Bỏ qua, tới nội dung
1815–1846 · Châu Âu

Chương 122

Ngai vàng, bàn thờ và những làn sóng mới

1815–1846 · Châu Âu

Giáo hoàng Piô VII … Grêgôriô XVIHoàng đế Nhiều đời

Dầu thánh xức trên vương miện của vị quân vương cuối cùng thuộc nhánh trưởng dòng họ Bourbon nước Pháp đã được chắt chiu cứu thoát ra từ những mảnh vỡ của một chiếc bình thủy tinh cổ kính.

Năm ấy, nơi ấy

1815–1846

  1. Viên
  2. Reims
  3. Paris
  4. Rôma
  5. Brussels
  6. Ba Lan
  7. Köln
Từ Viên và Reims, nơi người ta muốn dựng lại ngai vàng, đến Louvain, Köln, Clare và Warszawa, nơi giáo dân tự đứng lên.
Bắt đầu đọc

Chương 122

1815–1846 · Châu Âu

Nơi chốn
Viên, Reims, Paris, Rôma, Brussels, Ba Lan, Köln
Giáo hoàng
Piô VII … Grêgôriô XVI
Hoàng đế
Nhiều đời

Dầu thánh xức trên vương miện của vị quân vương cuối cùng thuộc nhánh trưởng dòng họ Bourbon nước Pháp đã được chắt chiu cứu thoát ra từ những mảnh vỡ của một chiếc bình thủy tinh cổ kính.

Ngày 29 tháng Năm năm 1825, trong nhà thờ chính tòa Reims nguy nga, Vua Charles X làm lễ đăng quang đúng nghi thức cổ truyền của các tiên đế nước Pháp. Dầu thánh trong lễ lấy từ chiếc bình thiêng Sainte Ampoule, chiếc bình mà truyền thuyết kể rằng chim bồ câu trắng từ trời ngậm xuống trao cho Thánh Rêmigiô khi ngài rửa tội cho Vua Clovis năm 496.

Năm 1793, giữa cơn cuồng nộ của Cách mạng, một viên chức đã đập nát chiếc bình thiêng giữa quảng trường. Nhưng một linh mục đã nhanh tay nhặt được vài mảnh vỡ còn vương dầu thánh đem giấu. Ba mươi hai năm sau, vị tân vương được xức dầu bằng chính những giọt dầu còn sót lại ấy.

Hai ngày sau lễ đăng quang, theo tục xưa, Vua Charles X đến một bệnh viện gần đó đặt tay trên hơn một trăm bệnh nhân nghèo mắc bệnh tràng nhạc, tức lao hạch ở cổ; dân gian thời Trung Cổ tin rằng bàn tay vị vua được xức dầu sẽ đem lại ơn chữa lành. Đặt tay lên từng vết lở loét, nhà vua chậm rãi đọc câu cổ truyền:

“Nhà vua chạm vào ngươi, nguyện xin Thiên Chúa chữa lành cho ngươi!”

Đó là lần cuối cùng trong lịch sử, một vị quân vương nước Pháp cử hành nghi thức huyền nhiệm ấy.

Hơn ba mươi năm trước, người Pháp từng đưa Vua Louis XVI, anh ruột Charles X, lên đoạn đầu đài và chém mười sáu nữ tu Cát Minh thành Compiègne. Giờ họ đứng lặng nhìn một ông vua khoác áo nhung viền lông chồn đặt tay chữa bệnh cho dân. Nhiều người Công giáo hoài cổ mừng rơi nước mắt, tin rằng thời hoàng kim của “Ngai Vàng và Bàn Thờ” đã trở lại.

Thế nhưng, họ đã nhầm to: chỉ vỏn vẹn năm năm sau ngày đăng quang lộng lẫy ấy, chính vị vua Charles X đã phải hốt hoảng cởi bỏ vương miện, bỏ trốn khỏi ngai vàng để sống lưu vong nơi xứ người!

Hội nghị Vienna và ảo tưởng của Liên minh Thần thánh

Sau thất bại thảm hại của Napoléon Bonaparte tại trận Waterloo năm 1815, các bậc quân vương và đại thần chiến thắng của châu Âu đã tề tựu đông đủ về kinh đô Vienna của nước Áo để họp bàn vẽ lại bản đồ lục địa già.

Hội nghị Vienna
Hội nghị Vienna

Các phiên họp kéo dài nhiều tháng giữa những đêm vũ hội triền miên, đến nỗi Hoàng thân de Ligne buông một câu mỉa mai còn truyền đến nay: “Hội nghị này không hề tiến bước, nó chỉ mải khiêu vũ!” Linh hồn dẫn dắt hội nghị chính là Ngoại trưởng Áo, Hoàng thân Klemens von Metternich; và trong số các đại biểu tham dự có cả Charles-Maurice de Talleyrand, vị cựu giám mục khôn ngoan nay làm ngoại trưởng đại diện cho nước Pháp.

