Chương 99
1515–1591 · Castilla và Andalucía, Tây Ban Nha
- Nơi chốn
- Ávila, Medina del Campo, Duruelo, Toledo, Alba de Tormes, Úbeda
- Giáo hoàng
- Lêô X … Grêgôriô XIV
- Hoàng đế
- Carôlô V … Rudolf II
“Muôn đời, muôn đời, mãi mãi muôn đời!” Cô bé bảy tuổi cứ lẩm bẩm lặp đi lặp lại mấy chữ ấy trong miệng, và câu nói trẻ thơ ấy đã theo ngài đi suốt cả cuộc đời.
Năm ấy là năm 1522, cô bé sống tại Ávila, một thị trấn cổ kính nằm chót vót trên cao nguyên lạnh giá miền trung nước Tây Ban Nha, được che chắn bởi bức tường thành bằng đá hoa cương sừng sững với tám mươi tám tháp canh. Cô cùng người anh trai Rodrigo mười một tuổi vừa đọc xong một cuốn sách kể về gương sáng của các thánh tử đạo thuở xưa. Đầu óc non nớt của hai đứa trẻ bỗng nảy ra một kế hoạch vô cùng táo bạo: chúng tính toán rằng các thánh tử đạo chỉ phải chịu đau đớn một thoáng chốc trên trần gian là được bay thẳng lên thiên đàng, nơi niềm vui kéo dài đến muôn đời muôn kiếp!
Thế là vào một buổi sáng sớm, hai anh em lén lút dắt tay nhau trốn khỏi nhà, ra khỏi cổng thành, băng qua cây cầu đá bắc ngang dòng sông Adaja rồi cất bước đi về phương nam. Trong túi chỉ có vài mẩu bánh mì khô, hai đứa trẻ thơ ngây định bụng đi sang xứ sở của người Moor Hồi giáo bên kia biển để xin người ta chém đầu vì lòng mến Chúa Kitô!
Hai anh em đi chưa được bao xa thì may mắn gặp người chú ruột đang cưỡi ngựa về làng. Người chú hoảng hốt bắt hai đứa quay lại và dắt về trao cho người mẹ đang hớt hải khóc lóc đi tìm khắp phố. Vừa về đến cửa, cậu bé Rodrigo liền đổ vấy hết mọi tội lỗi cho cô em gái: “Tại em ấy bắt con đi đấy chứ!”
Bốn mươi năm sau, trong cuốn Tự thuật, ngài kể lại: “Hai anh em chúng tôi đã cùng nhau bàn tính trốn sang xứ người Moor, vừa đi vừa ăn xin dọc đường vì lòng kính mến Chúa, chỉ mong được người ta chém đầu vì đạo nơi chốn ấy”. Điều làm hai đứa trẻ kinh ngạc nhất khi đọc sách thánh chính là sự vĩnh cửu: cả đau khổ lẫn hạnh phúc nơi cõi sau đều kéo dài đến muôn đời. “Mãi mãi, muôn đời”, hai đứa trẻ cứ thì thầm với nhau bằng một niềm vui thánh thiện lạ lùng.
Cô bé tha thiết muốn chết vì Chúa năm lên bảy tuổi ấy sau này đã tìm ra một con đường khác để hiến dâng trọn vẹn từng nhịp đập con tim cho Đấng Cứu Thế. Ngài chính là Thánh Nữ Têrêsa thành Ávila, người mẹ tâm linh đã dạy cho xứ sở Tây Ban Nha và toàn thể Hội Thánh một nghệ thuật cầu nguyện chiêm niệm tuyệt mỹ.

Cô tiểu thư thành Ávila và hai mươi năm sống đạo nửa vời
Têrêsa sinh ngày 28 tháng Ba năm 1515, là một trong mười hai người con của một gia đình thương gia khá giả tại Ávila. Người cha là ông Alonso Sánchez de Cepeda làm nghề buôn vải. Trong dòng họ có một bí mật sâu kín mà người đương thời rất ít khi nhắc tới: ông nội của ngài vốn là một thương gia gốc Do Thái ở Toledo từng cải đạo sang Công giáo, những gia đình mà người Tây Ban Nha gọi là conversos.
Năm 1485, Tòa Thẩm Tra từng phạt ông nội ngài vì tội còn lén giữ vài tập tục Do Thái; ông cùng các con trai phải mặc chiếc áo sám hối màu vàng gọi là sanbenito đi qua các nhà thờ suốt bảy ngày thứ Sáu liền để đền tội. Sau biến cố tủi nhục ấy, gia đình dọn về Ávila làm ăn phát đạt và xin được giấy chứng nhận thuộc hàng quý tộc. Xã hội Tây Ban Nha thời bấy giờ mang nặng thành kiến về “dòng máu tinh tuyền”, nghĩa là không được vương vấn gốc gác Do Thái hay Hồi giáo. Têrêsa biết rất rõ câu chuyện đau buồn của ông nội mình, dù ngài không bao giờ nhắc lại trên trang giấy; nhưng sau này khi lập dòng, ngài tuyệt đối không bao giờ tra hỏi xem các thiếu nữ xin vào tu viện có mang “dòng máu tinh tuyền” hay không. Ngài xác tín sâu xa rằng: trước nhan Thiên Chúa, nguồn gốc huyết thống trần thế chẳng có một chút giá trị nào.
