Bỏ qua, tới nội dung
Dòng Sông Đức Tin

Tra cứu · 679 mốc

Niên biểu

Ba dòng chảy đặt cạnh nhau. Bấm số chương để đọc câu chuyện. “Khoảng”: sử liệu không chắc năm; “tương truyền”: điều do truyền thống kể lại.

Cuốn 1 · chương 1–34Nguồn cội và lửa thử thách

NămHội ThánhĐế quốc RômaPhương Đông, Việt NamCh.
331 TCNAlêxanđê Đại đế lập thành Alêxanđria bên cửa sông NinChương 34
khoảng 300 TCNNgười Do Thái ở Alêxanđria bắt đầu dịch Kinh Thánh sang tiếng Hy Lạp (bản Bảy Mươi)Chương 1
312 TCNKhởi công đường Appia, con đường lát đá cổ nhất của RômaChương 1
167 TCNMattathia nổi dậy ở Môđin, chống lệnh ép thờ thần ngoạiChương 11
146 TCNRôma san phẳng thành Côrintô cổChương 15
khoảng 125 TCNCuộn sách Isaia ở Biển Chết được chép tayChương 1
44 TCNJulius Caesar tái lập Côrintô thành thuộc địa RômaChương 15
42 TCNOctavianô và Antôniô thắng Brutus, Cassius ở PhilípphêChương 14
27 TCNOctavianô được suy tôn là Augustô; thời Pax RomanaChương 1
khoảng 22–10 TCNHêrôđê Cả trùng tu Đền Thờ Giêrusalem, xây thành XêdarêChương 1, 10
khoảng 6–4 TCNChúa Giêsu sinh ra tại BêlemAugustô trị vì; Hêrôđê Cả làm vua xứ GiuđêNhà Tây Hán cai trị Trung Hoa; đất Giao Chỉ thuộc nhà HánChương 1, 2
4 TCNThánh Gia từ Ai Cập về NadarétHêrôđê Cả chết; Sepphoris bị đốtChương 1, 2
khoảng 5Saolô sinh ở Tácxô, là công dân Rôma từ lúc lọt lòngChương 11
6Giuđê thành tỉnh Rôma; kiểm kê dân số thời Quirinô; Giuđa người Galilê chống thuếChương 1, 2, 8
9–23Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán, lập nhà Tân
14Augustô chết; Tibêriô lên ngôiChương 3
18–36Caipha làm thượng tế ở GiêrusalemChương 4, 8
25Lưu Tú lập nhà Đông Hán
26–36Phongxiô Philatô làm tổng trấn GiuđêChương 4
khoảng 28Gioan Tẩy Giả rao giảng; Chúa Giêsu chịu phép rửa, bắt đầu rao giảng ở Galilê, chọn Nhóm Mười HaiNăm thứ mười lăm triều TibêriôChương 3
khoảng 30Chúa Giêsu chịu đóng đinh và sống lại; Người lên trời; lễ Ngũ Tuần, Hội Thánh ra đời ở GiêrusalemPhilatô xét xử dưới triều TibêriôChương 4–6
khoảng 30–34Cộng đoàn Giêrusalem sống chung; Phêrô và Gioan bị bắt; bảy phó tế được chọnChương 7, 8
khoảng 34Têphanô bị ném đá; Hội Thánh tản mác; Saolô gặp Chúa trên đường ĐamátChương 9, 11, 12
khoảng 34–37Philípphê rao giảng ở Samari; Saolô ở miền Ả Rập rồi trốn khỏi Đamát trong chiếc thúngChương 10, 12, 13
khoảng 36Philatô bị triệu hồi về RômaChương 4
37Saolô lên Giêrusalem gặp Phêrô; Barnaba bảo lãnhCaligula lên ngôiChương 13
khoảng 34–45Phêrô rửa tội cho gia đình Côrnêliô ở Xêdarê; ở Antiôkhia, môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữuChương 10
40–43Hai Bà Trưng khởi nghĩa (40); Mã Viện sang đánh (43)
41Claudiô lên ngôi; Giuđê mất mùa đói kémChương 10
khoảng 44Giacôbê, anh Gioan, bị chém đầu; Phêrô bị bắt rồi thoát ngụcHêrôđê Agrippa I chếtChương 20, 21
khoảng 46–48Barnaba và Saolô truyền giáo ở đảo Síp, Pisiđia, LýtraThống đốc Xécgiô Phaolô ở Síp tin theoChương 13
khoảng 49Công đồng Giêrusalem: dân ngoại không phải chịu cắt bìClaudiô trục xuất người Do Thái khỏi RômaChương 13, 16, 19
