Bỏ qua, tới nội dung

Lời mở đầu · Thời đại III

Công đồng và đan tu

Năm 313–800

Mỗi Chúa nhật, khi đứng lên đọc Kinh Tin Kính, chúng ta nói: “Tôi tin kính một Thiên Chúa là Cha toàn năng… Tôi tin kính một Chúa Giêsu Kitô, Con Một Thiên Chúa… Người là Thiên Chúa bởi Thiên Chúa, Ánh Sáng bởi Ánh Sáng, Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật…”

Như nhiều bạn, tôi đã đọc những lời ấy rất nhiều năm mà chưa bao giờ tự hỏi chúng từ đâu ra. Ai đã chọn từng chữ? Sao phải nói “Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật”, như thể đã có người từng nghĩ khác? Rồi còn chữ “đồng bản thể với Chúa Cha”, một chữ nghe nặng tai, mà gốc là một từ Hy Lạp duy nhất, homoousios, nghĩa là “cùng một bản thể”. Mãi đến khi viết thời đại thứ ba này, tôi mới hiểu rằng mỗi chữ trong kinh ấy đã phải trả giá bằng nhiều năm tranh cãi, bằng những cuộc lưu đày, và có khi bằng máu.

Thời đại này mở ra năm 313, khi đạo Kitô vừa được tự do. Những người vừa bước ra khỏi ba thế kỷ bách hại bỗng thấy hoàng đế đứng về phía mình. Nhà thờ mọc lên khắp nơi. Người ta kéo nhau đến xin rửa tội, người vì tin, người vì thấy làm Kitô hữu nay có lợi. Chính hoàng đế Constantinô mãi đến giường bệnh năm 337 mới chịu rửa tội. Đến năm 380, hoàng đế Thêôđôsiô đã biến đức tin của công đồng Nicêa thành quốc giáo.

Và đúng lúc ấy, khi bên ngoài không còn kẻ thù, những câu hỏi lớn nhất nổ ra từ bên trong. Đó là câu hỏi về chính Đức Giêsu. Người là Thiên Chúa thật, hay chỉ là thụ tạo cao cả nhất? Nếu Người vừa là Thiên Chúa vừa là người, thì hai điều ấy cùng ở trong Người ra sao? Một linh mục ở Alexanđria tên Ariô dạy rằng Người Con là tạo vật đầu tiên và cao nhất của Thiên Chúa, và rằng “đã có lúc Người chưa hiện hữu”.

Những câu hỏi ấy nghe xa xôi, tưởng chỉ dành cho các nhà thần học. Nhưng thuở đó, người bán bánh ở Constantinôpôli cũng bàn chuyện ấy. Giảng ở thành này, thánh Grêgôriô thành Nyssa than rằng hỏi người ta đổi tiền lẻ thì nhận một bài giảng về Đấng Sinh Ra và Đấng Không Được Sinh Ra. Hỏi giá ổ bánh thì được nghe rằng Cha lớn hơn, Con nhỏ hơn. Hỏi nước tắm đã sẵn chưa thì được đáp rằng Người Con được tạo từ hư vô. Ariô còn phổ giáo thuyết của mình vào những bài hát dễ thuộc cho thủy thủ, thợ xay bột, khách đi đường. Người ta hát về đức tin giữa chợ, và đánh nhau ngoài phố vì một chữ.

Với họ, đó không phải chuyện lý thuyết. Nếu Đức Kitô không thật là Thiên Chúa, thì Thiên Chúa đã chẳng thật sự đến với loài người. Nếu Người không trọn vẹn là người, thì ta chưa thật sự được cứu. Thánh Grêgôriô thành Nazianz tóm trong một câu: điều gì Đức Kitô không mang lấy, điều ấy Người không chữa lành.

Trong các chương này, các bạn sẽ đến Nicêa năm 325, nơi chừng ba trăm giám mục họp lại để trả lời câu hỏi thứ nhất. Nhiều vị còn mang trên mình dấu vết thời bách hại. Có vị mất một mắt, có vị bị sắt nung làm tàn đôi tay. Các bạn sẽ gặp Athanasiô, bị đày năm lần, tổng cộng chừng mười bảy năm, mà không chịu đổi một chữ.

Các bạn sẽ đến Êphêsô năm 431, nơi dân chúng cầm đuốc đi rước các giám mục về chỗ trọ, sau khi các ngài tuyên xưng Đức Maria là Theotokos, Mẹ Thiên Chúa. Mỗi lần ta đọc “Thánh Maria, Đức Mẹ Chúa Trời”, ta dùng chính danh hiệu họ đã bảo vệ. Các bạn sẽ gặp Lêô Cả, người viết một lá thư được đọc lên trước các giám mục phương Đông tại Canxêđônia năm 451. Nghe xong, các ngài đứng dậy hô rằng Phêrô đã nói qua miệng Lêô. Năm sau, cũng chính Lêô ra tận trại quân Attila để xin cho thành Rôma.