Năm Têrêsa mười ba tuổi, người mẹ hiền qua đời. Đau đớn tột cùng, cô bé mồ côi chạy đến quỳ sụp dưới chân tượng Đức Mẹ, khóc nức nở xin Mẹ Maria từ nay hãy làm mẹ ruột của đời mình. Lớn lên, Têrêsa trở thành một thiếu nữ xinh xắn, tính tình vui tươi hóm hỉnh, mê đọc tiểu thuyết hiệp sĩ, chuộng áo xống đẹp và thích xức nước hoa thơm ngát. Lo sợ con gái bị cuốn vào vòng xoáy phù phiếm, người cha gửi cô vào nội trú nơi tu viện của các nữ tu dòng Augustinô.
Đến năm hai mươi tuổi, cô gái trẻ quyết định bỏ nhà ra đi lần thứ hai trong đời. Lần này, cô lén trốn đi gia nhập Đan viện Cát Minh Nhập Thể ở ngoại ô thành Ávila vì biết người cha nghiêm khắc dứt khoát không bằng lòng. Sau này nhớ lại giây phút dứt áo ra đi, ngài xúc động thú nhận rằng nỗi đau đớn giằng xé trong lòng lúc ấy dữ dội đến mức ngài có cảm giác như từng khúc xương trong thân xác mình đang bị xé rời ra!
Dòng Cát Minh vốn là một hội dòng chiêm niệm cổ kính, bắt nguồn từ thế kỷ XII do một nhóm ẩn sĩ sống đời cầu nguyện trong các hang đá trên Núi Cát Minh ở Đất Thánh, nơi gắn liền với dấu chân ngôn sứ Êlia năm xưa. Thế nhưng, bước sang thế kỷ XVI, kỷ luật tu trì tại nhiều nơi đã bị nới lỏng, và Đan viện Nhập Thể bấy giờ chính là một minh chứng rõ nét.
Đan viện khi ấy rất đông đúc, có lúc lên tới gần hai trăm nữ tu. Nơi thanh tu ấy nhìn bề ngoài chẳng khác nào một khu nhà trọ cao cấp dành cho các tiểu thư con nhà quyền quý: nữ tu nào giàu có thì ở trong những căn hộ khang trang, có người hầu hạ riêng và có cả gian bếp riêng; còn các nữ tu nghèo hèn thì phải chen chúc trong những phòng ngủ tập thể. Phòng khách nhà dòng suốt ngày rộn rã tiếng khách khứa vào ra thăm viếng, đem theo quà cáp và bánh ngọt. Với tài ăn nói duyên dáng và tính tình cởi mở, nữ tu Têrêsa nhanh chóng trở thành người được khách khứa tìm đến trò chuyện nhiều nhất.
Ba năm sau khi vào dòng, ngài lâm một cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh. Có đợt ngài hôn mê bất tỉnh suốt bốn ngày đêm, đến nỗi người ta ngỡ ngài đã tắt thở, nến tang nhỏ từng giọt sáp nóng lên mí mắt và đan viện đã đào sẵn huyệt mộ để trống suốt một ngày rưỡi! Ngài tỉnh lại một cách kỳ diệu, nhưng bị bại liệt hoàn toàn suốt gần ba năm trời trước khi dần hồi phục.
Gần hai mươi năm tiếp theo của đời tu trôi qua trong sự giằng xé nửa vời: không hẳn là xấu xa nhưng cũng chẳng trọn lành thánh thiện. Ngài vẫn giữ giờ kinh nguyện, nhưng có những năm tháng ngài gần như buông xuôi vì tự cảm thấy mình bất xứng trước nhan Chúa. Sau này ngài bùi ngùi viết lại rằng: thuở ấy ngài dại dột muốn nắm giữ cả Thiên Chúa lẫn trần gian trong tay mình mà không chịu buông bên nào.
Mỗi buổi sáng quỳ cầu nguyện trong nhà nguyện, thay vì hướng lòng về Chúa, ngài chỉ chăm chăm dán mắt nhìn vào chiếc đồng hồ cát, sốt ruột mong cho từng hạt cát chảy xuống thật nhanh để mau hết giờ nguyện ngắm!
Bức tượng Chúa chịu thương tích và ngọn giáo tình yêu
Bước ngoặt đến năm 1554, khi Têrêsa ba mươi chín tuổi.
Một sáng, vào nhà nguyện, ngài dừng lại trước bức tượng ai đó vừa mang đến dịp lễ: tượng Ecce Homo, Chúa Giêsu toàn thân đầy thương tích sau trận đòn. Ngài ghi lại: “Đó là hình ảnh Chúa Kitô chịu thương tích đau đớn nhất, thánh thiện đến nỗi vừa nhìn thấy, toàn thân tôi bỗng run rẩy xúc động khôn cùng”.

Trong khoảnh khắc ấy, ngài thấy Chúa đã chịu đau đớn nhường nào vì tội mình, còn mình thì sống hờ hững, bạc bẽo ra sao suốt bao năm! “Trái tim tôi tưởng chừng vỡ ra từng mảnh”, ngài nhớ lại. Ngài sụp xuống sàn đá bên bức tượng, khóc hàng giờ, xin Chúa giúp để từ nay không làm buồn lòng Người nữa.
