Lời mở đầu · Thời đại II
Giữa lửa thử thách
Năm 100–313
Gia đình Công giáo nào cũng giữ trong ký ức một thời bị bách hại. Ở Ailen là những tảng đá dâng lễ giữa đồi hoang, nơi các linh mục lén cử hành Thánh lễ suốt những năm cấm đạo. Ở Mêhicô là thập niên 1920, khi người ta bước ra pháp trường mà hô vang “Vạn tuế Đức Kitô Vua”. Ở Hàn Quốc, ở Uganda, ở Nhật Bản, đó là những danh sách dài tên người mà Hội Thánh vẫn đọc lên.
Với chúng ta, đó là Việt Nam. Mỗi năm, ngày 24 tháng Mười Một, Hội Thánh mừng lễ thánh Anrê Dũng Lạc và các bạn, một trăm mười bảy vị tử đạo Việt Nam mà thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II phong thánh năm 1988. Hôm ấy ta đọc tên từng vị. Nhiều giáo xứ còn giữ những ngôi mộ, những tấm bia, những chuyện ông bà kể lại về thời cấm đạo. Những gia đình phải bỏ làng mà trốn. Những người bị thích hai chữ “tả đạo” lên má. Những bà mẹ ôm con chạy vào rừng ẩn náu. Có chuyện chưa xa lắm, chỉ cách ta vài đời người.
Vì thế, khi viết thời đại thứ hai này, tôi cứ có cảm giác như đang viết về chính ông bà mình. Có lẽ các bạn cũng sẽ thấy ông bà mình trong đó.
Hai trăm năm, từ cuối thế kỷ thứ nhất đến năm 313, các Kitô hữu sống trong đế quốc Rôma như những người bị ngờ vực. Không phải lúc nào họ cũng bị giết. Có những quãng dài họ được yên, buôn bán, dạy học, cưới gả sinh con như mọi người. Một Kitô hữu vô danh, viết thư cho một người ngoại tên Điôgnêtô, nói rất giản dị: người Kitô hữu cũng cưới vợ lấy chồng, cũng sinh con đẻ cái như ai, chỉ không vứt bỏ đứa trẻ mới sinh.
Nhưng đạo của họ không có chỗ trong luật pháp. Bất cứ lúc nào, một viên quan, một đám đông, một vị hoàng đế cũng có thể quyết định rằng họ phải chết. Chỉ cần một người hàng xóm tố cáo. Chỉ cần một vụ mất mùa, một trận dịch, khi dân chúng cần có người để đổ tội. Tertulianô, một nhà văn Kitô giáo ở Carthage, đã thấy cảnh ấy khoảng năm 197. Ông viết rằng sông Tibê dâng lên tới tường thành, sông Nin không chịu tràn qua ruộng, trời đứng yên hay đất rung chuyển, có đói kém hay có dịch lệ, thì lập tức vang lên tiếng hô: “Quăng người Kitô hữu cho sư tử.”
Tôi đã đi tìm câu trả lời cho một câu hỏi mà chắc nhiều bạn cũng từng hỏi. Đế quốc Rôma vốn rộng lòng với đủ thứ thần linh, vậy sao lại ghét người Kitô hữu đến thế? Họ không làm loạn, không trộm cắp, phần đông sống đàng hoàng hơn hàng xóm. Câu trả lời, như các bạn sẽ đọc, vừa đơn giản vừa sâu. Họ không chịu thắp một nhúm hương trước tượng hoàng đế. Chỉ một nhúm hương.
Khoảng năm 112, Pliniô Trẻ, thống đốc một tỉnh ở miền bắc đất Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, viết thư hỏi hoàng đế Trajanô phải xử ra sao với những người bị đem đến trước mặt ông vì là Kitô hữu. Ai chối, ông thử: phải khấn các thần, dâng hương và rượu trước tượng hoàng đế, rồi nguyền rủa Đức Kitô. Ai không chịu bỏ danh xưng ấy, ông cho đem đi xử tử. Với người Rôma, từ chối cử chỉ nhỏ bé ấy nghĩa là không thuộc về đế quốc.
Trong các chương này, các bạn sẽ gặp những con người mà tôi đã đem lòng quý mến. Ông Ignatiô, giám mục Antiôkhia, bị giải về Rôma để làm mồi cho thú dữ, xích chung với mười người lính mà ông gọi là “mười con báo”. Dọc đường ông viết thư, và trong một lá thư ông xin các tín hữu Rôma đừng tìm cách cứu mình. “Tôi là lúa mì của Thiên Chúa”, ông viết, “tôi sẽ bị răng thú dữ nghiền ra, để thành bánh tinh tuyền của Đức Kitô.”
Cụ già Pôlycarpô, giám mục Smyrna, bị bắt phải nguyền rủa Đức Kitô. Ông đáp: “Tám mươi sáu năm nay tôi phụng sự Người, và Người chưa hề làm hại tôi. Sao tôi có thể lộng ngôn phạm đến Vua đã cứu tôi?”
Cô Perpêtua, hai mươi hai tuổi, còn đang cho đứa con trai bú, đã ghi lại trong nhà tù những ngày cuối đời mình. Bản ghi ấy còn đến nay, là một trong những trang viết xưa nhất của một phụ nữ Kitô hữu truyền lại cho chúng ta. Chị Fêlicita, một nữ nô lệ, sinh con trong ngục chỉ vài ngày trước khi bị dẫn ra đấu trường. Tên hai chị vẫn được đọc trong Thánh lễ, ở Kinh nguyện Thánh Thể I.
