Lời mở đầu · Thời đại IV
Những ngả Trung cổ
Năm 800–1453
Nhiều người trong chúng ta, và cả tôi trước kia, vẫn hình dung thời Trung cổ như một thời tăm tối. Sách vở, phim ảnh hay vẽ nó bằng gam màu u ám: lâu đài lạnh lẽo, giàn thiêu, giáo hoàng quyền uy, nông dân nghèo khổ mù chữ, và Hội Thánh phủ lên châu Âu như một cái bóng suốt một ngàn năm.
Khi bắt tay viết thời đại thứ tư này, tôi mới thấy bức tranh ấy vừa đúng vừa sai.
Đúng, vì những giàn thiêu là có thật. Quân thập tự chinh đã tàn sát người vô tội ở các thành bên sông Rhine năm 1096, ở Giêrusalem năm 1099, và năm 1204 ở Constantinôpôli, một thành phố Kitô giáo. Có giáo hoàng mua bán chức thánh, có thời cả ba người cùng nhận mình là giáo hoàng. Có Tòa Thẩm tra. Có những người Do Thái bị đuổi khỏi mảnh đất họ gọi là quê nhà, như năm 1290, nước Anh trục xuất toàn bộ người Do Thái. Tôi sẽ không giấu một trang nào trong những trang ấy. Tôi nghĩ người đọc Công giáo hôm nay cần biết những điều này, và cần nghe từ chính một người Công giáo kể lại, thay vì nghe từ kẻ khác mà không biết đâu là thật.
Nhưng bức tranh ấy cũng sai, vì nó thiếu quá nhiều thứ. Nó thiếu các đan sĩ áo trắng ở Cîteaux, dậy từ hai giờ sáng hát Thánh vịnh, rồi ra đồng tháo nước đầm lầy. Nó thiếu những người chép sách, ngồi bên cửa sổ suốt mùa đông chép lại từng trang Kinh Thánh, từng trang thơ của người Rôma. Không có họ, ta đã mất gần hết sách vở thời xưa. Phần lớn các tác phẩm Latinh cổ điển ta còn đọc được đều đến với ta qua những bản chép thời này. Nét chữ tròn đều của các thầy chép dưới triều Charlemagne chính là tổ tiên của những chữ thường bạn đang đọc đây.
Nó thiếu các trường đại học, thiếu những thánh đường Gothic với ô kính màu kể cả Kinh Thánh cho người không biết chữ. Nó thiếu Phanxicô Assisi, người cởi trả cha mình bộ quần áo đang mặc trên người, người hôn tay một kẻ phong hủi, người năm 1219 đi tay không qua chiến tuyến để gặp vị sultan Ai Cập. Máng cỏ ta dựng trong nhà thờ giáo xứ mỗi mùa Giáng Sinh có dấu tay ông, từ hang đá ông dựng ở Greccio năm 1223.
Nó thiếu Tôma Aquinô, người viết hàng triệu chữ để chứng minh rằng lý trí và đức tin không đối nghịch nhau, rồi cuối đời nói tất cả những gì mình viết chỉ như rơm rác. Mỗi lần các bạn hát Tantum ergo trong giờ chầu Mình Thánh, là các bạn đang hát lời ông viết.
Và nó thiếu những người phụ nữ. Hildegard thành Bingen, tám mươi tuổi, cãi lại cả giáo quyền Mainz chứ không chịu đào mồ một người đã chết trong sự hòa giải với Hội Thánh. Năm 2012, Đức Bênêđictô XVI tuyên bố bà là Tiến sĩ Hội Thánh. Clara bỏ nhà ra đi trong đêm Lễ Lá năm 1212, và về sau xin giáo hoàng một ơn kỳ lạ: được quyền không sở hữu gì hết. Catarina thành Siena, con gái một người thợ nhuộm, viết thư gọi giáo hoàng là “babbo ngọt ngào của con”, tiếng trẻ con Ý gọi cha, rồi bảo ngài hãy là một người đàn ông và trở về Rôma. Giáo hoàng về đến Rôma năm 1377. Còn Gioan Đắc, cô gái quê mười chín tuổi, bị chính một tòa án của Hội Thánh kết án thiêu sống. Hai mươi lăm năm sau, chính Hội Thánh minh oan cho cô, và năm 1920 tuyên phong cô là thánh.