Từ đó, đời ngài sang trang mới. Ngài bắt đầu có những kinh nghiệm thần bí: cảm nhận sống động Chúa Giêsu ở bên mình dù mắt không thấy.
Trong một lần xuất thần nổi tiếng, ngài thấy một thiên thần nhỏ, tuyệt đẹp, mặt rực như lửa, cầm ngọn giáo vàng dài, đầu mũi sắt như có lửa. Thiên thần đâm ngọn giáo thấu tim ngài nhiều lần; mỗi lần rút ra, ngài thấy như ruột gan bị kéo theo, để lại một tâm hồn bừng cháy lửa mến Chúa! Ngài thổ lộ: “Nỗi đau đớn thể xác lớn đến nỗi làm tôi phải rên rỉ; thế nhưng, sự ngọt ngào thiêng liêng tột cùng của nỗi đau ấy lại vượt xa đến mức tôi chẳng bao giờ ước ao thoát khỏi nó!” Một thế kỷ sau, Bernini tạc lại khoảnh khắc ấy bằng cẩm thạch trắng trong nhà thờ Santa Maria della Vittoria ở Rôma.
Nhưng đường thánh không bằng phẳng. Giữa Tây Ban Nha đang lo sợ lạc giáo, nhiều người ngờ ngài bị quỷ ám. Năm 1559, Tòa Thẩm Tra ra danh mục sách cấm, thu hết những sách gẫm tiếng Tây Ban Nha ngài yêu quý. Giữa nỗi buồn, ngài nghe tiếng Chúa trong lòng: “Con chớ bối rối lo âu, chính Ta sẽ là cuốn sách sống động của đời con!”
Có những vị cha giải tội hẹp hòi bắt ngài mỗi khi thấy thị kiến phải làm cử chỉ khinh miệt, nắm tay lại kẹp ngón cái giữa hai ngón tay, để xua đuổi “ma quỷ”. Ngài vâng lời. Mãi đến khi gặp Thánh Phêrô Alcántara, một vị tu sĩ dòng Phanxicô khắc khổ, gầy gò như rễ cây cổ thụ, ngài mới được bình an, khi vị thánh già quả quyết những ơn ấy đến từ Chúa Thánh Thần.
Mười ba người phụ nữ trong ngôi nhà nhỏ và bước chân Cát Minh Chân Đất
Một tối năm 1560, trong phòng Têrêsa, mấy chị em ngồi trò chuyện. Có người buột miệng: sao ta không lập một tu viện nhỏ, nghèo, sống như các ẩn sĩ Núi Cát Minh thuở đầu? Ý ấy thắp lên ngọn lửa Têrêsa ấp ủ bấy lâu.
Tu viện ngài mơ ước mang diện mạo mới:
- Một mái ấm nhỏ bé, chỉ giới hạn không quá mười ba chị em, tượng trưng cho Chúa Giêsu và mười hai Thánh Tông Đồ.
- Dứt khoát không có phòng khách rộn rã đón tiếp người đời, sống đời nội cấm nghiêm ngặt để trọn vẹn thuộc về Chúa.
- Tuyệt đối không giữ của riêng, không phân biệt của hồi môn giàu nghèo; mọi chị em đều bình đẳng như nhau trước bàn thờ Chúa, sống bằng sức lao động chân tay và sự bố thí hảo tâm của xóm giềng.
- Đi dép bện bằng dây thừng thô sơ hoặc đi chân trần, vì thế người đời gọi là dòng Cát Minh Chân Đất hay Cát Minh Cải Tổ.
- Và mỗi ngày, bên cạnh các giờ kinh phụng vụ, các chị em dành trọn hai giờ đồng hồ chìm đắm trong sự cầu nguyện thinh lặng một mình với Chúa.
Dự định thánh thiện ấy vừa hé lộ đã vấp phải làn sóng phản đối dữ dội từ khắp thị trấn Ávila! Dân chúng và hội đồng thành phố sợ phải gánh thêm một tu viện nghèo đi xin ăn; các nữ tu Đan viện Nhập Thể cảm thấy bị xúc phạm và tổn thương danh dự. Têrêsa buộc phải âm thầm tiến hành trong bí mật: nhờ người chị ruột đứng tên mua hộ một ngôi nhà nhỏ đơn sơ.

Ngày 24 tháng Tám năm 1562, Đan viện Thánh Giuse chính thức mở cửa với bốn tập sinh đầu tiên. Vài giờ sau, đám đông phẫn nộ kéo đến đòi phá tu viện, nhưng ngôi nhà nhỏ vẫn đứng vững. Mẹ Têrêsa sống năm năm êm đềm ở đây, quãng đời mà sau này ngài nhớ là bình an nhất.
Người Mẹ lữ hành trên những nẻo đường sỏi đá Castilla
Năm 1567, Cha Bề trên Tổng quyền dòng Cát Minh là Giovanni Battista Rossi, người Tây Ban Nha quen gọi là Cha Rubeo, sang kinh lý Tây Ban Nha và đến thăm Đan viện Thánh Giuse. Cảm kích, ngài cho Mẹ Têrêsa quyền lập thêm bao nhiêu tu viện tùy ý.
Năm ấy Mẹ Têrêsa năm mươi hai tuổi, đầy bệnh tật. Vậy mà suốt mười lăm năm cuối đời, ngài thành người lữ hành không biết mỏi trên khắp Tây Ban Nha, lập thêm mười sáu đan viện nữ: từ Medina del Campo, Valladolid, Toledo, Salamanca, qua Alba de Tormes, Segovia, Sevilla và điểm dừng chân cuối cùng là Burgos vào năm 1582.