Mục tiêu của các cường quốc ở Vienna là phục cổ: xóa sạch tàn tích Cách mạng Pháp, đưa các dòng họ vua cũ trở lại ngai vàng, gọi là thời kỳ Phục Hoàng, và dựng một trật tự sắt đá để chặn mọi mầm nổi dậy đòi tự do dân chủ.

Đại diện cho Tòa Thánh tại bàn đàm phán là Đức Hồng y Ercole Consalvi, vị Quốc vụ khanh kiệt xuất của Đức Piô VII. Bằng tài ngoại giao sắc sảo và sự kiên trì phi thường, ngài đòi lại gần trọn Lãnh thổ Giáo hoàng ở miền trung nước Ý, chỉ trừ vùng đất nhỏ Avignon nằm trong nước Pháp. Cùng lúc ấy ở Paris, được Đức Giáo hoàng ủy thác, nhà điêu khắc Antonio Canova kiên quyết đòi lại các kiệt tác hội họa, điêu khắc bị quân Napoléon cướp khỏi Rôma, đưa những pho tượng bất hủ như Apollo Belvedere và Laocoön trở về.

Về mặt ý thức hệ, Sa hoàng Alexander I nước Nga, một tín hữu Chính Thống giáo mang nặng tư tưởng thần bí, đã vận động Hoàng đế Áo theo Công giáo và Vua Phổ theo Tin Lành cùng nhau ký kết một văn kiện lịch sử mang tên Liên Minh Thần Thánh.

Ba vị vua thuộc ba truyền thống Kitô giáo cùng cam kết cai trị theo Phúc Âm, đối xử với nhau như anh em, và sẵn sàng đem quân giúp nhau “gìn giữ trật tự”. Nhưng sau lớp vỏ đạo đức ấy, “trật tự” có nghĩa là dùng quân đội đàn áp mọi phong trào đòi hiến pháp, tự do ngôn luận hay độc lập dân tộc!

Đức Giáo hoàng Piô VII đã khôn ngoan dứt khoát từ chối đặt bút ký vào bản hiệp ước Liên Minh Thần Thánh. Tòa Thánh tuyên bố rằng: một vị Giáo hoàng ngự trên ngai tòa Thánh Phêrô không thể nào tham gia vào một liên minh chính trị và quân sự chung với các bậc quân vương vốn không cùng hiệp thông trọn vẹn với đức tin Công giáo Rôma.

Mối liên minh nguy hiểm: “Ngai vàng và Bàn thờ”

Tại nước Pháp thời kỳ Phục Hoàng, các vị vua dòng Bourbon nối ngôi, Vua Louis XVIII rồi đến em trai là Charles X, đã long trọng ghi vào bản Hiến chương 1814 điều khoản khẳng định: Đạo Công giáo là quốc giáo của vương quốc. Các linh mục được trao trả lại các ngôi thánh đường, các giám mục trở về các dinh thự nguy nga, và Giáo hội nắm giữ tiếng nói kiểm soát gần như tuyệt đối đối với nền giáo dục quốc gia.

Thời kỳ Phục hồi: nỗ lực tái lập “Ngai vàng và Bàn thờ”
Thời kỳ Phục hồi: nỗ lực tái lập “Ngai vàng và Bàn thờ”

Nhiều người Công giáo thời ấy nghĩ rất đơn giản: Cách mạng 1789 chặt đầu nhà vua, cũng chính nó tàn sát linh mục; vậy Ngai Vàng và Bàn Thờ hẳn là đồng minh sống chết có nhau! Họ tin muốn giữ đức tin thì phải buộc chặt Giáo hội vào ngai vàng chuyên chế!

Mối liên minh ấy nhanh chóng bộc lộ những mặt trái tai hại:

  • Giới thị dân và trí thức trẻ, lớn lên với tư tưởng tự do thời Khai Sáng, bắt đầu coi giáo sĩ và vua chúa là một cỗ máy áp bức chung. Sách bài tôn giáo giá rẻ của Voltaire được in ra và chuyền tay khắp nơi.
  • Các đoàn giảng đại phúc đi khắp thị trấn, nhưng thay vì chỉ lo hoán cải tâm hồn, các thừa sai lại tổ chức những cuộc rước đền tạ rầm rộ, dựng Thánh Giá gỗ khổng lồ giữa quảng trường để công khai kết tội cách mạng năm xưa, vô tình đào sâu hố hận thù giữa phe cộng hòa và người Công giáo.
  • Đỉnh điểm của sự thái quá diễn ra vào năm 1825 khi triều đình của Vua Charles X thông qua Đạo luật Chống Phạm Thánh: quy định bất cứ kẻ nào có hành vi trộm cắp hoặc xúc phạm đến Mình Thánh Chúa đã truyền phép đều có thể bị kết án tử hình chém đầu! Dẫu đạo luật nghiệt ngã này trong thực tế chưa bao giờ được áp dụng để hành quyết bất kỳ ai, nó đã khiến hàng triệu người dân Pháp kinh hãi, tin chắc rằng Giáo hội đang muốn lùi ngược bánh xe lịch sử để cai trị đất nước bằng tòa án tôn giáo thời Trung Cổ!

Hậu quả bi thảm đã bùng nổ vào cuối tháng Bảy năm 1830 trong cuộc Cách Mạng Tháng Bảy, còn gọi là Ba Ngày Vinh Quang. Dân chúng Paris lại nhất tề vùng lên dựng chiến lũy trên đường phố; chỉ trong vòng ba ngày ngắn ngủi, ngai vàng của Charles X sụp đổ tan tành và nhà vua phải đào tẩu sang Anh.

Cơn giận của đám đông lại trút lên Giáo hội: dinh Tổng Giám mục Paris cạnh Nhà thờ Đức Bà bị cướp phá, hàng ngàn cuốn sách và đồ đạc bị quẳng xuống sông Seine, rồi tòa nhà đổ nát bị san phẳng năm sau. Suốt nhiều tháng, không linh mục nào dám mặc áo chùng ra đường phố Paris vì sợ bị đánh!

Lịch sử đã chứng minh một bài học đắt giá đến thấu xương: Khi Bàn Thờ của Chúa tự nguyện trói chặt số phận mình vào chiếc Ngai Vàng trần thế, thì khi Ngai Vàng sụp đổ, Bàn Thờ cũng sẽ bị kéo đổ theo đống gạch vụn tro tàn!

Félicité de Lamennais và tiếng kêu “Thiên Chúa và Tự Do”

Giữa lúc toàn thể Giáo hội nước Pháp đang chìm trong cơn bàng hoàng, có một vị linh mục kiệt xuất đã sớm nhìn thấu chân lý mục vụ của thời đại: Cha Félicité de Lamennais.

Là nhà văn lừng danh, tác giả bộ Khảo luận về thói thờ ơ tôn giáo từng làm say mê bao độc giả, Lamennais thuở đầu là người bênh vực quyền Giáo hoàng nhiệt thành nhất. Nhưng chứng kiến vương triều Charles X sụp đổ năm 1830, ngài đi đến một kết luận tiên tri làm rúng động dư luận: Giáo hội phải dứt khoát tách rời khỏi ngai vàng của các bậc vua chúa!

Tháng Mười năm 1830, Cha Lamennais cùng hai người bạn trẻ đầy nhiệt huyết, linh mục trẻ Henri Lacordaire và vị bá tước hai mươi tuổi Charles de Montalembert, đã cho ra đời tờ báo mang tên L’Avenir, nghĩa là “Tương Lai”. Dưới tiêu đề trang nhất của tờ báo là một khẩu hiệu bất hủ rực lửa:

“Dieu et la liberté”: Thiên Chúa và Tự do!

Nhóm chủ trương của tờ báo đã dũng cảm cất lên những đòi hỏi mang tính thời đại:

  • Đòi quyền tự do tôn giáo tuyệt đối cho mọi người, tự do báo chí, tự do hội họp và tự do giáo dục.
  • Đề nghị Giáo hội hãy khẳng khái từ bỏ các khoản bổng lộc lương bổng của nhà nước để khỏi bị chính quyền thế tục can thiệp và biến thành con tin.
  • Họ khẳng định: Chân lý của Chúa Kitô không bao giờ cần đến sự bảo bọc bằng gươm giáo hay ngân khố của các bậc vua chúa trần gian; Hội Thánh chỉ cần được hít thở bầu khí Tự Do, và tự thân sức mạnh nội tại của Tin Mừng sẽ chinh phục mọi tâm hồn!
Báo chí và tự do
Báo chí và tự do

Tháng Năm năm 1831, để chứng minh rằng Giáo hội có quyền giáo dục mà không cần xin phép nhà nước, ba người đã tự tay mở một trường tiểu học miễn phí cho trẻ em nghèo tại Paris. Cảnh sát lập tức ập đến đóng cửa trường sau vài ngày; và chàng thanh niên Montalembert mới hai mươi mốt tuổi đã biến phiên tòa tại Viện Quý Tộc thành một diễn đàn lịch sử để dõng dạc đòi quyền tự do giáo dục cho Giáo hội.

