Chương 127
1801–1890 · Nước Anh
- Nơi chốn
- Oxford, Littlemore, Sicilia, Rôma, Birmingham, Dublin
- Giáo hoàng
- Nhiều đời
- Hoàng đế
- Nhiều đời
Tối ngày 8 tháng Mười năm 1845, những cơn mưa mùa thu trút xuống như thác đổ trên ngôi làng Littlemore, một xóm nghèo nằm khuất nẻo cách trường Đại học Oxford vài cây số.
Một cỗ xe ngựa mệt mỏi dừng lại trước dãy nhà gạch thấp lè tè, vốn xưa kia là một dãy chuồng ngựa cũ kỹ nay được sửa sang lại làm nơi cư ngụ đạm bạc của một nhóm học giả sống nếp đời khổ hạnh như đan sĩ. Bước xuống xe trong cơn mưa tầm tã là một vị linh mục người Ý, quần áo dòng ướt sũng nước mưa và lấm lem bùn đất. Ngài tên là Cha Domenico Barberi, tu sĩ Dòng Thương Khó, hội dòng được thành lập để ngày đêm chiêm ngắm Cuộc Khổ Nạn cứu độ của Chúa Kitô.
Cha Domenico vốn là con của một người nông dân nghèo nơi vùng đồi miền trung nước Ý, nói tiếng Anh còn ngọng nghịu và vụng về. Thế nhưng, từ thuở thanh xuân nơi quê nhà, tâm hồn ngài đã bị thôi thúc bởi một tình yêu mầu nhiệm dành cho xứ sở sương mù; ngài đã kiên nhẫn cầu nguyện và chờ đợi suốt hơn hai mươi năm trời mới có ngày được bề trên cử sang truyền giáo tại nước Anh vào năm 1841.
Vị linh mục bước vào nhà, ngồi bên bếp lò sưởi ấm để hong khô tà áo. Cánh cửa phòng bỗng khẽ mở. Một người đàn ông bốn mươi bốn tuổi bước vào: dáng người cao gầy, vầng trán rộng đeo kính cận, gương mặt xanh xao tiều tụy vì những tháng ngày thao thức cầu nguyện và ăn chay hãm mình. Không một lời rào đón, người đàn ông ấy lặng lẽ tiến lại, quỳ sụp dưới chân vị linh mục người Ý nghèo hèn, nghẹn ngào nài xin được đón nhận vào sự hiệp thông của Giáo hội Công giáo!
Người đàn ông đang quỳ gối dưới sàn đất ấy chính là John Henry Newman, vị giáo sĩ Anh giáo danh tiếng lẫy lừng bậc nhất của toàn đế quốc Anh, một bộ óc học giả kiệt xuất mà thuở đỉnh cao danh vọng, cứ mỗi chiều Chúa Nhật về là cả nửa thành phố trí thức Oxford lại chen chúc nhau đến nghẹt thở nơi thánh đường chỉ để được lắng nghe ngài giảng thuyết!
Suốt đêm mưa lạnh giá hôm ấy, Newman đã quỳ bên Cha Domenico trút hết tâm can xưng tội cả đời. Sáng hôm sau, ngày 9 tháng Mười năm 1845, trong ngôi nguyện đường nhỏ mộc mạc tại Littlemore, ngài đã long trọng đọc bản tuyên xưng đức tin, chính thức trở về với Giáo hội Công giáo Rôma.
Quyết định lịch sử ấy đã tước đoạt của Newman gần như tất cả mọi vinh hoa trần thế: bạn bè thân hữu quay lưng, gia đình ruột thịt từ mặt, thanh danh bị vùi dập, và chức nghiên cứu viên danh giá tại Oxford cũng phải từ bỏ. Thế nhưng, cuộc trở về trong đêm mưa ấy đã dâng tặng cho Mẹ Hội Thánh Công giáo một kho tàng tư tưởng thần học vô giá, một nhãn quan sâu sắc về sự phát triển của giáo lý, về tính tối thượng của lương tâm và vai trò của người giáo dân, để rồi một thế kỷ sau, Công đồng Vaticanô II sẽ đón nhận trọn vẹn di sản ấy như hơi thở của chính mình!
Bối cảnh nước Anh thế kỷ XIX và thân phận người Công giáo
Vào đầu thế kỷ XIX, Giáo hội Anh giáo ngự trị như một quốc giáo độc tôn, gắn kết hữu cơ với bộ máy quyền lực của đế quốc Anh.
Nhà vua đồng thời là Thống Đốc Tối Cao của Giáo hội; các giám mục có ghế trong Thượng Viện; Giáo hội có đất đai, tài sản trù phú bậc nhất. Thế nhưng sau vẻ quyền uy ấy, đời sống thiêng liêng ngủ quên, nguội lạnh. Với giới quý tộc, làm mục sư chẳng khác gì một nghề an nhàn cho các cậu con thứ: nhiều mục sư cưỡi ngựa săn cáo và tiệc tùng nhiều hơn đi thăm đàn chiên!