Ngài đi trên những cỗ xe bò mui bạt, xóc nảy trên đường đất, chịu cái nóng thiêu đốt mùa hè xứ Castilla và cái rét cắt da mùa đông. Ngài ngủ trong quán trọ đầy rệp, có đêm ngủ ngoài trời. Người ta còn kể: có lần xe bò lật giữa dòng nước lũ mùa đông, Mẹ Têrêsa văng xuống nước buốt giá. Ngài trách nhẹ Chúa: “Lạy Chúa, sao Chúa lại để con chịu cảnh khổ sở thế này?” Chúa dịu dàng đáp lại trong lòng ngài: “Hỡi Têrêsa, Ta vẫn thường đối xử với những người bạn chí cốt của Ta như thế đấy!” Nữ tu hóm hỉnh đáp ngay: “Chính vì thế, lạy Chúa, mà Chúa có quá ít bạn hữu trên đời này!” Dù câu chuyện mang hơi thở truyền khẩu, nó phản ánh một cách chân thực sự thân tình, hồn nhiên đến lạ kỳ giữa ngài với Đấng Cứu Thế.

Mẹ Têrêsa là một vị thánh vô cùng thực tế. Ngài tự tay đi tìm mua nhà, mặc cả giá cả với chủ đất, viết thư trao đổi với thợ xây, với các chủ nợ, với các vị giám mục khó tính và gửi thư cho cả Vua Philip II. Hơn bốn trăm năm mươi lá thư còn lưu giữ đến hôm nay cho thấy một khối óc sắc sảo và một trái tim ấm áp. Ngài ân cần dặn dò các nữ tu đang cặm cụi nấu ăn dưới bếp rằng: đừng tưởng Chúa chỉ ngự nơi nhà nguyện, Chúa cũng đang cùng đi với chị em giữa những nồi niêu xoong chảo nơi gian bếp nghèo!
Ngài cầu nguyện: “Lạy Chúa, xin cứu vớt chúng con khỏi những lối đạo đức ngớ ngẩn và những vị thánh có bộ mặt chua chát!” Nhận một thiếu nữ vào dòng, điều đầu tiên ngài tìm không phải thị kiến cao siêu mà là óc phán đoán lành mạnh; người thiếu điều ấy, có đạo đức mấy cũng khó sống chung với ai.
Bậc thầy cầu nguyện và lâu đài nội tâm
Vâng lời các linh mục linh hướng, Mẹ Têrêsa đã cầm bút viết lại cuộc đời mình và soạn thảo các tập sách chỉ dẫn đời sống cầu nguyện cho chị em. Nơi một đất nước Tây Ban Nha thế kỷ XVI đầy rẫy sự ngờ vực của Tòa Thẩm Tra, một người phụ nữ không biết tiếng Latinh dám viết sách về đời sống thần bí là một việc vô cùng nguy hiểm. Tập bản thảo Tự thuật của ngài từng bị Tòa Thẩm Tra thu giữ xét duyệt suốt nhiều năm trời, mãi sau khi ngài qua đời mới được xuất bản vào năm 1588 nhờ sự bảo trợ của học giả Fray Luis de León. Ngài viết văn như đang ngồi chuyện trò tâm sự; giữa trang giấy, đôi lúc ngài dừng lại xin lỗi độc giả vì mải nghĩ nên quên mất mình đang nói đến đâu rồi lại hồn nhiên viết tiếp!

Trong cuốn Tự thuật, ngài dùng hình ảnh bốn cách tưới vườn để nói về các bậc cầu nguyện:
- Múc nước giếng bằng gàu: người mới tập cầu nguyện, phải gắng sức vượt qua chia trí, khô khan.
- Dùng guồng quay dẫn nước: ơn Chúa giúp nhiều hơn, tâm hồn được ngọt ngào mà đỡ tốn sức.
- Dẫn suối chảy qua vườn: linh hồn bình an sâu lắng, chỉ việc mở lòng đón nhận.
- Mưa từ trời đổ xuống: chiêm niệm trọn vẹn, linh hồn chẳng phải làm gì, chỉ đắm mình trong ơn Chúa ban nhưng không.
Cũng trong cuốn Tự thuật, ngài định nghĩa việc cầu nguyện bằng một câu nói giản dị mà sâu sắc đã trở thành kim chỉ nam cho toàn thể Hội Thánh:
“Cầu nguyện chiêm niệm không là gì khác hơn là một cuộc chuyện trò thân mật giữa hai người bạn, là thường xuyên ở lại một mình với Đấng mà chúng ta biết chắc là hằng yêu thương chúng ta.”
Trong cuốn Đường Hoàn Thiện, khi bàn về Kinh Lạy Cha, ngài khuyên đừng đọc như vẹt; hãy nghĩ xem mình đang thưa chuyện với Ai. Chúa không đòi ta nặn ra tư tưởng cao siêu, Người chỉ mong ta nhìn về Người.