Nhưng những tư tưởng đi trước thời đại ấy vấp phải sự phản đối dữ dội của các giám mục bảo thủ. Tờ báo bị cấm ở nhiều giáo phận. Cuối năm 1831, ba người bạn quyết định về Rôma xin chính Đức Giáo hoàng phân xử; người đời gọi họ bằng cái tên cảm động: “Những người hành hương của tự do”.

Vị Giáo hoàng ngự trên ngai tòa Thánh Phêrô lúc bấy giờ là Đức Grêgôriô XVI, một đan sĩ dòng Camalđôli đạo đức, uyên bác, được bầu chọn vào tháng Hai năm 1831 sau một Mật nghị căng thẳng kéo dài năm mươi ngày. Từng nhiều năm giữ chức Tổng Trưởng Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin, ngài có một tầm nhìn rất rộng về các xứ truyền giáo xa xôi; thế nhưng, đối với lục địa châu Âu, ngài lại là một con người mang nỗi sợ hãi tột cùng trước mọi biến động cách mạng.

Đức Giáo hoàng bắt ba người lữ khách phải chờ đợi mòn mỏi suốt nhiều tháng trời. Đến tháng Ba năm 1832, ngài mới ban cho họ một buổi triều yết ngắn ngủi: ngài ân cần trò chuyện về nghệ thuật điêu khắc và khảo cổ học, nhưng tuyệt nhiên không hề nhắc một lời nào đến tờ báo L’Avenir.

Cú sét đánh ngang tai giáng xuống vào ngày 15 tháng Tám năm 1832: Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI ban hành Thông điệp Mirari vos.

Dưới lăng kính của một thời đại đang bị đe dọa bởi chủ nghĩa duy lý thế tục, bản thông điệp đã nghiêm khắc lên án các luận điểm của chủ nghĩa tự do: gọi quan niệm tự do lương tâm tuyệt đối là một “sự điên rồ”, lên án tự do báo chí không giới hạn, và bác bỏ việc tách rời Giáo hội khỏi Nhà nước. Dù văn bản không nêu đích danh tờ báo L’Avenir, ai nấy đều thấu hiểu thông điệp nhắm vào ai.

Đứng trước chén đắng của sự vâng phục, hai người môn đệ trẻ là Cha Lacordaire và Bá tước Montalembert đã cúi đầu tuân phục phán quyết của Tòa Thánh.

Riêng Cha Lamennais thì cay đắng không thể chấp nhận nổi. Hai năm sau, vào năm 1834, ngài xuất bản cuốn sách Lời của một tín hữu với giọng văn sấm truyền dữ dội của các ngôn sứ Cựu Ước, kịch liệt công kích các bậc vua chúa đang áp bức người nghèo. Tòa Thánh tiếp tục ban hành sắc chỉ lên án cuốn sách.

Trong cay đắng, người linh mục tài hoa ấy bỏ áo, đoạn tuyệt với Giáo hội. Cuối đời ông sống cô độc; đầu năm 1854, nằm hấp hối, ông nhất quyết không cho linh mục nào đến, và dặn chôn mình trong mồ chung của người nghèo ở nghĩa trang Père-Lachaise, không Thánh Giá, không một lời kinh! Một tấn bi kịch lương tâm đau xót của một thiên tài đã gãy đổ vì thiếu đức khiêm nhường vâng phục!

Ngược lại, Cha Henri Lacordaire chọn một con đường đẹp. Ngài thành nhà giảng thuyết lừng danh nhất nước Pháp thế kỷ XIX. Mùa Chay năm 1835, ngài lên tòa giảng Nhà thờ Đức Bà Paris mở loạt bài giảng Mùa Chay: hàng ngàn sinh viên, trí thức trẻ và công nhân đã xa nhà thờ nhiều năm kéo đến chật thánh đường nghe ngài nói về vẻ đẹp đức tin. Truyền thống thuyết giảng Mùa Chay tại Nhà thờ Đức Bà do ngài khởi xướng vẫn được duy trì liên tục cho đến tận ngày hôm nay!

Ngài khoác lên mình chiếc áo dòng trắng của Dòng Thuyết Giáo, tức Dòng Đa Minh, và có công phục hưng lại toàn bộ dòng tu này trên quê hương nước Pháp sau khi bị cách mạng xóa sổ. Cho đến hơi thở cuối cùng, ngài vẫn trọn vẹn gìn giữ lý tưởng tự do trong lòng Mẹ Giáo hội; ngài trăn trối một câu nói bất hủ:

“Tôi ước ao được chết như một người tín hữu Công giáo biết sám hối,

và như một người yêu Tự Do không hề hối tiếc!”