Trong khi đó, cuộc Cách Mạng Công Nghiệp đang làm rung chuyển xã hội: các đô thị khói bụi mọc lên san sát, hàng triệu công nhân nghèo bị nhồi nhét trong những khu ổ chuột tăm tối, và cả một thế hệ lao động lớn lên mà suốt đời chưa từng một lần bước chân vào thánh đường.
Cộng đồng người Công giáo tại Anh quốc thuở ấy chỉ là một thiểu số nhỏ bé, sống co cụm và lép vế bên lề xã hội. Trải qua gần ba thế kỷ bị bách hại kể từ thời Nữ vương Elizabeth I, tổ tiên của họ từng phải nộp những khoản thuế phạt nặng nề và nhiều vị đã phải đổ máu đào tử đạo. Người Công giáo bị tước đoạt quyền công dân: không được phép bước chân vào Nghị viện, không được làm thẩm phán và bị cấm theo học tại các đại học danh tiếng như Oxford hay Cambridge.
Tình hình tại hòn đảo láng giềng Ireland thì hoàn toàn khác biệt: tuyệt đại đa số người dân nơi đây là người Công giáo nghèo khổ, ngày đêm rên xiết dưới ách thống trị khắc nghiệt của các chủ đất người Anh.
Năm 1828, một kỳ tích chính trị bất bạo động đã nổ ra khi luật sư Công giáo Daniel O’Connell ra tranh cử tại hạt Clare. Hàng ngàn nông dân nghèo Ireland đã can đảm công khai bỏ phiếu cho ông trước mũi dùi đe dọa bị đuổi khỏi ruộng đất của các địa chủ; và O’Connell đã giành chiến thắng vang dội với tỷ lệ áp đảo hai phần ba số phiếu!

Lo sợ bùng nổ một cuộc nội chiến đẫm máu tại Ireland, chính phủ Anh buộc phải nhượng bộ: năm 1829, Nghị viện đã thông qua Đạo luật Giải Phóng Công Giáo, chính thức xóa bỏ các đạo luật cấm đoán và mở cửa Nghị viện cho người Công giáo. Khi ấy, chàng nghiên cứu viên trẻ tuổi John Henry Newman tại Oxford còn mang nặng định kiến, thậm chí đã tham gia chiến dịch vận động chống lại việc tái đắc cử của Bộ trưởng Nội vụ Robert Peel, người đưa đạo luật giải phóng ra trước nghị trường!
Nỗi hoang mang trong hàng giáo sĩ Anh giáo lên đến đỉnh điểm vào năm 1833: Nghị viện London, nay đã có cả các dân biểu Công giáo và Tin Lành, đã đơn phương thông qua đạo luật bãi bỏ mười giáo phận Anh giáo tại Ireland để cắt giảm ngân sách!
Hành vi can thiệp thô bạo của nhà nước thế tục vào nội bộ Giáo hội đã làm bùng nổ làn sóng thức tỉnh. Ngày 14 tháng Bảy năm 1833, tại Nhà thờ Đại học St Mary the Virgin ở Oxford, linh mục kiêm thi sĩ John Keble đã bước lên tòa giảng đọc bài giảng lịch sử mang tựa đề: “Sự bội giáo của quốc gia”.
Vị linh mục dõng dạc chất vấn thời đại:
Nếu Nghị viện trần thế có thể tự ý xóa bỏ các giáo phận như xóa bỏ một cơ quan hành chính nhà nước, thì bản chất của Giáo hội rốt cuộc là gì?
Giáo hội chỉ là một bộ máy tay sai trực thuộc chính quyền,
hay Giáo hội chính là Thân Thể mầu nhiệm của Chúa Kitô, mang quyền bính thiêng liêng được truyền thừa liên tục từ thời các Thánh Tông Đồ?
Sau này, trong cuốn hồi ký của mình, Newman khẳng định rằng ngài luôn coi ngày 14 tháng Bảy năm 1833 là ngày khai sinh của cuộc chấn hưng tôn giáo mang tên Phong trào Oxford.
Xin dẫn con đi, Ánh Sáng hiền hòa
John Henry Newman sinh ngày 21 tháng Hai năm 1801 tại London, là con trai cả trong một gia đình chủ ngân hàng khá giả.
Năm mười lăm tuổi, cậu trải qua một cuộc hoán cải sâu sắc; từ đó, lòng cậu khắc sâu một xác tín suốt đời không phai:
“Trên cõi đời này, chỉ có duy nhất hai hữu thể sáng tỏ tuyệt đối và hiển nhiên nhất:
đó chính là bản thân tôi và Đấng Tạo Hóa của tôi!”