Năm 1577, ngài viết kiệt tác đỉnh cao mang tên Lâu Đài Nội Tâm. Ngài hình dung linh hồn con người như một tòa lâu đài nguy nga được tạc từ một viên kim cương hay khối pha lê trong suốt, bên trong có bảy chặng phòng ở lồng vào nhau. Ở gian phòng trung tâm sâu thẳm nhất, chính Thiên Chúa Ba Ngôi đang ngự trị rạng ngời vinh hiển. Cầu nguyện chính là chiếc chìa khóa mở cánh cửa bước vào lâu đài.

Ngài xót xa thấy bao người cả đời loanh quanh nơi sân ngoài với rắn rết, bò cạp, mà chẳng biết trong lòng mình có kho báu! Linh hồn phải qua các phòng của khiêm nhường, của khô khan thử thách, để cuối cùng kết hợp trọn vẹn với Thiên Chúa trong cuộc hôn phối thần bí, như mưa từ trời rơi xuống dòng sông, nước hòa làm một không sao tách ra được nữa!
Sau khi ngài tạ thế, người ta tìm thấy trong cuốn sách kinh nguyện của ngài một mẩu giấy nhỏ có ghi mấy dòng thơ viết tay mộc mạc mang tên Nada te turbe mà bà con giáo dân khắp thế giới hôm nay vẫn thuộc nằm lòng:
“Chớ để điều chi làm con xao xuyến,
Chớ để điều gì khiến con sợ hãi.
Mọi sự trần gian rồi sẽ qua đi,
Chỉ một mình Thiên Chúa là không bao giờ thay đổi.
Lòng kiên nhẫn sẽ chiến thắng tất cả;
Ai có Chúa thì chẳng thiếu thốn chi:
Một mình Thiên Chúa thôi là đã đủ cho con rồi!”
“Một thầy dòng rưỡi” và ngọn lửa cải cách phái nam
Năm 1567, tại thị trấn Medina del Campo, Mẹ Têrêsa tình cờ gặp gỡ một tu sĩ Cát Minh trẻ tuổi vừa tròn hai mươi lăm tuổi, mới thụ phong linh mục. Thầy dòng trẻ ấy đang mang ý định xin chuyển sang dòng Chartreux vì khao khát một đời sống ẩn dật, nhiệm nhặt hơn. Vóc dáng của thầy rất nhỏ bé, chiều cao chưa đầy một mét rưỡi.

Gặp gỡ chàng tu sĩ trẻ, Mẹ Têrêsa với con mắt tinh đời đã nhận ra ngay một kho tàng ân sủng vĩ đại ẩn sau vẻ ngoài khiêm tốn ấy. Ngài hóm hỉnh khoe với các chị em rằng mình vừa tìm được “hẳn một thầy dòng rưỡi” để khởi sự công cuộc cải tổ Cát Minh dành cho nam giới! Ngài đã dùng tài thuyết phục của mình giữ người tu sĩ trẻ ở lại với dòng Cát Minh.
Người thanh niên nhỏ bé ấy tên là Juan de Yepes. Tuổi thơ của thầy là một chuỗi ngày đẫm nước mắt: người cha thuộc dòng dõi quý tộc bị gia đình từ mặt vì trót cưới một cô thợ dệt nghèo khó. Cha mất sớm, người mẹ nghèo phải dắt díu ba đứa con thơ đi lang thang xin ăn từ làng này sang làng khác; người anh trai Luis chết vì đói rét. Lớn lên, Juan làm đủ thứ nghề để kiếm sống: học nghề thợ mộc, thợ may, chạm khắc gỗ nhưng đều không thành; sau đó anh xin vào làm chân hộ lý quét dọn nơi bệnh viện chữa trị những bệnh nhân giang mai lở loét mà xã hội kinh tởm. Ban đêm, anh cặm cụi đến học tại trường của các cha Dòng Tên, rồi theo học thần học tại Đại học Salamanca.
Tháng Mười Một năm 1568, thầy Juan cùng một người bạn đã chính thức khai sinh tu viện Cát Minh Chân Đất đầu tiên dành cho nam giới tại Duruelo, một ngôi nhà nông trại tồi tàn, dột nát giữa đồng hoang hẻo lánh gần Ávila. Gian gác xép ọp ẹp dùng làm nhà nguyện thấp đến nỗi ai bước vào cũng phải cúi rạp đầu. Các thầy trang hoàng nguyện đường bằng những cây Thánh Giá gỗ mộc và vài chiếc sọ người để nhắc nhớ về cõi chết. Tại đây, người tu sĩ trẻ đã chọn cho mình một danh xưng thánh thiện gắn liền với trọn vẹn cuộc đời mình: Gioan Thánh Giá.

Chín tháng ngục tối ở Toledo và những vần thơ trong bóng đêm
Sự phát triển nhanh chóng của nhánh Cát Minh Chân Đất đã làm bùng nổ cuộc xung đột gay gắt với nhánh Cát Minh truyền thống, gọi là nhánh Có Giày. Nhánh cũ cảm thấy bị xúc phạm, coi phong trào cải cách là những kẻ kiêu ngạo, gây chia rẽ và làm phương hại đến uy tín của hội dòng.
Đêm mùng 2 tháng Mười Hai năm 1577, một toán tu sĩ Cát Minh nhánh cũ cùng quân lính có vũ trang đã bất ngờ phá cửa căn nhà nhỏ của Thầy Gioan Thánh Giá tại Ávila, nơi ngài đang làm cha giải tội cho Đan viện Nhập Thể. Họ bịt mắt ngài, trói chặt tay và giải ngài về giam giữ tại tu viện của họ ở Toledo.