Đúng một trăm ba mươi ba năm sau ngày thông điệp Mirari vos ra đời, vào ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965, tại Công đồng Vaticanô II, Mẹ Hội Thánh đã long trọng ban hành Tuyên ngôn Dignitatis Humanae, Phẩm Giá Con Người:

“Thánh Công đồng tuyên bố rằng: Mọi nhân vị con người đều có quyền tự do tôn giáo.

Quyền tự do này đòi buộc rằng mọi người phải được miễn trừ khỏi mọi sự cưỡng bách từ phía các cá nhân, các đoàn thể xã hội hay bất cứ quyền lực trần thế nào; sao cho trong lãnh vực tôn giáo, không một ai bị ép buộc phải hành động trái với niềm tin của mình, dù ở nơi kín đáo hay chốn công khai, dù là một mình hay cùng với người khác, trong những giới hạn thích đáng”.

Điều Lamennais và các bạn trẻ tha thiết tìm năm 1830, từng bị kết án trong bối cảnh xưa, rốt cuộc đã được Mẹ Hội Thánh chắt lọc và long trọng công bố cho thời đại mới!

Hai mô hình thành công: đất nước Bỉ và cuộc quật khởi của Ireland

Trong khi tại Pháp mối liên minh giữa Ngai Vàng và Bàn Thờ đang chao đảo, thì ở hai miền đất khác tại châu Âu, người Công giáo đã chứng minh một chân lý sống động: Hội Thánh hoàn toàn có thể phát triển rực rỡ và vững chắc khi đồng hành cùng ngọn cờ tự do dân tộc!

Thứ nhất là đất nước Bỉ.

Năm 1830, nhân dân xứ Bỉ, nơi người Công giáo chiếm đa số, đã vùng lên khởi nghĩa lật đổ ách cai trị của Vương quốc Hà Lan, vốn do người Tin Lành Calvin nắm quyền. Vua Hà Lan từng ra sức thâu tóm các trường học Công giáo và ép buộc các chủng sinh tương lai phải theo học tại các trường đại học thế tục của nhà nước.

Trước kẻ thù chung, người Công giáo Bỉ đã khôn khéo bắt tay liên minh với phái tự do để thành lập một quốc gia độc lập. Bản Hiến pháp mới năm 1831 của Vương quốc Bỉ trở thành bản hiến pháp tự do và tiến bộ nhất châu Âu thời bấy giờ: bảo đảm trọn vẹn quyền tự do tôn giáo, tự do báo chí và tự do giáo dục.

Trong bầu khí tự do ấy, Giáo hội Bỉ bước vào một mùa xuân kỳ diệu: xứ đạo mọc lên khắp nơi, dòng tu nở rộ, và Đại học Công giáo Louvain, từng bị quân Pháp đóng cửa năm 1797, được dựng lại, thành một trung tâm thần học và khoa học hàng đầu của Giáo hội.

Thứ hai là đất nước Ireland và “Người Giải Phóng” Daniel O’Connell.

Bên kia eo biển, trên hòn đảo Ireland nghèo đói, hàng triệu người Công giáo bản địa suốt hơn một thế kỷ đã phải sống kiếp công dân hạng hai dưới ách thống trị hà khắc của Đế quốc Anh. Đạo luật Khảo Nghiệm từ thế kỷ XVII nghiêm cấm người Công giáo không được phép có ghế trong Nghị viện Anh và không được nắm giữ các chức vụ công quyền.

Giữa cảnh cơ hàn, một vị luật sư Công giáo tài ba tên là Daniel O’Connell đã xuất hiện. Ông thành lập Hội Công Giáo, một phong trào đấu tranh chính trị bất bạo động quy mô quần chúng đầu tiên trong lịch sử hiện đại.

Cách vận động của ông rất độc đáo và bình dị: mỗi nông dân nghèo Ireland mỗi tháng góp một đồng xu, gọi là “Tiền Góp Công Giáo”. Hàng triệu đồng xu của người nghèo gom lại thành một quỹ lớn để in tài liệu, thuê luật sư và tổ chức những cuộc biểu tình ôn hòa hàng chục vạn người, trật tự tuyệt đối.

Năm 1828, Daniel O’Connell ra tranh cử và giành chiến thắng vang dội tại hạt Clare. Đứng trước nguy cơ bùng nổ một cuộc nội chiến toàn diện nếu tiếp tục tước bỏ ghế dân biểu của ông, chính phủ London buộc phải lùi bước.

Năm 1829, Nghị viện Anh đã chính thức thông qua Đạo luật Giải Phóng Công Giáo, xóa bỏ mọi rào cản phân biệt đối xử tôn giáo đối với người có đạo. Nhân dân Ireland muôn đời tri ân gọi Daniel O’Connell bằng danh xưng tôn kính: “Người Giải Phóng”!