Mười sáu tuổi, chàng vào Trinity College thuộc Đại học Oxford. Năm 1822, mới hai mươi mốt tuổi, Newman đã giành được chân nghiên cứu viên ở Oriel College, nơi được ngưỡng mộ nhất trường. Năm 1825, ông thụ phong linh mục Anh giáo; năm 1828, làm cha sở Nhà thờ Đại học St Mary the Virgin. Làng nghèo Littlemore là một giáo họ thuộc xứ của ông; chính ông quyên tiền dựng ở đó một nguyện đường nhỏ và một trường học cho con em nông dân vào thập niên 1830.
Chiều Chúa Nhật nào, nhà thờ St Mary cũng chật ních giáo sư và sinh viên Oxford. Newman giảng khác hẳn các nhà hùng biện thời ấy: không hoa chân múa tay, không cao giọng; ông đứng lặng trên tòa giảng, đọc bài bằng giọng trầm ấm, đều đều.
Thế nhưng từng lời trong sáng, sắc bén của ông đi thẳng vào những góc khuất sâu kín nhất của người nghe. Nhà thơ Matthew Arnold, một sinh viên thường ngồi nghe năm ấy, về sau viết rằng suốt đời ông không quên được giọng nói ấy!
Mùa đông năm 1832 sang 1833, Newman cùng một người bạn đi dưỡng bệnh quanh Địa Trung Hải. Đến thị trấn hẻo lánh Leonforte trên đảo Sicilia, ông lên cơn sốt thương hàn nặng, nằm mê man bên bờ cái chết trong một quán trọ tồi tàn, chỉ có một người gia nhân chăm sóc.
Thế nhưng giữa cơn mê sảng, ông vẫn quả quyết với người gia nhân rằng mình sẽ không chết, vì ông chưa từng phạm tội chống lại ánh sáng của lương tâm, và Thiên Chúa còn dành cho ông một công việc ở quê nhà!
Bình phục, ông lên một chiếc thuyền buồm chở cam về Marseille. Qua eo biển Bonifacio giữa đảo Corse và Sardegna, thuyền bị lặng gió, nằm trôi giữa biển nhiều ngày đêm.
Ngồi trên boong giữa đêm tối mênh mông, nhìn trời sao, người mục tử ba mươi hai tuổi viết bài thơ đề ngày 16 tháng Sáu năm 1833, Lead, Kindly Light, “Ánh Sáng Hiền Hòa”:
“Lạy Ánh Sáng hiền hòa, giữa bóng đêm bủa vây dồn dập,
Xin dẫn bước con đi!
Đêm tối tăm mịt mùng, và quê nhà thì còn xa xôi quá,
Xin dẫn bước con đi!
Xin giữ gìn từng bước chân con; con chẳng dám cầu xin nhìn thấy tận chân trời xa xôi kia đâu;
chỉ một bước đi này thôi, là đã quá đủ cho con rồi!”
Bài thơ về sau được phổ nhạc thành một bài thánh ca, được tín hữu khắp thế giới, Công giáo, Tin Lành lẫn Anh giáo, hát lên trong những đêm tối của đời mình. Ngay cả Mahatma Gandhi cũng rất yêu bài thánh ca này và thường xin người ta hát cho ông nghe trong giờ tĩnh nguyện.
Phong trào Oxford và sự sụp đổ của thuyết “Con đường ở giữa”
Trở về Oxford với ngọn lửa nhiệt thành bừng cháy, Newman đã cùng với John Keble, Edward Bouverie Pusey, giáo sư tiếng Híp-ri, và nhóm bạn trẻ khởi xướng phong trào phục hưng tôn giáo.
Họ bắt tay vào việc biên soạn và ấn hành những cuốn sách khảo luận ngắn, gửi qua đường bưu điện đến tận tay các mục sư khắp nước Anh, mang tên Các Tiểu Luận Cho Thời Đại. Vì thế, những người trong phong trào còn được gọi là nhóm Tractarians.
Mục tiêu của họ là bảo vệ căn tính thần thánh của Giáo hội Anh giáo: họ khẳng định Giáo hội Anh thực chất là một nhánh đích thực của Hội Thánh Duy Nhất, Thánh Thiện, Công Giáo và Tông Truyền; sở hữu sự truyền thừa tông đồ liên tục qua các giám mục, có các bí tích thành sự và gắn liền với truyền thống của các Thánh Phụ thời sơ khai.

Họ đề xướng thuyết Con Đường Ở Giữa: Giáo hội Anh giáo đứng ở thế quân bình, vừa không rơi vào điều họ coi là lạm quyền, biến chất của Rôma, vừa không sa vào sự phá đổ truyền thống của Tin Lành Cải Cách!