khoảng 49–51Phaolô cùng Sila, Timôthê sang châu Âu: Philípphê, ThêxalônicaChương 14
khoảng 50–52Phaolô ở Côrintô mười tám tháng; thư gửi ThêxalônicaGalliô làm thống đốc AkhaiaTương truyền Tôma đến Ấn Độ (52)Chương 14, 15, 20
54Tín hữu gốc Do Thái trở về RômaClaudiô chết; Nêrô lên ngôiChương 15, 16
khoảng 54–57Phaolô ở Êphêsô; các thư gửi Côrintô, Galát, RômaChương 15, 16
khoảng 57–59Phaolô bị bắt ở Giêrusalem, bị giam hai năm ở XêdarêTổng trấn Phêlích rồi PhéttôChương 17
khoảng 59–62Phaolô bị giải về Rôma, đắm tàu ở Manta, bị quản thúc hai nămChương 17
62Giacôbê, anh em của Chúa, bị ném đá ở GiêrusalemChương 22
64Nêrô đổ tội cháy thành cho Kitô hữu: cuộc bách hại đầu tiênLửa thiêu Rôma sáu ngày đêmTương truyền Phật giáo vào Trung Hoa thời Hán Minh Đế (khoảng 65)Chương 19, 27
khoảng 64–67Phêrô bị đóng đinh, Phaolô bị chém đầu ở RômaChương 18, 19
khoảng 65–70Tin Mừng theo Thánh Máccô được viếtChương 7, 14
66–70Tương truyền tín hữu Giêrusalem lánh sang PellaNgười Do Thái nổi dậy; Vespasianô rồi Titô vây GiêrusalemChương 22
68–69Nêrô chết; năm bốn hoàng đế; Vespasianô thắngChương 22
70Đền Thờ Giêrusalem bị đốtTitô chiếm GiêrusalemChương 1, 22
72Tương truyền Tôma tử đạo ở Mylapore, Ấn ĐộChương 20
79Núi Vesuvius phun lửaChương 26
81–96Tương truyền Gioan bị đày ra đảo Patmô, viết sách Khải HuyềnĐômitianô trị vì, đòi gọi là “Chúa và Thiên Chúa”Chương 22, 23
95Đômitianô giết Flaviô Clêmentê, đày ĐômitillaChương 22
khoảng 96Clêmentê, Giám mục Rôma, viết thư gửi giáo đoàn CôrintôĐômitianô bị ám sát; Nerva lên ngôiChương 15, 22, 25
cuối thế kỷ ISách Didakhê ra đời, có lẽ ở SyriaChương 25
khoảng 100Gioan qua đời bình an ở ÊphêsôTrajanô trị vìChương 23, 24
105Thái Luân dâng vua Hán cách làm giấy mới
khoảng 110Ignatiô bị giải từ Antiôkhia về Rôma, viết bảy lá thư; Pôlycarpô ra đón ở SmyrnaChương 17, 25, 28
khoảng 112Pliniô hỏi Trajanô cách xử Kitô hữuTrajanô trả lời: không truy lùng, ai bị tố mà không chối thì xửChương 26, 27
khoảng 125Quađratô và Aristiđê dâng bài biện hộ lên hoàng đếHađrianô ở AthênaChương 33
132–135Marcô, giám mục gốc dân ngoại đầu tiên ở GiêrusalemBar Kôkhba nổi dậy; Hađrianô lập thành Aelia CapitôlinaChương 25
khoảng 136–144Valentinô dạy thuyết Ngộ đạo ở Rôma; Hội Thánh Rôma lên án Marcion (144)Chương 31
khoảng thế kỷ IINước Phù Nam ở Nam Bộ buôn bán với phương Tây; ở Óc Eo (An Giang) có đồng tiền vàng Rôma thời Antôninô Piô
khoảng 155Pôlycarpô tử đạo ở Smyrna; Giustinô viết Hộ giáo thứ nhất, tả Thánh lễ Chúa nhật; Pôlycarpô gặp Anicêtô ở RômaAntôninô Piô trị vì (138–161)Chương 22, 27, 28, 30, 33
khoảng 160–170Montanô xuất thần ở miền PhrygiaChương 35
khoảng 165Giustinô và sáu bạn bị chém đầu ở RômaMarcô Aurêliô trị vìChương 27, 28
166Sử nhà Hán ghi sứ của “vua Đại Tần An Đôn” (Marcô Aurêliô) đến Lạc Dương qua quận Nhật Nam
khoảng 175Celsô viết sách chống đạo KitôChương 21, 26, 33
177Bách hại ở Lyon và Vienne; Blandina, Pôthinô tử đạoMarcô Aurêliô cho xử người không chối đạoChương 9, 21, 27, 28