Nhưng thời đại này còn một dòng chảy khác, lặng lẽ hơn, và có lẽ sâu hơn.

Khi đạo Kitô thành đạo của hoàng đế, có những người thấy mình đang đánh mất một điều gì. Thời bách hại, làm Kitô hữu là sẵn sàng chết. Giờ đây làm Kitô hữu dễ quá. Thế là có người rời thành phố, vào sa mạc, sống một mình trong hang, trong lều, để tìm lại cái mà họ sợ Hội Thánh đang đánh mất. Người ta gọi họ là các đan sĩ.

Các bạn sẽ gặp Antôn, chàng trai Ai Cập nghe đọc một câu Tin Mừng trong nhà thờ: “Nếu anh muốn nên hoàn thiện, hãy đi bán tài sản của anh và đem cho người nghèo.” Anh làm đúng như thế, và sống chừng tám mươi năm giữa sa mạc Ai Cập. Athanasiô viết tiểu sử ông, cuốn sách lan khắp đế quốc, và nhiều năm sau, chuyện về Antôn đã góp phần xoay chuyển cả đời Augustinô.

Các bạn sẽ gặp Biển Đức thành Nursia, người viết một bản luật ngắn cho các đan sĩ trên một ngọn núi ở nước Ý và gọi đó là “bản luật nhỏ cho người mới bắt đầu”. Bản luật ấy đã nuôi dưỡng châu Âu suốt mười lăm thế kỷ, và năm 1964 Đức Phaolô VI tuyên bố Biển Đức là thánh bổn mạng châu Âu. Các đan viện Biển Đức và Xitô trên khắp thế giới, kể cả ở nước ta, hôm nay vẫn sống theo bản luật ấy.

Các bạn cũng sẽ gặp Augustinô, người mà tôi nghĩ ai cũng nên đọc ít nhất một lần trong đời. Ông là một nhà thần học lớn, nhưng điều làm tôi quý ông hơn cả là ông dám kể về chính mình. Ông kể tuổi trẻ buông thả của mình. Ông kể về bà mẹ Mônica đã khóc vì con suốt bao năm, đến nỗi một vị giám mục phải nói với bà: “Đứa con của những giọt nước mắt ấy không thể nào hư mất.” Ông kể về ngày năm 386 ông ngồi khóc trong một khu vườn ở Milanô. Và ở trang đầu cuốn Tự thú, ông viết một câu ai đọc rồi khó mà quên: “Chúa đã dựng nên chúng con cho Chúa, và lòng chúng con khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.”

Tôi không giấu những trang tối của thời đại này. Khi Hội Thánh có quyền, có người trong Hội Thánh đã dùng quyền ấy để ép kẻ khác. Năm 415 ở Alexanđria, một đám đông Kitô hữu giết nữ triết gia Hypatia. Có những giám mục tranh nhau ngai tòa như quan lại tranh nhau chức vị. Năm 366, khi Đamasô và Ursinô cùng nhận mình là giám mục Rôma, sử gia Ammianô Marcellinô đếm được một trăm ba mươi bảy xác chết trong một đại thánh đường. Có hoàng đế bắt giáo hoàng về kinh đô xét xử. Giáo hoàng Martinô I bị đem tới Constantinôpôli, bị kết án, và chết trong cảnh lưu đày năm 655.

Đế quốc Rôma phương Tây sụp đổ, và người ta phải học lại cách sống giữa những dân tộc mới. Rồi một tôn giáo mới từ sa mạc Ả Rập tràn ra. Ông Muhammad qua đời năm 632, và chỉ chừng mười năm sau, quân Ả Rập đã giữ Giêrusalem, Antiôkhia và Alexanđria. Trong đúng một đời người, những miền đất nơi đạo Kitô ra đời đã về tay người khác.

Thời đại này khép lại với cuộc tranh cãi về ảnh thánh, và với những người đã chết để giữ quyền được vẽ khuôn mặt Đức Kitô. Thánh Gioan Đamát đáp lại những kẻ phá ảnh: “Tôi không thờ vật chất. Tôi thờ Đấng tạo nên vật chất, Đấng vì tôi đã trở nên vật chất.” Năm 787, công đồng Nicêa lần thứ hai tuyên bố rằng ảnh thánh được tôn kính, còn việc thờ phượng chỉ dành cho một mình Thiên Chúa. Khi các bạn đứng trước ảnh Đức Mẹ trong nhà thờ, hay thắp một ngọn nến trước ảnh Chúa trên bàn thờ gia đình, xin nhớ rằng đã có những người chịu đánh đập, bị chọc mù, bị đày ải để chúng ta được làm điều giản dị ấy.

Chương đầu tiên · Chương 38

Sắc lệnh Milanô: buổi sáng sau đêm dài

Bức thư trả lại tự do cho Hội Thánh năm 313 đã ra đời bên một đám cưới ở Milanô như thế nào?

Khoảng 19 phút đọc