Để củng cố lập luận ấy, Newman vùi đầu vào các Giáo Phụ bốn thế kỷ đầu: Athanasiô, Augustinô, Gioan Kim Khẩu. Ông muốn tìm lại diện mạo nguyên tuyền của Hội Thánh sơ khai để chứng minh Anh giáo trung thành với các Giáo phụ hơn Rôma.

Thế nhưng càng đào sâu vào lịch sử, người học giả càng bối rối quặn thắt!
Mùa hè năm 1839, khi đọc về cuộc khủng hoảng Đơn Tính thế kỷ thứ V quanh Công đồng Canxêđôn năm 451, Newman lạnh toát sống lưng: phái Đơn Tính xưa cũng lập luận y như các nhà thần học Anh giáo bây giờ, cũng tự nhận là người giữ truyền thống cổ xưa, và cũng cáo buộc Rôma đi quá xa!
Ông viết rằng khi soi vào tấm gương thế kỷ thứ V, ông thấy chính khuôn mặt mình trong đó, đứng chung hàng ngũ với những người ly giáo năm xưa!
Rồi một người bạn đưa ông đọc bài khảo luận của Nicholas Wiseman, vị hồng y tương lai, trích câu Latinh của Thánh Augustinô từng đánh đổ phái Donatô:
“Securus judicat orbis terrarum”, “Phán quyết của toàn thể Hội Thánh trên khắp thế giới mới là phán quyết dứt khoát và tối hậu!”
Từng âm vang của câu nói ấy giáng xuống tâm trí Newman như một tiếng sét đánh ngang tai! Nó gợi nhớ lại tiếng thì thầm huyền nhiệm Tolle, lege, “Hãy cầm lấy mà đọc”, từng hoán cải tâm hồn Thánh Augustinô nơi khu vườn Milan năm nào. Toàn bộ học thuyết “Con đường ở giữa” mà ngài đã dày công xây dựng suốt bao năm bỗng chốc sụp đổ tan tành thành tro bụi trước chân lý phổ quát của Mẹ Hội Thánh hoàn vũ!
Tiểu luận số 90 và những năm tháng cô tịch tại Littlemore
Năm 1841 là một năm giông bão với Newman. Mùa thu năm ấy, nước Anh và Vương quốc Phổ theo Tin Lành thỏa thuận cùng bổ nhiệm một giám mục chung ở Jerusalem: với Newman, đó là giọt nước tràn ly, bằng chứng rằng Giáo hội Anh giáo sẵn sàng đánh đổi truyền thống tông truyền vì những toan tính ngoại giao!
Trước đó, đầu năm 1841, ông đã cho in Tiểu Luận Số 90, tập cuối cùng và chấn động nhất trong loạt bài. Ở đó, Newman lập luận rằng Ba Mươi Chín Điều Khoản Tín Lý, bản tuyên xưng mọi giáo sĩ Anh giáo phải thề giữ, nếu đọc theo đúng bối cảnh và tinh thần nguyên bản, thì không hề mâu thuẫn với các định tín của Công đồng Trentô và giáo lý Công giáo!

Cả nước Anh nổi sóng phẫn nộ! Các viện trưởng, hiệu trưởng ở Oxford họp nhau công khai lên án tập sách. Báo chí Luân Đôn thóa mạ Newman là kẻ phản bội, tên gián điệp của giáo hoàng cài vào hàng ngũ Anh giáo! Đức Giám mục sở tại buộc ông ngưng xuất bản các tập khảo luận, và Newman khiêm nhường vâng phục.
Biết con đường ở Oxford đã khép lại, năm 1842, ông rút khỏi mọi hoạt động học thuật, về sống ẩn dật ở làng nghèo Littlemore.
Cùng vài môn đệ trẻ, ông dọn vào dãy chuồng ngựa cũ sửa sang đơn sơ. Họ ăn chay nhiệm nhặt, giữ thinh lặng, miệt mài học hỏi và đọc kinh phụng vụ sớm hôm.
Năm 1843, ông đăng báo rút lại mọi lời lẽ gay gắt từng viết để chỉ trích Giáo hội Công giáo thời trẻ, rồi từ chức cha sở Nhà thờ Đại học St Mary.
Ngày 25 tháng Chín năm 1843, trong nhà nguyện nhỏ ở Littlemore, ông giảng bài cuối cùng với tư cách giáo sĩ Anh giáo: “Sự Chia Tay Của Những Người Bạn”. Cả cộng đoàn bật khóc khi nghe những lời từ biệt ấy. Từ hôm đó, ông rời bục giảng.

Suốt hai năm cuối ở Littlemore, người học giả cô độc ngồi bên chiếc bàn gỗ, ngày đêm viết cuốn Khảo Luận Về Sự Phát Triển Của Giáo Lý Kitô Giáo.