Tại Toledo, họ nhốt ngài vào một gian phòng kho chật hẹp, ẩm thấp, dài chừng ba mét rộng hai mét, không có cửa sổ mà chỉ có một khe hở nhỏ xíu tít trên cao để lọt vào chút ánh sáng lờ mờ. Ngài bị giam cầm trong căn ngục tối tăm ấy suốt chín tháng ròng rã, nếm trải mùa đông buốt giá thấu xương và mùa hè hầm hập như lò thiêu. Khẩu phần ăn mỗi ngày chỉ là mẩu bánh mì khô, nước lã và chút xương cá mòi thối. Suốt chín tháng ngài không được thay áo dòng, chấy rận bò lúc nhúc khắp thân thể. Cứ mỗi trưa thứ Sáu hằng tuần, ngài bị điệu ra giữa nhà ăn tu viện, quỳ gối cởi trần lưng để các tu sĩ lần lượt dùng roi da quất liên hồi vào lưng ngài. Những vết sẹo roi đòn oan khiên ấy ngài mang theo trên da thịt cho đến tận ngày qua đời! Họ nhạo báng, nói dối với ngài rằng phong trào Cải Tổ đã bị Tòa Thánh xóa sổ hoàn toàn và Mẹ Têrêsa đã ngoảnh mặt bỏ rơi ngài.
Thế nhưng, chính giữa đáy vực sâu tăm tối và nhục nhã của ngục tù, một phép màu của Thần Khí đã bùng nở: ngài bắt đầu làm thơ!
Không có giấy mực, người tù của Chúa đã nhẫn nại ghi nhớ từng câu, từng chữ trong trí nhớ của mình. Mãi về sau, khi một người cai ngục có lòng trắc ẩn lén lút tuồn cho chút giấy vụn và mẩu bút chì, ngài mới nắn nót chép lại những áng thơ tuyệt mỹ viết về cuộc tìm kiếm Đấng Tình Quân giữa đêm tối của linh hồn và khúc ca về dòng suối mát thánh thiện tuôn trào “dẫu giữa đêm đen”. Những bài thơ trong ngục tối ấy ngày nay được toàn thế giới tôn vinh là đỉnh cao chói lọi của nền thi ca thần bí tiếng Tây Ban Nha!

Một đêm giữa tháng Tám năm 1578, ít ngày sau Lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, ngài đã khéo léo dùng mẩu sắt nới lỏng then cài cửa ngục. Ngài xé tấm chăn cũ và chiếc áo chùng rách nát thắt thành một sợi dây thừng, lách qua khe cửa, trèo lên bờ tường thành cao chót vót nhìn xuống dòng sông Tajo rồi thả mình xuống. Sợi dây quá ngắn, ngài buộc phải buông tay rơi tự do xuống bờ vực đá lởm chởm bên mép nước.

Lần mò trong đêm tối dọc chân tường thành, ngài may mắn tìm được đường trốn thoát và gõ cửa Đan viện nữ Cát Minh Chân Đất tại Toledo khi bình minh vừa ló dạng. Các nữ tu vội vã giấu vị linh mục tiều tụy vào tận khu nội vi, nơi giáo luật nghiêm cấm đàn ông và quân lính bước chân vào, và nhờ đó ngài đã thoát chết trong gang tấc.
“Đêm tối của tâm hồn” và ánh sáng huyền nhiệm
Sau khi vượt ngục, Cha Gioan tiếp tục làm thơ và viết những bộ sách lớn chú giải các bài thơ ấy: Lên Núi Cát Minh, Đêm Tối Tâm Hồn và Ngọn Lửa Tình Nồng.
Ngài dùng hình ảnh “Đêm Tối” để nói về con đường kết hợp với Thiên Chúa. Có những giai đoạn người tín hữu khô khan tột cùng; lời kinh từng ngọt ngào nay nhạt nhẽo, và Chúa dường như ngoảnh mặt đi.
Ngài khuyên: Đừng sợ! Đó không phải dấu Chúa bỏ ta; đó là lúc Chúa đang chữa lành ta tận gốc. Người gỡ ta khỏi sự bám víu vào những cảm giác ngọt ngào, để ta yêu Người vì chính Người, chứ không vì ơn huệ hay an ủi. Ngài ví như mắt nhìn thẳng vào mặt trời: ánh sáng Thiên Chúa rực rỡ đến nỗi đôi mắt yếu hèn của ta thấy nó như đêm tối!

Khái niệm “Đêm tối của tâm hồn” mà Thánh Gioan Thánh Giá khai mở ngày nay đã vượt ra ngoài biên giới tôn giáo, trở thành một thuật ngữ quen thuộc để nói về những cơn khủng hoảng nội tâm sâu sắc của phận người.
