Bỏ qua, tới nội dung

Lời mở đầu · Thời đại V

Cải cách và đại dương

Năm 1450–1800

Có một chương trong thời đại này tôi viết chậm hơn tất cả. Đó là chương về một linh mục Dòng Tên người Pháp, Alexandre de Rhodes mà người Việt gọi là cha Đắc Lộ, ngồi học tiếng Việt với một cậu bé ở Thanh Chiêm, gần Hội An, năm 1625. Tiếng Việt là tiếng có thanh điệu: cùng một âm tiết, giọng lên hay xuống mà nghĩa thành sáu thứ khác nhau. Cậu bé dạy ông các thanh điệu trong ba tuần. Cậu không hiểu tiếng ông, ông không hiểu tiếng cậu.

Vậy mà từ những buổi học ấy, và từ công sức của nhiều người khác, đã ra đời lối viết tiếng Việt bằng chữ Latinh. Người góp công nhiều nhất là cha Francisco de Pina, linh mục Dòng Tên người Bồ Đào Nha, chết đuối ngoài khơi bờ biển ấy hồi tháng Chạp cùng năm. Năm 1651, cha Đắc Lộ in ở Rôma cuốn từ điển Việt đầu tiên. Ngày nay chừng một trăm triệu người viết bằng thứ chữ ấy. Đó là thứ chữ tôi đang dùng viết những dòng này, và các bạn đang dùng đọc chúng. Trong các nước từng viết bằng chữ Hán, Việt Nam là nước duy nhất nay viết bằng mẫu tự Latinh.

Không ai còn nhớ tên cậu bé. Tôi nghĩ nhiều về điều ấy suốt thời gian viết thời đại thứ năm này. Lịch sử hay nhớ tên giáo hoàng, vua chúa, các nhà thần học. Nhưng thường khi, dòng sông lại chảy qua những người không ai nhớ tên.

Thời đại này bắt đầu bằng một cái máy. Khoảng năm 1450, ở Mainz, một người thợ kim hoàn tên Johannes Gutenberg nghĩ ra cách in sách bằng những con chữ kim loại rời. Cuốn sách lớn đầu tiên của ông là một bộ Kinh Thánh, xong khoảng năm 1455. Từ đó tư tưởng mới đi nhanh như gió. Khi một tu sĩ ở Wittenberg viết chín mươi lăm luận đề năm 1517, chỉ vài tuần sau, cả nước Đức đã đọc.

Tôi đã cố kể về Luther cho công bằng. Ông không phải ác quỷ như sách Công giáo xưa vẫn tả, cũng không phải vị thánh vô tì vết như có người tưởng. Ông thật sự đau lòng vì những điều sai trái trong Hội Thánh, và đã nói ra những điều cần nói. Ông cũng viết những lời độc địa về nông dân nổi dậy năm 1525, và về sau về người Do Thái. Ngày nay, sau năm trăm năm, người Công giáo và người Luther đã cùng ký một văn kiện. Bản Tuyên ngôn chung về giáo lý Công chính hóa, ký ở Augsburg năm 1999, nói rằng ở điều cốt lõi nhất, con người được cứu nhờ ân sủng của Thiên Chúa, hai bên không còn lên án nhau. Năm 2016, Đức Phanxicô sang Lund ở Thụy Điển cùng người Luther kỷ niệm năm trăm năm Cải cách. Tôi mong các bạn đọc những chương ấy với tâm tình đó.

Rồi châu Âu vỡ ra làm nhiều mảnh. Những cuộc chiến nhân danh Chúa kéo dài hơn một thế kỷ. Khi tin về hàng ngàn người Tin Lành bị giết ở Paris trong đêm thánh Barthêlêmi năm 1572 đến Rôma, một giáo hoàng cho hát kinh tạ ơn và cho đúc cả huy chương. Ở nước Anh, người Công giáo bị treo cổ và người Tin Lành bị thiêu cách nhau chỉ vài năm. Chỉ trong một ngày năm 1540 ở Luân Đôn, vua Henry VIII cho xử tử ba người mỗi bên. Tôi kể thẳng tất cả, vì tôi tin những ai yêu Hội Thánh cần biết Hội Thánh đã có lúc đi lạc xa đến mức nào.

Nhưng tôi cũng muốn các bạn gặp những người đã giúp Hội Thánh đứng dậy từ bên trong. Công đồng Trentô, họp lúc có lúc không từ năm 1545 đến 1563, trình bày rõ điều người Công giáo tin và truyền cho mỗi giáo phận phải lập chủng viện đào tạo linh mục. Thomas More, trong phòng giam ở Tháp Luân Đôn, viết thư cho con gái bằng một mẩu than. Têrêsa Avila đi xe bò có mui khắp Tây Ban Nha lập các nữ đan viện. Chuyện kể rằng sau một chuyến đi cực nhọc, khi Chúa bảo bà rằng Người đối xử với bạn hữu của Người như thế đó, bà đáp: “Vì thế mà Chúa có ít bạn quá.” Carôlô Borrômêô đi chân đất qua Milan giữa mùa dịch. Vinh Sơn Phaolô dạy các chị em phục vụ người nghèo “lật huy chương lại” để thấy Đức Kitô ở mặt bên kia của mỗi người nghèo. Họ không làm cách mạng. Họ chỉ sống Tin Mừng thật trọn.