Các dân tộc thức tỉnh và giọt nước mắt Ba Lan năm 1830

Ngọn lửa của cuộc Cách Mạng Pháp và thời đại Napoléon đã gieo vào lòng các dân tộc châu Âu một ý thức hệ thiêng liêng mà không một hội nghị vương quyền nào tại Vienna có thể dập tắt nổi: Quyền Tự Quyết của các Dân Tộc!

Các dân tộc bị chia cắt và áp bức bắt đầu quật khởi:

  • Dân tộc Ba Lan quặn thắt khi đất nước bị xâu xé chia ba cho Nga, Phổ và Áo.
  • Nhân dân Ý bị chia cắt thành bảy, tám tiểu quốc dưới sự chiếm đóng của quân đội Áo.
  • Người Ireland rên xiết dưới ách cai trị của Anh, và người Bỉ đứng lên thoát khỏi sự thống trị của Hà Lan.
Khát vọng dân tộc
Khát vọng dân tộc

Tháng Mười Một năm 1830, nhân dân Ba Lan, một dân tộc Công giáo vô cùng sốt sắng và trung kiên, đã đồng loạt dấy binh khởi nghĩa chống lại ách thống trị tàn bạo của Đế quốc Nga, gọi là Cuộc Khởi nghĩa Tháng Mười Một. Các linh mục xứ đạo sốt sắng dâng lễ chúc lành cho ngọn cờ của nghĩa quân.

Nhưng Sa hoàng Nikolai I xua đại quân dìm cuộc khởi nghĩa trong biển máu. Hàng vạn chiến sĩ và linh mục Ba Lan bị đày đến những vùng mỏ băng giá ở Siberia; hàng loạt tu viện bị đóng, tài sản bị tịch thu.

Và chính giữa lúc dầu sôi lửa bỏng ấy, một nhát dao đau đớn lại giáng xuống lưng những người con Ba Lan từ chính nơi mà họ hằng trông cậy nhất: Năm 1832, dưới sức ép ngoại giao của triều đình Sankt-Peterburg và nỗi ám ảnh kinh hoàng trước bóng ma cách mạng, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI đã ban hành Thông điệp Cum primum gửi cho các giám mục Ba Lan!

Trong văn thư này, Tòa Thánh nghiêm khắc căn dặn người tín hữu Ba Lan phải tuân phục quyền bính của nhà cầm quyền hợp pháp, tức Sa hoàng nước Nga, và lên án những kẻ mượn cớ tôn giáo để dấy loạn lật đổ chính quyền!

Người dân Ba Lan bàng hoàng cay đắng tột cùng trước văn kiện ấy! Thi hào vĩ đại nhất của dân tộc Ba Lan là Adam Mickiewicz, một tín hữu Công giáo nhiệt thành, đã nghẹn ngào viết nên những dòng thơ đẫm lệ rằng: Đấng kế vị Thánh Phêrô đã ngoảnh mặt ruồng bỏ đàn con cái trung kiên nhất của ngài! Hàng ngàn trí thức, nghệ sĩ Ba Lan phải sống lưu vong; trong số đó có chàng nhạc sĩ trẻ thiên tài Frédéric Chopin, người gửi trọn nỗi đau quê hương vào những phím đàn ở Paris, như khúc Etude Cách mạng bất hủ.

Nỗi sợ hãi cách mạng của giáo triều thời bấy giờ đã vô tình đẩy Tòa Thánh vào một thế kẹt đau lòng: đứng về phía một vị hoàng đế Chính Thống giáo đang đàn áp tàn bạo chính những người con Công giáo trung thành nhất của mình!

Đức Grêgôriô XVI: nghịch lý giữa nỗi sợ thế tục và ngọn lửa truyền giáo

Ngay trên chính phần đất của Lãnh thổ Giáo hoàng tại miền trung nước Ý, ngọn lửa bất an cũng không ngừng âm ỉ. Năm 1831, các thành phố miền bắc như Bologna đã bùng nổ các cuộc nổi dậy đòi hiến pháp, buộc Tòa Thánh phải cầu viện quân đội Áo kéo sang dẹp loạn. Suốt nhiều năm sau đó, quân đội Áo và Pháp phải đóng đồn trú trên đất thánh để gìn giữ an ninh; các nhà tù chật ních những thanh niên yêu nước Ý thuộc phong trào Carbonari và Nước Ý Trẻ của Giuseppe Mazzini.

Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI là hiện thân rõ nét nhất cho những nghịch lý của thời đại:

Về cai trị thế tục: ngài sợ hãi mọi tiến bộ kỹ thuật mới. Ngài cấm xây đường sắt trên khắp Lãnh thổ Giáo hoàng. Người đời thời ấy thường truyền tụng câu nói chơi chữ tiếng Pháp hóm hỉnh của ngài: “chemin de fer”, đường sắt, thực chất chính là “chemin d’enfer”, con đường dẫn xuống hỏa ngục! Ngài cũng cấm thắp đèn khí trên đường phố Rôma. Lý do rất mộc mạc: ngài sợ tàu hỏa sẽ chở tư tưởng cách mạng vào kinh thành, và phố sáng đèn ban đêm sẽ cho đám đông tụ tập làm loạn!

Thế nhưng, về phương diện mục vụ và truyền giáo toàn cầu: Ngài lại là một vị Giáo hoàng có tầm nhìn vượt thời đại phi thường mà lịch sử không thể nào quên:

  • Ngày 3 tháng Mười Hai năm 1839, ngài đã can đảm ban hành Tông thư In supremo apostolatus, dũng cảm cất lên tiếng nói chính thức của Tòa Thánh nghiêm khắc lên án và nghiêm cấm mọi người Công giáo không được phép tham gia vào tội ác buôn bán người nô lệ da đen.
  • Năm 1845, ngài ban hành Bản Huấn Thị lịch sử Neminem profecto gửi cho các xứ truyền giáo, khẩn thiết căn dặn các thừa sai phải chú trọng hàng đầu đến việc đào tạo hàng giáo sĩ bản địa và chuẩn bị tấn phong họ lên hàng giám mục chăn dắt quê hương mình.
  • Ngài đã thành lập hàng chục giáo phận và địa phận tông tòa mới khắp các châu lục Á, Phi và Mỹ châu.

Và đối với Giáo hội Công giáo Việt Nam, triều đại của Đức Grêgôriô XVI chính là thời kỳ thử lửa anh hùng và đau thương nhất dưới thời các vua triều Nguyễn!

Vua Minh Mạng ban hành các sắc chỉ cấm đạo ngặt nghèo nhất kể từ năm 1833. Giữa cơn bão táp máu lửa ấy, để nâng đỡ và chăm sóc sát sao cho đàn chiên, Đức Grêgôriô XVI đã quyết định chia tách các địa phận tông tòa tại Việt Nam thành những đơn vị nhỏ gọn hơn:

  • Năm 1844, Địa phận Đàng Trong được chia đôi thành Địa phận Đông Đàng Trong ở Quy Nhơn và Địa phận Tây Đàng Trong ở Sài Gòn.
  • Năm 1846, Địa phận Đàng Ngoài tiếp tục được phân chia thành Địa phận Nam Đàng Ngoài ở Vinh và Địa phận Tây Đàng Ngoài ở Hà Nội.

Rất nhiều vị chứng nhân anh dũng trong danh sách 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam, như Thánh Giám mục Pierre Dumoulin-Borie, tên Việt là Cao, Thánh linh mục Phêrô Lê Tùy, Thánh quân nhân Augustinô Phan Viết Huy, đã kiên cường ngã gục trên các pháp trường Quảng Bình, Hà Nội, Thừa Thiên trong chính những thập niên giông bão dưới triều đại của vị Giáo hoàng này!

Sự thức tỉnh của người giáo dân và khúc bình minh mới

Một hoa trái thiêng liêng tuyệt vời nhất của giai đoạn 1815–1846 chính là: Người tín hữu Công giáo bắt đầu học được cách sống đạo trưởng thành mà không cần phải cậy dựa vào sự che chở của bất kỳ chiếc ngai vàng trần thế nào!

Năm 1837, tại Vương quốc Phổ, một biến cố lớn bùng nổ mang tên Biến cố Cologne: Vua Phổ, theo đạo Tin Lành, đã hạ lệnh cho quân lính bắt giam Đức Tổng Giám mục Clemens August Droste zu Vischering của Tổng Giáo phận Köln vào pháo đài Minden, chỉ vì ngài kiên quyết từ chối tuân theo sắc lệnh của nhà nước ép buộc con cái trong các cuộc hôn nhân khác đạo giữa người Công giáo và Tin Lành phải theo đạo của người cha, mà thường là đạo Tin Lành!

