Bỏ qua, tới nội dung

Lời mở đầu · Thời đại VI

Giữa những cuộc cách mạng

Năm 1800–1958

Thời đại này bắt đầu ở chỗ thời đại trước dừng lại: một giáo hoàng chết trong pháo đài, và nhiều người tin rằng Hội Thánh đã hết. Rồi Napoléon, kẻ năm 1804 từng bắt vị giáo hoàng kế vị phải đến Paris đứng nhìn mình tự đội vương miện hoàng đế, lại biến chính ngài thành tù nhân suốt năm năm. Các bạn sẽ thấy cụ già ấy, Đức Piô VII, chịu đựng và chờ đợi. Rốt cuộc chính ngài trở về Rôma năm 1814 trong tiếng reo mừng của dân chúng, còn vị hoàng đế thì chết trên một hòn đảo xa. Ngài còn đón bà mẹ của Napoléon về Rôma và xin người Anh nới nhẹ cảnh lưu đày cho con bà. Tôi thích chuyện ấy, vì nó nói điều cả thời đại này sẽ còn nói nhiều lần: sức mạnh của Hội Thánh không nằm ở quyền thế.

Một trăm năm mươi năm của thời đại này là những năm cách mạng. Cách mạng chính trị lật đổ các ngai vàng mà Hội Thánh đã quen tựa vào, và năm 1870, giáo hoàng mất nốt cả Rôma, Quốc gia Giáo hoàng biến khỏi bản đồ. Cách mạng công nghiệp đưa hàng triệu nông dân vào những xưởng máy tối tăm. Cách mạng khoa học khiến người ta hỏi lại những điều tưởng đã chắc. Rồi đến những cuộc cách mạng muốn xóa Thiên Chúa khỏi trí nhớ con người.

Có lúc Hội Thánh đáp lại tất cả bằng một chữ “không”. Năm 1864, Đức Piô IX lên án ý nghĩ rằng giáo hoàng nên hòa giải với “tiến bộ, tự do chủ nghĩa và nền văn minh hiện đại”. Có lúc Hội Thánh học cách nói chuyện với thế giới mới. Năm 1891, Đức Lêô XIII bênh vực quyền của người thợ được trả lương công bằng và được lập hội đoàn của mình. Các bạn sẽ thấy cả hai.

Thế kỷ XIX là thế kỷ của những người giữ lửa. Có cha xứ Ars, Gioan Vianney, ngồi tòa giải tội hơn mười tiếng mỗi ngày, nay được Hội Thánh chọn làm bổn mạng các cha xứ. Có Don Bosco nhặt những đứa trẻ đường phố ở Turin. Có Bernadette, cô bé nghèo xứ Lourdes, năm 1858 thấy một Bà đẹp hiện ra trong hang đá.

Có những người Triều Tiên tìm được đức tin qua sách chữ Hán, trước khi có một linh mục nào đặt chân tới xứ họ. Một người trong số đó, Yi Seung-hun, sang Bắc Kinh và chịu phép rửa ở đấy năm 1784, rồi những giáo dân như ông đã khai sinh Hội Thánh Triều Tiên. Có một cha xứ ở Mêhicô, Miguel Hidalgo, năm 1810 rung chuông nhà thờ gọi dân làng đứng lên đòi độc lập. Có José Gabriel Brochero, linh mục cưỡi la đi khắp vùng núi Argentina để đến với dân mình. Và có một tu sĩ tên Gregor Mendel trồng đậu trong vườn đan viện ở Brno. Không ai hiểu ông đã tìm ra điều gì, mãi nhiều năm sau khi ông mất. Hôm nay người ta gọi ông là cha đẻ của di truyền học.

Và có ông bà ta. Hơn một trăm ngàn người Công giáo Việt Nam đã chết trong những cuộc bách hại của thế kỷ ấy. Hội Thánh đã phong thánh cho một trăm mười bảy vị tử đạo Việt Nam, và các ngài đại diện cho muôn ngàn người khác. Tôi muốn kể về họ như những con người thật, biết sợ, có gia đình, có những đêm không ngủ, chứ không chỉ như những cái tên trên lịch phụng vụ.

Tôi cũng không né chuyện đạo bị gắn với tàu chiến của người Pháp. Năm 1858, tàu Pháp và Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng, nói rằng đến để bảo vệ các thừa sai. Đó là một vết thương mà người Công giáo Việt Nam còn mang đến tận hôm nay.

Tôi cũng dành một chương cho các anh chị em Tin Lành, những người mà sách Công giáo xưa ít khi nhắc. Không có họ, các bạn khó hiểu vì sao thế kỷ XX lại có những cuộc gặp gỡ, những cái ôm giữa các Hội Thánh đã xa nhau từ năm 1517.

Thế kỷ XX là thế kỷ của máu. Hai cuộc thế chiến, những trại tử thần, những chế độ quyết xóa Thiên Chúa khỏi trí nhớ con người. Trong những trang ấy, các bạn sẽ gặp cha Kolbe xin chết thay cho một người cha gia đình trong hầm bỏ đói ở Auschwitz. Người đàn ông ấy, Franciszek Gajowniczek, sống sót qua trại, và còn kịp thấy cha Kolbe được phong thánh năm 1982. Các bạn sẽ gặp chị Edith Stein, nhà triết học Do Thái trở thành nữ tu Cát Minh, bước vào phòng hơi ngạt. Các bạn sẽ gặp các linh mục Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina, bị cấm từ năm 1946 đến 1989. Suốt bốn mươi ba năm, ban ngày các ngài đi làm thợ, ban đêm dâng lễ trong những căn hộ, trong rừng. Các bạn cũng sẽ thấy những lúc Hội Thánh đã im lặng khi lẽ ra phải lên tiếng. Tôi không che những trang ấy.

Có một chương trong thời đại này tôi viết đi viết lại nhiều lần: chương về Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000. Đó là những năm mà nhà nào cũng có người ra đi, người ở lại, người mất tích. Năm 1954, khi đất nước chia đôi, hàng trăm ngàn người Công giáo bỏ miền Bắc vào Nam. Sau năm 1975, lại thêm nhiều người vượt biển.

Tôi biết mỗi người đọc sẽ mang vào chương ấy ký ức riêng của gia đình mình. Tôi chọn kể bằng giọng bình tĩnh nhất có thể, chỉ nói những gì đã xảy ra. Nhờ vậy mọi người Công giáo Việt Nam đều đọc được, dù đang sống ở Hà Nội, ở Sài Gòn nay là Thành phố Hồ Chí Minh, hay ở California. Tôi mong chương ấy cũng giúp người đọc nơi khác hiểu vì sao hôm nay có những giáo xứ Việt ở Mỹ, ở Úc, ở châu Âu.

Thời đại này khép lại vào mùa thu năm 1958, khi một cụ già bảy mươi sáu tuổi, con một gia đình nông dân, được bầu làm giáo hoàng mà ai cũng nghĩ chỉ để “giữ chỗ”. Không ai ngờ ông sắp mở toang các cửa sổ.

Chương đầu tiên · Chương 121

Napoléon và Đức Piô VII

Vị giáo hoàng bị Napoléon bắt đi giữa đêm đã làm gì khi chính Napoléon thành người tù trên đảo Saint Helena?

Khoảng 26 phút đọc