Đây cũng là thời đại dòng sông đổ ra đại dương. Tàu Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha mang thập giá sang châu Mỹ, châu Phi, châu Á. Có những trang ở đây tôi viết rất nặng lòng: người Taíno chết trong các mỏ vàng vùng Caribê, những con tàu chở người châu Phi đi làm nô lệ, những cuốn sách của người Maya bị quăng vào lửa. Tôi không muốn làm nhẹ đi chút nào.

Nhưng cũng trong những trang ấy có Bartolomé de las Casas, hơn năm mươi năm cầu xin cho các dân bản địa. Có Phêrô Claver, leo xuống đáy tàu nô lệ ở Cartagena với giỏ cam, tự ký tên mình là “nô lệ của người da đen mãi mãi”. Có Juan Diego trên đồi Tepeyac năm 1531, nơi Đức Mẹ Guadalupe hiện ra. Có những Kitô hữu Nhật Bản giữ đạo hơn hai trăm năm không một linh mục, cho tới năm 1865, khi họ tìm đến tỏ mình với một vị thừa sai người Pháp ở Nagasaki.

Và có chúng ta. Năm 1615, các cha Dòng Tên đầu tiên cập bến Hội An. Năm 1644, thầy giảng Anrê Phú Yên mười chín tuổi quỳ xuống trên một gò đất ở Quảng Nam chịu xử tử, và năm 2000, Đức Gioan Phaolô II phong chân phước cho thầy. Năm 1659, Rôma lập hai giáo phận tông tòa đầu tiên trên đất Việt, tiền thân của các giáo phận hôm nay: một ở Đàng Ngoài, một ở Đàng Trong. Rồi đến một thế kỷ âm thầm mà sử sách ít nhắc, khi những người như thánh Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm ngã xuống. Ngài là linh mục Dòng Đaminh người Nam Định, từng học ở Manila, bị chém gần Thăng Long, tức Hà Nội ngày nay, năm 1773.

Tôi đặt các chương về Việt Nam vào đúng chỗ của chúng trong dòng chảy lớn. Tôi muốn các bạn thấy đạo đến với ông bà ta là một phần của câu chuyện dài, có vinh quang và có nước mắt, đã bắt đầu từ bên kia trái đất. Những dân tộc khác nhận đức tin trong thời này, ở Mêhicô hay Pêru, ở Goa, Kongo hay Philíppin, cũng có chuyện của mình ở đây.

Có một điều trong thời đại này tôi mong các bạn nhớ. Hơn hai trăm năm, người Công giáo Việt Nam không được thắp hương trên bàn thờ ông bà, vì một quyết định ở Rôma do những người chưa từng đặt chân đến châu Á đưa ra. Ông bà ta bị gọi là những người “bỏ ông bỏ bà”, và nhiều người đã chết vì lời cáo ấy. Khoảng năm 1600, cha Dòng Tên Matteo Ricci đã lý giải ở Trung Hoa rằng kính nhớ tổ tiên là lòng hiếu thảo trong gia đình, không phải hành vi thờ phượng. Năm 1939, Đức Piô XII cho phép người Công giáo Trung Hoa tôn kính tổ tiên, và mãi năm 1965, Hội Thánh Việt Nam mới, với sự chuẩn nhận của Rôma, nói lại điều Ricci đã nói. Hội Thánh có thể sai về những chuyện như thế, và có thể mất ba trăm năm mới nhận ra. Nhưng Hội Thánh cũng biết sửa. Tôi thấy điều ấy vừa buồn vừa an ủi.

Thời đại này kết thúc bằng một cơn bão. Năm 1799, một cụ già tám mươi mốt tuổi chết với thân phận tù nhân trong pháo đài Valence, miền nam nước Pháp. Đó là Đức Piô VI, và viên chức lập giấy khai tử ghi vào sổ rằng ông “làm nghề giáo hoàng”. Nhiều người tưởng đó là dấu chấm hết của ngôi giáo hoàng. Các bạn sẽ thấy họ đã lầm.

Chương đầu tiên · Chương 87

Máy in và thời Phục Hưng

Cuốn Kinh Thánh nào chưa làm xong mà bản nào cũng đã có người đặt tiền mua trước?

Khoảng 24 phút đọc