Vào năm 2007, khi tập thư riêng của Mẹ Thánh Têrêsa Calcutta mang tên Hãy Đến Làm Ánh Sáng Cho Mẹ được công bố, cả thế giới đã bàng hoàng nhận ra rằng: vị nữ tu đoạt giải Nobel Hòa Bình, người suốt đời nở nụ cười rạng rỡ bên những người nghèo khổ nhất nơi các khu ổ chuột Ấn Độ, thực chất đã trải qua gần năm mươi năm ròng rã sống trong một “đêm tối tâm hồn” mịt mùng! Suốt nửa thế kỷ ấy, trong sâu thẳm tâm can, Mẹ hầu như không cảm nhận được sự hiện diện hay niềm an ủi của Chúa; thế nhưng, Mẹ vẫn kiên trung mỉm cười trao ban tình yêu thương cho nhân loại. Đó chính là sự tiếp nối sống động và rực rỡ nhất của linh đạo Đêm Tối mà Thánh Gioan Thánh Giá đã dày công soi sáng.
Giờ hội ngộ trên Thiên quốc
Năm 1580, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XIII chính thức ban sắc lệnh cho phép nhánh Cát Minh Chân Đất được thành lập một tỉnh dòng độc lập, khép lại những năm tháng tranh chấp đau thương. Công cuộc cải cách của Mẹ Têrêsa đã đơm hoa kết trái vững vàng.
Mùa thu năm 1582, dẫu thân xác đã suy kiệt vì những chuyến đi miệt mài, Mẹ Têrêsa vẫn vâng lời bề trên lặn lội đến Alba de Tormes. Ngã bệnh nằm liệt giường, ngài linh cảm giờ về nhà Cha đã cận kề. Các nữ tu quỳ quanh giường nghẹn ngào nghe ngài thầm thì lời sau cùng: “Lạy Chúa của con, lạy Đấng Tình Quân của lòng con, cuối cùng thì giờ phút chúng ta được hội ngộ mặt đối mặt đã đến rồi!” Ngài qua đời thanh thản tối ngày 4 tháng Mười năm 1582, với lời tuyên xưng: “Con chết như một người con thảo hiếu của Mẹ Hội Thánh!”
Đêm ngài qua đời cũng là đêm đổi lịch. Đức Grêgôriô XIII đã cải cách lịch để sửa độ lệch mười ngày của lịch Julius. Ở Tây Ban Nha, sau ngày 4 tháng Mười là ngày 15 tháng Mười năm 1582! Vì thế lễ Thánh Têrêsa Ávila được mừng ngày 15 tháng Mười.
Cha Gioan Thánh Giá sống thêm chín năm. Nhưng những năm cuối là chén đắng: ngài bị chính những anh em trong nhánh Cát Minh Cải Tổ, những người ngài từng dày công gầy dựng, ghen ghét và hắt hủi. Vị Bề trên Giám tỉnh mới là Cha Nicolás Doria đã tước sạch mọi chức vụ của ngài, đày ngài về một tu viện hẻo lánh nơi vùng núi hoang vu xứ Andalucía. Thậm chí có những tu sĩ biến chất còn đi khắp nơi thu thập những lời vu cáo để mưu toan trục xuất ngài ra khỏi dòng!
Lâm bệnh nặng với những vết loét đau đớn ở chân, ngài được chuyển về tu viện Úbeda. Vị tu viện trưởng nơi đây vì mang lòng thành kiến cay nghiệt đã đày ngài vào căn phòng tồi tàn, ẩm thấp nhất và không ngớt lời cằn nhằn về chi phí thuốc men tốn kém của ngài. Thế nhưng, người tôi tớ Chúa vẫn một mực nhẫn nại, không thốt ra một lời than vãn.
Đêm ngày 13 tháng Mười Hai năm 1591, ngài khẽ hỏi thầy chăm bệnh mấy giờ rồi. Nghe báo đã gần nửa đêm, ngài mỉm cười thanh thản nói: “Đêm nay, tôi sẽ được sốt sắng hát giờ Kinh Sáng cùng các thiên thần trên thiên đàng!” Khi tiếng chuông tu viện ngân vang gọi các tu sĩ thức dậy đọc kinh đêm, ngài xin người anh em đọc cho nghe những câu thơ trong sách Diễm Ca, rồi nhẹ nhàng nhắm mắt về với Chúa ở tuổi bốn mươi chín.
Hai vị Tiến sĩ Hội Thánh và dấu chân nơi đất Việt Nam
Mẹ Têrêsa Ávila được tôn phong Hiển Thánh vào năm 1622, cùng ngày với Thánh Ignatiô Loyola và Thánh Phanxicô Xaviê. Cha Thánh Gioan Thánh Giá được tôn phong Hiển Thánh năm 1726, và đến năm 1926 được tôn vinh làm Tiến sĩ Hội Thánh với tước hiệu cao quý: Tiến sĩ Thần Nghiệm.
Ngày 27 tháng Chín năm 1970, tại Đền Thờ Thánh Phêrô, Thánh Phaolô VI tôn phong Thánh Têrêsa Ávila làm nữ Tiến sĩ Hội Thánh đầu tiên trong lịch sử hai ngàn năm của Giáo hội, và một tuần sau đến lượt Thánh Catarina thành Siena! Người phụ nữ năm xưa bị Tòa Thẩm Tra giữ sách, không biết chữ Latinh kinh viện, nay được Hội Thánh đặt làm thầy cho mọi người!

Từ cao nguyên Tây Ban Nha, linh đạo Cát Minh Chân Đất lan khắp năm châu, và bén rễ sâu trên đất Việt Nam!