Ông tự hỏi câu hỏi hóc búa nhất đời mình: nếu Giáo hội Công giáo hôm nay dạy những tín điều, như ơn bất khả ngộ, luyện ngục, vai trò của Đức Mẹ, mà Kinh Thánh và Hội Thánh thời các Tông đồ dường như chưa nói ra rõ ràng, thì đó là tha hóa biến chất, hay là sự lớn lên của một thực thể sống?
Newman đưa ra hình ảnh hạt sồi và cây sồi: cây sồi cổ thụ trông khác hẳn hạt sồi bé bỏng ban đầu; thế nhưng cả hai là cùng một sự sống đang lớn lên! Giáo lý Kitô giáo không phải pho tượng đá bất động, mà là một sự sống được Chúa Thánh Thần dẫn dắt, lớn lên, sáng tỏ qua các thế kỷ mà không thay đổi bản chất của mạc khải ban đầu!
Ông viết một câu nổi tiếng:
“Nơi một thế giới vinh hiển cao hơn thì có thể khác;
nhưng nơi trần gian này: sống là thay đổi, và trở nên trọn lành chính là đã trải qua nhiều lần biến đổi!”
Ngài đúc kết bảy tiêu chuẩn vàng để phân biệt giữa một sự phát triển chân chính và một sự biến chất sai lầm.
Khi cuốn sách khảo luận sắp hoàn tất những trang cuối cùng, ngài đã từ từ đặt ngòi bút xuống bàn. Những lý lẽ của chính ngài đã hoàn toàn thuyết phục được lý trí và trái tim của người học giả!
Và chỉ vài tuần sau đó, người tu sĩ nghèo Cha Domenico Barberi đã bước vào hiên nhà dưới cơn mưa tầm tã…
Chén đắng của sự trở về và những năm tháng cô đơn
Cái giá mà John Henry Newman phải trả cho quyết định lương tâm ngày 9 tháng Mười năm 1845 là một chén đắng nghiệt ngã tột cùng:
Hàng chục môn đệ ưu tú đã bước theo chân ngài gia nhập Giáo hội Công giáo; thế nhưng, hai người bạn thân thiết và gắn bó nhất của đời ngài là John Keble và Edward Pusey thì kiên quyết ở lại với Anh giáo. Dẫu vậy, phong trào Oxford do các ngài để lại đã làm biến đổi sâu sắc diện mạo của Giáo hội Anh giáo: các thánh đường Anh giáo bắt đầu thắp lại nến sáng nơi bàn thờ, các mục sư khoác lại phẩm phục phụng vụ, khôi phục việc xưng tội và các hội dòng tu trì tái xuất hiện.
Đau đớn nhất đối với ngài là sự đoạn tuyệt của gia đình: người em gái ruột Harriett đã vĩnh viễn không bao giờ mở lời nói chuyện hay viết thư cho ngài một lần nào nữa cho đến ngày bà qua đời! Newman ngậm ngùi viết trong nhật ký rằng: ngài cảm thấy mình như một người đã chết bước đi giữa trần gian, nhìn thấy những người thân yêu ruột thịt mà họ nhìn ngài như một bóng ma xa lạ!
Thế nhưng, cộng đồng người Công giáo Rôma thuở ban đầu cũng không hề dễ dàng dang rộng vòng tay đón nhận ngài!
Nhiều người Công giáo Anh kỳ cựu, những con người đã quen với nếp sống ẩn dật, khép kín suốt nhiều thế kỷ, luôn nhìn vị cựu giáo sĩ Oxford kiệt xuất này bằng một cặp mắt nghi kỵ, dè chừng. Tại giáo triều Rôma, một số nhà thần học bảo thủ nghi ngờ các tư tưởng của ngài là quá phóng khoáng và mới lạ.
Năm 1847, sau khi hoàn tất chương trình tu học tại Rôma và được thụ phong linh mục Công giáo, Cha Newman đã trở về nước Anh. Ngài không chọn những giảng đường đại học danh giá; ngài quyết định thành lập Tu hội Oratorio, theo linh đạo khiêm hạ và vui tươi của Thánh Philipphê Nêri, tại thành phố công nghiệp Birmingham, nơi ngài dành gần trọn bốn mươi năm cuối đời sống đạm bạc giữa những người thợ thuyền nghèo khổ.
Người cha thiêng liêng đã đón nhận ngài vào Giáo hội, Cha Domenico Barberi, đã không kịp nhìn thấy những mùa hoa ấy: ngài đột ngột qua đời vì một cơn đau tim ở Reading vào năm 1849 khi đang trên đường đi làm mục vụ, và được tôn phong Chân Phước vào năm 1963.
