Lời khép sách · Cuốn 4
Sau cơn bão
Cuốn này mở đầu bằng một nhà nho phương Tây bước vào Trung Hoa, và khép lại cũng ở Trung Hoa, trước những cánh cửa lúc đóng lúc mở.
Trong ba thế kỷ ấy, nhiều người đã tưởng Hội Thánh sắp tàn. Các triết gia thời Khai Sáng chế giễu Hội Thánh như một tàn tích của thời mê muội. Dòng Tên bị chính một giáo hoàng giải thể. Ở Paris, đất đai nhà thờ bị tịch thu, linh mục phải đi đày, các nữ tu lên máy chém, và hai vị giáo hoàng liên tiếp thành tù nhân. Rồi năm 1870, tường thành Rôma bị phá thủng, Nước Giáo hoàng sau hơn một ngàn năm chấm dứt.
Thế nhưng sau mỗi cơn bão, những hạt giống mới lại nảy mầm từ những nơi bé nhỏ nhất: tòa giải tội của một cha xứ làng quê, sân chơi của những đứa trẻ bụi đời ở Turin, một hang đá bên bờ sông ở Lộ Đức. Những dòng tu mới mọc lên khắp nơi, và những người như Newman, Ozanam, Mẹ Cabrini mang đức tin vào giữa thế giới của nhà máy và tàu chạy hơi nước.
Ở quê hương Việt Nam, đó là những năm máu và nước mắt. Các thầy giảng, các bà mẹ, những người lính và những người nông dân đã lấy máu mình làm chứng dưới các chiếu chỉ cấm đạo, và nhiều vị nay được cả Hội Thánh kính nhớ như những vị thánh. Cũng trong những năm ấy, những trang đau lòng đã được viết ra giữa người Công giáo và đồng bào mình, những vết thương mà con cháu hôm nay vẫn cần học cách chữa lành.
Đến cuối cuốn này, dòng sông đã chảy tới những hòn đảo xa nhất Thái Bình Dương, những làng mạc giữa lòng châu Phi và những thành phố của Trung Hoa. Đức tin không còn là món hàng chở từ châu Âu sang nữa. Nó bắt đầu nói bằng chính tiếng nói của các dân tộc đã đón nhận nó.
Thế kỷ XX đang đến, với hai cuộc thế chiến, những trại tập trung và bức màn sắt. Nhưng nó cũng sẽ mang đến một vị giáo hoàng già mở toang cửa sổ cho làn gió mới.
Dòng sông còn chảy tiếp trong Dòng Sông Đức Tin, Cuốn năm: Hội Thánh của muôn dân.
Cuốn 5 bắt đầu · Chương 139Thánh Piô X