Năm 1861, giữa lúc cuộc cấm đạo của triều đình vua Tự Đức đang diễn ra vô cùng ngặt nghèo, bốn nữ tu Cát Minh can đảm từ Đan viện Lisieux bên Pháp đã vượt muôn trùng sóng gió đại dương đặt chân đến Sài Gòn, thành lập nên Đan viện Cát Minh đầu tiên của toàn vùng Viễn Đông. Tiếp sau đó, các Đan viện Cát Minh thân thương khác lần lượt được khai sinh tại Hà Nội năm 1895 và Cố đô Huế năm 1909.
Sau những bức tường rêu phong tĩnh lặng ấy, bao thế hệ trinh nữ Việt Nam đã âm thầm sống lý tưởng của cô bé bảy tuổi thành Ávila. Họ không tìm chiến công ồn ào; ngày ngày, trong thinh lặng và hy sinh nơi dòng kín, họ dâng đời mình cầu nguyện cho các linh mục, cho việc truyền giáo và cho các linh hồn.
Lịch sử còn một mối duyên lạ: chừng ba trăm năm sau ngày Mẹ Têrêsa Ávila tạ thế, tại chính Đan viện Lisieux bên nước Pháp, có một thiếu nữ thánh thiện khác cũng mang tên Têrêsa đã bước vào dòng và chỉ cho nhân loại “Con Đường Thơ Ấu” tuyệt mỹ: Thánh Nữ Têrêsa Hài Đồng Giêsu!
Vào những năm 1896 và 1897, các Mẹ Bề trên tại Lisieux từng tha thiết bàn tính việc gửi Chị Têrêsa sang phục vụ tại Đan viện Cát Minh Hà Nội của Việt Nam. Căn bệnh lao phổi hiểm nghèo đã giữ ngài ở lại quê nhà và ngài về trời vào mùa thu năm 1897 ở tuổi hai mươi tư; thế nhưng, trái tim yêu mến của vị Thánh Bổn Mạng Các Xứ Truyền Giáo đã vĩnh viễn hướng về mảnh đất Việt Nam thân thương.
Từ hang đá Manresa, căn ngục tối thành Toledo cho đến những nguyện đường dòng kín tĩnh mịch giữa lòng Sài Gòn, Hà Nội và Huế hôm nay, ngọn đèn chầu của đời sống chiêm niệm vẫn chưa bao giờ tắt. Ngọn đèn ấy vẫn ngày đêm âm thầm nhắc nhở người tín hữu giữa cuộc sống bon chen hối hả: hãy biết can đảm bước vào “Lâu đài nội tâm” của chính lòng mình, bởi vì nơi chốn sâu thẳm và bình an ấy, Đấng Tình Quân Giêsu vẫn đang kiên nhẫn đợi chờ để ôm ấp chúng ta vào mối tình muôn thuở của Người!
Ngọn đèn ấy vẫn ngày đêm âm thầm nhắc nhở người tín hữu giữa cuộc sống bon chen hối hả: hãy biết can đảm bước vào “Lâu đài nội tâm” của chính lòng mình, bởi vì nơi chốn sâu thẳm và bình an ấy, Đấng Tình Quân Giêsu vẫn đang kiên nhẫn đợi chờ để ôm ấp chúng ta vào mối tình muôn thuở của Người!
Chương 99 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Một mình Thiên Chúa thôi là đã đủ cho con rồi!”
Những người trong chương
- Têrêsa Ávila · Thi hài bà nằm ở tu viện Cát Minh Alba de Tormes, nơi bà mất năm 1582. Bernini tạc cảnh ngọn giáo vàng ở nhà thờ Santa Maria della Vittoria, Rôma.
- Gioan Thánh Giá · Thơ ông nhớ thuộc lòng trong phòng giam Toledo nay là thơ hay nhất của tiếng Tây Ban Nha. Thi hài ông ở Segovia.
- Mẹ Têrêsa Calcutta · Thư riêng in năm 2007 thành sách Come Be My Light: gần năm chục năm bà sống trong “đêm tối”.
Nơi ấy hôm nay
- Ávila vẫn có bức tường đá hoa cương với tám mươi tám tháp canh, nơi cô bé Têrêsa lẻn ra năm 1522. UNESCO công nhận khu phố cổ năm 1985.
- Taizé là cộng đoàn ở Pháp đã phổ lời “Nada te turbe” thành thánh ca.
- Sài Gòn có nhà Cát Minh đầu tiên ở Viễn Đông, lập năm 1861. Hà Nội theo sau năm 1895, Huế năm 1909.
Muốn đọc thêm
Têrêsa Ávila, Tự thuật, Đường Hoàn thiện, Lâu đài Nội tâm · Gioan Thánh Giá, Đêm Tối · Come Be My Light · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Têrêsa Ávila
- Rodrigo de Cepeda
- Juan Sánchez de Toledo
- Phêrô Alcántara
- Juana de Ahumada
- Giovanni Battista Rossi
- Philip II
- Gioan Thánh Giá
- Gonzalo de Yepes
- Catalina Álvarez
- Nicolás Doria
- Grêgôriô XIII
- Têrêsa Calcutta
- Têrêsa thành Lisieux
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 100
Đá biết bay, trần nhà mở ra trời: nghệ thuật Baroque
Khi búa tạ đập nát tượng Đức Mẹ ở Antwerpen năm 1566, Hội Thánh đã đáp lại bằng gì?
Khoảng 26 phút đọc