Những thử thách liên tiếp ập xuống cuộc đời vị linh mục:
- Năm 1850, khi Đức Giáo hoàng Piô IX tái lập hàng giáo phẩm Công giáo tại Anh quốc với Tòa Tổng Giám mục Westminster do Đức Hồng y Nicholas Wiseman lãnh đạo, làn sóng bài Công giáo lại bùng phát dữ dội. Năm 1852, trong một vụ kiện phỉ báng do cựu tu sĩ bất hảo Giacinto Achilli khởi xướng, tòa án Anh thiên vị đã tuyên Newman có tội, với khoản án phí lên tới khoảng mười bốn ngàn bảng Anh; thế nhưng, người Công giáo khắp nơi đã tự nguyện quyên góp tiền chi trả toàn bộ cho ngài.
- Năm 1854, theo lời mời tha thiết của hàng giám mục Ireland, ngài lặn lội sang Dublin để gầy dựng một trường Đại học Công giáo từ con số không. Suốt bốn năm làm viện trưởng, ngài đã cho xuất bản kiệt tác giáo dục kinh điển mang tựa đề: Ý Niệm Về Đại Học. Trong tác phẩm này, ngài định nghĩa trường đại học chính là nơi đào tạo một trí tuệ phổ quát, khai phóng và toàn diện, nơi thần học và các môn khoa học thế tục cùng nhau đàm đạo để nâng cao phẩm giá con người. Sau đó ngài phải ngậm ngùi từ chức trở về Anh vì các giám mục địa phương không thực sự tin tưởng và bó hẹp quyền hạn của ngài.
- Năm 1859, ngài viết một bài khảo luận sâu sắc trên tạp chí The Rambler mang tên: “Bàn về việc thỉnh ý giáo dân trong các vấn đề giáo lý”. Ngài dẫn chứng lịch sử thời thế kỷ thứ IV để chứng minh rằng: trong cuộc khủng hoảng tà thuyết Ariô, khi phần lớn các giám mục chao đảo thỏa hiệp, thì chính đức tin kiên trung của những người giáo dân bình dị mới là bức tường thành gìn giữ sự tinh tuyền của mầu nhiệm Một Chúa Ba Ngôi! Một số giám mục bảo thủ đã vội vã gửi đơn khiếu nại lên Tòa Thánh tố cáo ngài là kẻ gieo rắc dị giáo, khiến giáo triều Rôma nhìn ngài bằng ánh mắt lạnh nhạt suốt nhiều năm trời!
Cuốn sách làm rơi lệ nước Anh và tiếng nói tối thượng của lương tâm
Năm 1864, một cuộc bút chiến bất ngờ đã mở ra cơ hội giải thoát thanh danh cho Newman.
Nhà văn kiêm giáo sư Anh giáo danh tiếng Charles Kingsley đã đăng một bài báo xúc phạm nặng nề, ngang nhiên rêu rao rằng Cha Newman và hàng giáo sĩ Công giáo coi sự thật là điều không quan trọng, và việc nói dối được coi là một nhân đức của người Công giáo!
Bị chạm vào danh dự thiêng liêng, người học giả sáu mươi ba tuổi đã quyết định phá vỡ sự im lặng. Suốt mười tuần lễ ròng rã, ngài làm việc cật lực ngày đêm, vừa viết vừa khóc trên từng trang giấy để xuất bản từng kỳ cuốn tự thuật bất hủ: Apologia Pro Vita Sua, “Lời Biện Hộ Cho Cuộc Đời Mình”.
Bằng một sự chân thành đến nghẹn ngào, ngài đã phơi bày toàn bộ lịch sử tư tưởng tôn giáo của đời mình từ thuở ấu thơ cho đến đêm mưa ở Littlemore. Từng câu chữ trong sáng, trung thực và chan chứa ánh sáng chân lý đã làm rúng động toàn bộ dư luận nước Anh! Độc giả khắp mọi miền, kể cả những người chống đối Công giáo gay gắt nhất, đều phải nghiêng mình kính cẩn trước sự liêm chính tuyệt đối của tâm hồn ngài. Cuốn sách đã làm thay đổi hoàn toàn cái nhìn của xã hội Anh đối với Giáo hội Công giáo.
Năm 1870, Công đồng Vaticanô I nhóm họp để định tín về ơn Bất Khả Ngộ của Đức Giáo hoàng. Newman luôn xác tín vào giáo lý ấy; thế nhưng, với sự khôn ngoan mục vụ, ngài cho rằng việc ban hành định tín ấy vào thời điểm này là điều “chưa hợp thời”, vì ngài lo ngại những kẻ cực đoan sẽ diễn giải sai lệch quyền bính của Giáo hoàng, biến ngài thành một nhà độc tài tuyệt đối và dựng nên một rào cản ngăn bước những người anh em ly khai trở về. Ngày 18 tháng Bảy năm 1870, khi Công đồng long trọng thông qua Hiến chế Pastor Aeternus, ngài đã cúi đầu đón nhận với tất cả sự vâng phục của đức tin.
