trời chừng mười ngày, ảnh hưởng tới ngày lễ Phục Sinh. Nước Anh dùng lịch mới năm 1752, theo đạo luật năm 1750. Lễ thánh Têrêsa vì thế là ngày 15 tháng Mười.

Năm 1591, Nicolás Doria tước hết chức vụ của Gioan. Một tu sĩ tên Diego Evangelista đi khắp nơi gom lời tố cáo. Gioan bị đưa đến La Peñuela rồi đến Úbeda, nơi viện phụ Francisco Crisóstomo đối xử tệ với ông. Tất cả có trong hồ sơ phong thánh.

Ông mất trong đêm 13 rạng 14 tháng Mười Hai năm 1591. Câu “Đêm nay tôi sẽ đọc Kinh Sáng trên thiên đàng.” và việc ông xin nghe sách Diễm Ca nằm trong lời khai. Ông bốn mươi chín tuổi. Lễ kính ngài là ngày 14 tháng Mười Hai.

Hai vị Tiến sĩ Hội Thánh

Têrêsa được phong thánh năm 1622, cùng ngày với Ignatiô Loyola, Phanxicô Xaviê, Philipphê Nêri và Isiđô Nông dân. Gioan được phong thánh năm 1726 và tuyên bố là Tiến sĩ năm 1926, với danh hiệu Tiến sĩ Thần nghiệm. Đức Phaolô VI tuyên bố Têrêsa là Tiến sĩ ngày 27 tháng Chín năm 1970, người phụ nữ đầu tiên, và một tuần sau, ngày 4 tháng Mười, là thánh Catarina Siena. Cả hai việc được ghi trong Acta Apostolicae Sedis.

Nhà Kín Cát Minh đầu tiên ở Viễn Đông được các nữ tu từ Lisieux lập ở Sài Gòn năm 1861. Sài Gòn khi ấy là thủ phủ xứ Nam Kỳ thuộc Pháp. Hà Nội theo sau năm 1895, Huế năm 1909. Đây là chỗ chương so sánh với Việt Nam.

Thánh Têrêsa thành Lisieux, những năm 1896 và 1897, được các chị em bàn chuyện gửi sang Cát Minh Hà Nội. Chính chị nói về việc ấy trong các bản thảo sau này in thành Truyện một tâm hồn. Bệnh lao giữ chị ở lại, và chị qua đời năm 1897. Năm 1927, Đức Piô XI tôn chị làm bổn mạng các xứ truyền giáo.

Những người trong chương

Têrêsa Ávila (Teresa de Cepeda y Ahumada, 1515 đến 1582) là nhà cải tổ dòng Cát Minh, Tiến sĩ Hội Thánh.

Rodrigo de Cepeda là anh của bà, người cùng bà bày kế hồi nhỏ.

Juan Sánchez de Toledo là ông nội bà, bị kết án năm 1485.

Phêrô Alcántara (1499 đến 1562) là tu sĩ Phanxicô, về sau là thánh.

Juana de Ahumada là chị bà, người đứng ra mua nhà cho tu viện thánh Giuse.

Giovanni Battista Rossi (Rubeo) là bề trên tổng quyền dòng Cát Minh.

Philip II là vua Tây Ban Nha.

Gioan Thánh Giá (Juan de Yepes, 1542 đến 1591) là nhà thơ Cát Minh, Tiến sĩ Hội Thánh.

Gonzalo de Yepes và Catalina Álvarez là cha mẹ ngài.

Nicolás Doria là bề trên tổng quyền dòng Chân Đất những năm cuối đời Gioan.

Grêgôriô XIII là giáo hoàng chuẩn y tỉnh dòng riêng và cải cách lịch.

Têrêsa Calcutta (Mẹ Têrêsa) sống một thời gian dài trong bóng tối thiêng liêng, như các lá thư cho thấy.

Têrêsa thành Lisieux là nữ tu Cát Minh trẻ suýt sang Hà Nội.

Những nơi trong chương

Ávila nằm trên cao nguyên Castilla, với sông Adaja dưới chân tường thành. Ở Ávila có tu viện Nhập Thể và tu viện thánh Giuse. Medina del Campo và Duruelo thuộc Castilla. Toledo nằm bên sông Tajo. Alba de Tormes là nơi Têrêsa qua đời. Úbeda và La Peñuela thuộc Andalucía. Lisieux ở Normandie. Sài Gòn, Hà Nội, Huế ở Việt Nam.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang của thánh Têrêsa, hãy đọc chương 26 cuốn Đường Hoàn thiện, nơi bà dạy rằng Thiên Chúa chỉ xin chúng ta “nhìn Người”. Nếu chỉ đọc một trang của thánh Gioan, hãy đọc bài thơ Đêm Tối, tám khổ ngắn, rồi đọc lại khi bạn đang ở trong một đêm tối của chính mình.

Cuốn Tự thuật của Têrêsa, bản của David Lewis, có miễn phí trên Project Gutenberg. E. Allison Peers đã dịch Lâu đài Nội tâm và Đêm tối của linh hồn của thánh Gioan, cả hai đều dễ tìm. Toàn tập của hai vị thánh trong bộ ICS Publications là bản hiện đại chuẩn. Ai đọc tiếng Việt có thể tìm các bản dịch của các nhà Kín Cát Minh.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 75 và 89 (người Do Thái cải đạo và Tòa Thẩm tra Tây Ban Nha), chương 74 (Tòa Thẩm tra), chương 96 (thánh Inhaxiô), chương 97 (Công đồng Trentô), chương 100 (Bernini và nghệ thuật Baroque) và chương 124 (thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu).

Trở lại chương 99