Trước sự đàn áp ấy, người Công giáo Đức vốn quen an phận bỗng bừng tỉnh! Không còn vua Công giáo che chở, chính giáo dân tự đứng lên:

  • Họ thành lập các hội đoàn giáo dân rộng khắp, lập các tờ báo Công giáo độc lập, tổ chức các cuộc biểu tình tuần hành khổng lồ trên đường phố đòi tự do tôn giáo.
  • Nhà văn hào kiệt xuất Joseph Görres cho xuất bản cuốn sách nhỏ mang tên Athanasius, ví vị Tổng Giám mục bị cầm tù như Thánh Cả Athanasiô thời cổ đại kiên cường đứng vững trước bạo quyền của các hoàng đế La Mã. Cuốn sách gây nên một cơn sốt lớn, bán hết hàng vạn bản chỉ trong vòng vài tuần lễ.
  • Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI công khai lên tiếng phản đối hành vi bắt giữ của triều đình Phổ.
Người Công giáo Đức bừng tỉnh
Người Công giáo Đức bừng tỉnh

Kể từ biến cố lịch sử ấy, người Công giáo Đức đã vươn mình trở thành một lực lượng xã hội có tổ chức chặt chẽ, có tiếng nói độc lập và đầy bản lĩnh, chuẩn bị nền tảng vững chắc cho sự ra đời của các phong trào Công giáo xã hội vĩ đại sau này.

Lối sống đạo tự lập ấy lan khắp châu Âu: hội dòng ba giáo dân, hội từ thiện Thánh Vinh Sơn Phaolô, báo chí Công giáo và các dòng giáo dục mới mọc lên như nấm sau mưa. Ngọn lửa đức tin không còn đến từ cung điện các đế vương, mà bùng lên từ bàn thờ mỗi gia đình, từ lớp giáo lý giáo xứ và sự dấn thân của từng tín hữu giữa xã hội.

Ngày 1 tháng Sáu năm 1846, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI thanh thản trút hơi thở cuối cùng, khép lại một triều đại đầy trăn trở và giằng co của lịch sử.

Hai tuần sau đó, Mật nghị Hồng y tại Rôma đã bầu chọn vị tân Giáo hoàng: Đức Hồng y Giovanni Maria Mastai-Ferretti, một vị mục tử từng coi sóc giáo phận Imola, hệt như Đức Piô VII năm xưa, mang một trái tim ấm áp, nụ cười đôn hậu và có tinh thần cởi mở đầy thiện cảm với các nguyện vọng dân tộc. Ngài lấy tông hiệu là Đức Giáo hoàng Piô IX, người Ý gọi thân mật là Pio Nono.

Cả bán đảo Ý và hàng triệu Kitô hữu khắp thế giới reo mừng, đón ngài như vị Giáo hoàng của tự do và canh tân, người sẽ đưa con thuyền Giáo hội vào những cơn bão lớn của thời hiện đại…

Cả bán đảo Ý và hàng triệu Kitô hữu khắp thế giới reo mừng, đón ngài như vị Giáo hoàng của tự do và canh tân, người sẽ đưa con thuyền Giáo hội vào những cơn bão lớn của thời hiện đại…

Chương 122 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Thiên Chúa và Tự do.”

Khẩu hiệu tờ báo Tương Lai của Lamennais, 1830
Từ Viên và Reims, nơi người ta muốn dựng lại ngai vàng, đến Louvain, Köln, Clare và Warszawa, nơi giáo dân tự đứng lên.

Những người trong chương

  • Lamennais · Năm 1854 ông xin chôn trong huyệt chung của người nghèo ở nghĩa trang Père-Lachaise, không thánh giá, không lễ nghi.
  • Lacordaire · Những buổi giảng Mùa Chay ở nhà thờ Đức Bà Paris do ngài khởi đầu năm 1835, đến nay năm nào cũng còn.
  • Daniel O’Connell · Người Ireland gọi ông là “Người Giải phóng”. Phố chính của Dublin nay mang tên ông.

Nơi ấy hôm nay

  • Reims có nhà thờ chính tòa nơi các vua Pháp đăng quang. UNESCO đưa nhà thờ này vào danh sách di sản thế giới năm 1991.
  • Louvain, nay là thành phố đại học lớn của nước Bỉ, là nơi Đại học Công giáo được mở lại sau cơn bĩ cực.
  • Nhà thờ chính tòa Köln, đại thánh đường Gothic xây hơn sáu trăm năm, hoàn tất năm 1880, là nơi giáo dân Đức đứng lên năm 1837.

Muốn đọc thêm

Thông điệp Mirari vos (1832) của Đức Grêgôriô XVI · Dignitatis humanae (1965) của Công đồng Vaticanô II · Owen Chadwick, The Popes and European Revolution · Hai văn kiện trên đọc miễn phí ở vatican.va và papalencyclicals.net

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 123

Mỹ Latinh: tiếng chuông Dolores và những nền cộng hòa mới

Vì sao có những năm cả nước Mêhicô rộng lớn không còn lấy một giám mục?

Khoảng 22 phút đọc