Thời đại này dài gần bảy trăm năm. Nó mở ra vào ngày Giáng Sinh năm 800, khi một giáo hoàng đặt vương miện lên đầu Charlemagne trong đền thờ thánh Phêrô ở Rôma. Nó khép lại vào mùa xuân 1453, khi Constantinôpôli, thành phố của các hoàng đế Kitô giáo hơn một ngàn năm, rơi vào tay người Thổ Ottoman. Trong bảy trăm năm ấy, Hội Thánh vươn lên đỉnh cao nhất và cũng ngã những cú đau nhất. Đã có những giáo hoàng khiến vua chúa phải đứng chân trần trong tuyết xin tha, như hoàng đế Henri IV ở Canossa năm 1077. Cũng đã có những giáo hoàng bị lính của vua bắt giữ, làm nhục, như Bônifaciô VIII ở Anagni năm 1303.
Hội Thánh đã đem Tin Mừng đến những dân tộc mới: người Slav, người Hungary, người Viking, và đến tận Khanbaliq, tức Bắc Kinh của các hoàng đế Mông Cổ. Ở đó, khoảng năm 1305, một tu sĩ Phanxicô tên Gioan Montecorvino đã dạy bốn mươi cậu bé hát Thánh vịnh gần cổng cung điện hoàng đế. Và Hội Thánh đã để mất người anh em phương Đông trong một cuộc chia ly mà đến nay vẫn chưa lành hẳn, dù năm 1965, Đức Phaolô VI và Thượng phụ Athênagôras ở Constantinôpôli đã cùng xóa các vạ tuyệt thông năm 1054.
Có một chi tiết trong thời đại này tôi muốn các bạn để ý. Khoảng năm 1320, một tu sĩ Phanxicô tên Ôđôricô thành Pordenone, trên đường từ Ấn Độ sang Trung Hoa, ghé qua một vương quốc ông gọi là Champa. Ông kể về nhà vua có nhiều vợ và nhiều voi. Vương quốc ấy nằm ven biển miền trung nước ta ngày nay. Có lẽ đây là một trong những lần đầu tiên một Kitô hữu phương Tây ghi lại điều mắt thấy trên mảnh đất ấy. Năm 1615, gần ba trăm năm sau, các cha Dòng Tên sẽ cập bến cũng bờ biển đó và mở cuộc truyền giáo lâu dài đầu tiên. Dòng sông đã bắt đầu chảy về phía chúng ta, dù lúc ấy chưa ai biết. Dân tộc Công giáo nào cũng có một khoảnh khắc như thế đâu đó trong quá khứ mình.
Tôi mời các bạn đọc thời đại này bằng một tấm lòng thành thật. Có chương các bạn sẽ thấy tự hào. Có chương các bạn sẽ thấy xấu hổ. Tôi cũng thế, khi viết. Nhưng tôi tin một Hội Thánh dám nhìn thẳng vào lịch sử của mình, cả cái đẹp lẫn cái xấu, là một Hội Thánh đáng tin hơn. Chính các giáo hoàng thời chúng ta đã dạy điều ấy. Ngày 12 tháng Ba năm 2000, Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay, Đức Gioan Phaolô II đứng trong đền thờ thánh Phêrô và xin Thiên Chúa tha thứ những tội con cái Hội Thánh đã phạm qua các thế kỷ.

Chương đầu tiên · Chương 59
Giáng Sinh năm 800
Không ai được xét xử giáo hoàng, vậy Lêô III làm sao gột sạch lời vu cáo trước mặt vua Charles?
Khoảng 27 phút đọc