Cuối năm 1874, cựu Thủ tướng Anh William Gladstone xuất bản một cuốn khảo luận gây chấn động, cáo buộc rằng người Công giáo không thể nào là những công dân trung thành của quốc gia, bởi vì họ bị buộc phải vâng lời Đức Giáo hoàng trong mọi sự, kể cả các vấn đề thế tục.
Cha Newman đã đáp trả bằng kiệt tác hộ giáo mang tên Thư Gửi Công Tước Norfolk. Trong văn kiện này, ngài đã đặt nền móng cho nền thần học luân lý hiện đại về Bản tính Tối Thượng của Lương Tâm:
- Lương tâm không phải là một sở thích chủ quan ích kỷ của cá nhân; lương tâm chính là tiếng nói nguyên thủy của Thiên Chúa được khắc ghi sâu thẳm nơi tâm can mỗi một con người.
- Lương tâm chính là “Đấng Đại Diện tiên khởi của Đức Kitô” nơi con người, có trước mọi cơ cấu phẩm trật và luật lệ thành văn.
- Quyền bính của Đức Giáo hoàng là để bảo vệ và soi sáng cho lương tâm, chứ tuyệt đối không bao giờ được phép bóp nghẹt hay cưỡng bách tiếng nói ngay thẳng của lương tâm con người!
Và ngài đã đúc kết lại bằng một câu nói hóm hỉnh đầy bản lĩnh đã đi vào lịch sử thần học:
“Nếu trong một bữa tiệc tối trang trọng, tôi buộc phải nâng ly chúc mừng tôn giáo:
thì tôi xin được nâng ly chúc mừng Đức Giáo hoàng, nếu quý vị muốn;
thế nhưng, xin cho phép tôi được nâng ly chúc mừng lương tâm trước tiên,
rồi sau đó mới nâng ly chúc mừng Đức Giáo hoàng sau!”
“Lòng nói với lòng” và người Cha vắng mặt của Công đồng Vaticanô II
Năm 1879, Đức Lêô XIII uyên bác, mới lên ngôi Giáo hoàng được một năm, nhận ra sự thánh thiện và tầm tư tưởng của vị linh mục già ở Birmingham, và quyết định nâng Cha John Henry Newman lên hàng Hồng Y!
Năm ấy ngài đã bảy mươi tám tuổi. Theo lệ thường, hồng y phải được tấn phong giám mục; nhưng Đức Lêô XIII chuẩn cho Newman được giữ phẩm trật linh mục, và trao cho ngài nhà thờ hiệu tòa cổ kính San Giorgio in Velabro ở Rôma.

Đón nhận chiếc Mũ Đỏ từ tay vị Cha chung, người mục tử già rưng rưng nước mắt nói lời tạ ơn:
“Tạ ơn Chúa, cuối cùng thì đám mây mù nghi kỵ suốt bao năm qua đã được cất khỏi con mãi mãi!”
Ngài chọn cho mình một khẩu hiệu hồng y tuyệt mỹ chỉ gồm bốn chữ Latinh ngắn gọn:
“Cor ad cor loquitur”: Lòng nói với lòng!
Đức tin không phải là những định lý toán học khô khan; đức tin chính là sự đối thoại thầm thĩ giữa Trái Tim của Thiên Chúa với trái tim của người tín hữu!
Ngày 11 tháng Tám năm 1890, Đức Hồng y John Henry Newman đã thanh thản an nghỉ trong Chúa tại Tu hội Oratorio ở Birmingham vì bệnh viêm phổi, thọ tám mươi chín tuổi. Hàng vạn người dân Anh, từ các vị quý tộc cho đến những người thợ thuyền nghèo, đã đứng lặng nghẹn ngào hai bên đường phố tiễn đưa ngài.
Theo di nguyện khiêm nhường thuở sinh thời, ngài được an táng trong cùng một ngôi mộ chung với người bạn tri kỷ Cha Ambrose St John tại nghĩa trang miền quê Rednal ngoại ô Birmingham. Trên tấm bia mộ bằng đá rêu phong, theo đúng ước nguyện của ngài, người ta đã khắc sâu dòng chữ Latinh bất hủ:
“Ex umbris et imaginibus in veritatem”
Từ bóng tối và hình ảnh, bước vào trong Chân Lý!
Hơn bảy mươi năm sau, từ năm 1962 đến 1965, hơn hai ngàn giám mục khắp năm châu về Rôma dự Công đồng Vaticanô II.
Từng trang văn kiện Công đồng vang lại chính những tư tưởng mà Newman đã viết và đã phải chịu bao hàm oan suốt đời:
- Học thuyết về Sự Phát Triển Của Giáo Lý trở thành nền tảng của phong trào canh tân.
- Việc khẳng định phẩm giá của lương tâm và tự do tôn giáo trong Tuyên ngôn Dignitatis Humanae.