Nhưng tôi không muốn thời đại này chỉ là một chuỗi những cái chết, vì đó không phải toàn bộ sự thật. Trong hai trăm năm ấy, người Kitô hữu còn làm nhiều việc khác. Mỗi Chúa nhật họ họp nhau lúc trời chưa sáng để bẻ bánh. Pliniô đã nghe rằng họ nhóm lại “vào một ngày nhất định, trước khi mặt trời mọc”, và hát một bài ca “tôn Đức Kitô như một vị thần”. Khoảng năm 155, một thầy dạy ở Rôma mà Hội Thánh nhớ là thánh Giustinô Tử đạo đã để lại bản mô tả Thánh lễ đầy đủ xưa nhất. Có các bài đọc lấy từ các tông đồ và ngôn sứ, có bài giảng, có lời nguyện cho mọi người, có bánh và rượu pha nước, có một lời tạ ơn dài, có tiếng “Amen” của cả cộng đoàn, và các phó tế mang Mình Thánh đến cho những người không đến được. Người Công giáo hôm nay đọc lên vẫn nhận ra từng phần. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo trích dẫn khá dài, ở số 1345.
Họ chôn người chết của mình trong những nghĩa trang dưới lòng đất ngoài thành Rôma, gọi là hầm mộ. Trên tường họ vẽ những hình đầy hy vọng: người mục tử vác con chiên trên vai, ông Giôna được cá lớn nhả ra còn sống, một phụ nữ giơ hai tay cầu nguyện.
Họ cũng tranh luận với nhau, có khi rất gay gắt, về những câu hỏi mà ta tưởng chỉ có thời nay. Những người đã chối đạo, nay xin trở lại, có nên nhận không? Thiên Chúa của Cựu Ước có phải cũng là Thiên Chúa của Đức Giêsu? Một chủ tàu giàu có tên Marcion, đến Rôma khoảng năm 140, nói rằng không phải. Ông chỉ giữ một sách Tin Mừng đã cắt xén cho vừa ý và mười lá thư của Phaolô. Rồi còn câu hỏi những sách nào thật sự là Lời Chúa. Từ những cuộc tranh luận ấy, từng bước một, cuốn Kinh Thánh ta cầm trong tay hôm nay được gom lại.
Họ còn làm một việc người Rôma không hiểu nổi. Khi dịch bệnh kéo đến, người giàu bỏ thành mà chạy, người bệnh bị quăng ra đường. Người Kitô hữu ở lại. Họ chăm sóc người đau, cả những kẻ không cùng đạo, và chôn cất người chết. Nhiều người trong họ nhiễm bệnh mà chết theo. Đionysiô, giám mục Alexanđria, kể về một trận dịch lớn hồi thế kỷ thứ ba. Người ngoại đạo xua đuổi cả người nhà đang ốm, quăng họ ra đường khi còn thoi thóp. Người Kitô hữu thì túc trực bên kẻ hấp hối và thường chết cùng họ. Một thế kỷ sau, hoàng đế Julianô muốn khôi phục các thần cũ nên bị gọi là Kẻ Bỏ Đạo. Chính ông phải thú nhận trong một lá thư rằng “bọn Galilê vô đạo nuôi không chỉ người nghèo của họ, mà cả người nghèo của chúng ta”. Galilê là tiếng ông gọi các Kitô hữu.
Tôi cũng không giấu những trang không đẹp. Có người Kitô hữu đã chối đạo khi bị dọa, rồi xin trở lại, và cộng đoàn chia rẽ vì họ. Năm 250, hoàng đế Đêciô ra lệnh cho mọi người trong đế quốc phải tế thần và xin giấy chứng nhận, và nhiều Kitô hữu đã tuân theo. Một số giấy ấy, viết trên cói, được tìm thấy trong cát Ai Cập. Có những người khác quá khắt khe, cho rằng ai đã ngã một lần thì không bao giờ được tha. Có những giám mục cãi nhau. Hội Thánh thời bách hại không phải một Hội Thánh hoàn hảo. Đó là Hội Thánh của những con người thật, và chính vì thế mà chuyện của họ đáng kể.
Thời đại này khép lại vào một ngày thu năm 312, bên cây cầu Milvian ở ngoại ô Rôma. Trước trận đánh sẽ quyết định ai làm chủ miền Tây, Constantinô, một trong mấy vị hoàng đế đang giành nhau đế quốc, cho vẽ lên khiên quân lính một dấu hiệu lạ. Nhà văn Lactantiô kể rằng một giấc mộng bảo ông đánh dấu thiên giới của Thiên Chúa lên khiên. Nhiều năm sau, Êusêbiô thành Xêdarê viết rằng chính Constantinô đã kể cho ông nghe về một thập giá bằng ánh sáng trên trời cùng mấy chữ “Nhờ dấu này, ngươi sẽ thắng”. Ngày 28 tháng Mười, Constantinô thắng trận. Năm 313, ông cùng vị hoàng đế đồng triều là Liciniô thỏa thuận rằng người Kitô hữu được tự do thờ phượng. Những người đã sống ba thế kỷ trong bóng tối bỗng bước ra ánh sáng, và họ sẽ phải học lại cách làm Kitô hữu trong một thế giới đã đổi thay.
Đọc những chương này, tôi mong các bạn nghĩ đến ông bà mình trong đức tin, và đến tất cả những người đã trao đức tin lại cho mình. Họ cũng đã sống như thế, ở một nơi khác, vào một thời khác. Và nhờ họ, hôm nay chúng ta mới có đức tin.

Chương đầu tiên · Chương 25
Ignatiô trên đường đến Rôma và sách Didakhê
Vì sao một cụ giám mục bị xiềng đi Rôma lại van nài tín hữu đừng tìm cách cứu mình?
Khoảng 19 phút đọc