- Việc phục hồi vai trò của người giáo dân trong Lumen Gentium và Apostolicam Actuositatem.
- Phong trào quay về cội nguồn các Thánh Phụ.
Chính vì thế, nhiều nhà thần học hàng đầu của thời hiện đại đã tôn vinh Thánh John Henry Newman là “Người Cha Vắng Mặt của Công đồng Vaticanô II”!
Ngày 19 tháng Chín năm 2010, trong chuyến tông du lịch sử đến nước Anh, Đức Thánh Cha Bênêđictô XVI đã đích thân cử hành đại lễ tôn phong John Henry Newman lên bậc Chân Phước tại Công viên Cofton ở Birmingham.
Và vào ngày 13 tháng Mười năm 2019, tại Quảng trường Thánh Phêrô, Đức Thánh Cha Phanxicô đã long trọng tuyên phong ngài lên bậc Hiển Thánh của Hội Thánh hoàn vũ! Giáo hội chọn mừng lễ kính ngài vào ngày 9 tháng Mười hằng năm, ngày ngài quỳ gối xin được đón nhận vào Hội Thánh trong đêm mưa Littlemore năm nào.
Từ vòm mái cổ kính của trường Đại học Oxford đến gian chuồng ngựa lạnh buốt dưới cơn mưa Littlemore, cuộc đời của Thánh John Henry Newman mãi mãi là một ngọn hải đăng soi đường cho những ai đang khao khát đi tìm chân lý:
Chân lý không bao giờ là một thứ giáo điều áp đặt từ bên ngoài; chân lý chỉ có thể được tìm thấy khi một tâm hồn dám can đảm bước theo Ánh Sáng của Tiếng Lương Tâm, sẵn sàng từ bỏ mọi danh vọng, tiện nghi và sự an toàn trần thế để bước đi từng bước nhỏ trong đêm tối, phó thác trọn vẹn cho Ánh Sáng Hiền Hòa của Thiên Chúa dẫn lối đưa đường!
Chân lý không bao giờ là một thứ giáo điều áp đặt từ bên ngoài; chân lý chỉ có thể được tìm thấy khi một tâm hồn dám can đảm bước theo Ánh Sáng của Tiếng Lương Tâm, sẵn sàng từ bỏ mọi danh vọng, tiện nghi và sự an toàn trần thế để bước đi từng bước nhỏ trong đêm tối, phó thác trọn vẹn cho Ánh Sáng Hiền Hòa của Thiên Chúa dẫn lối đưa đường!
Chương 127 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Lạy Ánh Sáng hiền hòa, giữa bóng đêm bủa vây dồn dập, Xin dẫn bước con đi!”
Những người trong chương
- John Henry Newman · Tuyên thánh năm 2019, lễ mừng ngày 9 tháng Mười. Mộ ở Rednal khắc Ex umbris et imaginibus in veritatem: từ bóng tối và hình ảnh, vào trong chân lý.
- Domenico Barberi · Cha dòng Thương Khó gặp Newman trong mưa đêm 8 tháng Mười năm 1845, được tuyên phước từ năm 1963.
- John Keble · Trường Keble College ở Oxford mang tên ông.
Nơi ấy hôm nay
- Littlemore, nay là vùng ngoại ô Oxford, nơi Newman giảng bài cuối năm 1843 và đón cha Dominic, vẫn có người đến thăm.
- Oratorio ở Birmingham, cộng đoàn linh mục ngài lập, vẫn còn hoạt động. Ngài mất ở đó năm 1890.
- Cofton Park ở Birmingham là nơi Đức Bênêđictô XVI tuyên phước cho ngài năm 2010.
Muốn đọc thêm
Bài thơ Lead, Kindly Light · Newman, Apologia pro Vita Sua, chương cuối · Ian Ker, John Henry Newman: A Biography · newmanreader.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- John Henry Newman
- Domenico Barberi
- Daniel O’Connell
- John Keble
- Edward Pusey
- Harriett Mozley
- Charles Kingsley
- William Gladstone
- Lêô XIII
- Bênêđictô XVI
- Phanxicô
- Mahatma Gandhi
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 41Athanasiô, một mình chống cả thế giới
Đọc thêm · Chương 48Canxêđônia năm 451: một Ngôi Vị, hai bản tính và bốn chữ “không”
Đọc thêm · Chương 95Những khoảng trống sau bức tường: đức tin âm thầm giữa cơn bão lửa nước Anh
Đọc thêm · Chương 100Đá biết bay, trần nhà mở ra trời: nghệ thuật BaroqueHình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 128
Những người anh em Tin Lành: từ Thanh giáo đến Azusa
Trong căn phòng nhỏ phố Aldersgate năm 1738, John Wesley nghe đọc trang sách nào mà đổi cả đời?
Khoảng 25 phút đọc