khoảng 180Irênê viết Chống các lạc giáo; chép danh sách giám mục Rôma; nói chỉ có bốn sách Tin MừngCommôđô lên ngôiChương 18, 22, 31, 32
184Khởi nghĩa Khăn Vàng làm lung lay nhà Đông Hán
187Sĩ Nhiếp cai quản Giao Chỉ (187–226)
khoảng 190Giám mục Aberciô soạn bia mộ; Pôlycratê viết thư cho Giáo hoàng Victor về ngày lễ Phục SinhChương 20, 22, 30
192Khu Liên lập nước Lâm Ấp ở miền Trung Việt Nam ngày nay
cuối thế kỷ IIMảnh văn Muratori liệt kê sách Tân ƯớcChương 32
197Tertulianô viết Biện hộ ở CarthageChương 7, 28, 30, 33
khoảng 200Hội Thánh Rôma có nghĩa trang riêng, Callixtô coi sóc; Minuciô Fêlix viết OctaviôHình vẽ chế nhạo “Alexamênô” trên đồi PalatinôChương 26, 29, 33
202Origênê mất cha vì đạoSeptimiô Sêvêrô cấm cải sang Do Thái giáo và Kitô giáoChương 27
203Perpêtua, Fêlicita và các bạn tử đạo ở Carthage; Origênê giữ trường giáo lý AlêxanđriaChương 21, 28, 34
207Tertulianô ngả theo phái MontanôChương 35
khoảng 213Tertulianô dùng chữ “Trinitas” (Ba Ngôi)Chương 33
220Nhà Đông Hán mất; Trung Hoa chia ba: Ngụy, Thục, Ngô
224Nhà Sassanid dựng lại đế quốc Ba Tư
khoảng 230Origênê chịu chức linh mục ở XêdarêChương 34
235Giáo hoàng Pontianô và Hippôlytô bị đày sang SardiniaMaximinô Thrax nhắm vào các chủ chănChương 27, 35
khoảng 240Nhà thờ tại gia ở Dura-EuroposChương 21, 30
khoảng 248Origênê viết Chống CelsôBà Triệu khởi nghĩa chống quân Ngô ở Cửu Chân (248)Chương 33
249–250Giáo hoàng Fabianô tử đạo; nhiều người sa ngã; Origênê bị tùĐêciô lên ngôi, buộc mọi người tế thần, lấy giấy chứng nhậnChương 27, 34, 35
251Công nghị Carthage; Cornêliô làm Giáo hoàng; Nôvatianô ly khaiĐêciô tử trận ở AbritusChương 27, 35
khoảng 254Origênê qua đời ở TyrôChương 34
256Nhà thờ Dura-Europos bị lấp đấtQuân Ba Tư vây Dura-EuroposChương 21, 30
257–258Xíttô II, Laurensô, Cyprianô tử đạoValêrianô bách hại hàng giáo sĩChương 27, 29, 35
260Hội Thánh được trả lại nơi thờ phượngValêrianô bị vua Ba Tư bắt; Galliênô ngừng bách hạiChương 27
265Nhà Tấn thay nhà Ngụy
khoảng 272Constantinô sinh ở NaissusChương 36
280Nhà Tấn thống nhất Trung Hoa
284Điôclêtianô lên ngôiChương 36
293Tứ đầu chế: hai Augustô, hai XêdaChương 27, 36
khoảng 301Armênia nhận Kitô giáo làm quốc giáo (có thuyết nói 314)Chương 20
303Đại Bách hại: phá nhà thờ Nicômêđia, thu Kinh ThánhSắc lệnh bách hại thứ nhấtChương 27, 32, 36
304Sắc lệnh thứ tư: mọi Kitô hữu phải tế thầnChương 27
305Điôclêtianô và Maximianô thoái vịChương 27, 36
306Constantiô chết ở York, quân tôn Constantinô; Cấm vệ quân tôn Maxentiô ở RômaChương 36
308Hội nghị Carnuntum; Liciniô làm AugustôChương 36
311Sắc chỉ khoan dung của Galêriô; Phêrô, Giám mục Alêxanđria, bị chémGalêriô chết; Maximinô Đaia còn bách hạiChương 27, 36
312Dấu Chi-Rho trên khiên quân ConstantinôConstantinô vượt Alpes, thắng Maxentiô ở cầu Milvian (28 tháng Mười), vào RômaChương 36, 37
313Hội Thánh được tự do thờ phượng (thỏa thuận Milan)Chương 29, 37

Cuốn 2 · chương 35–72Công đồng, đan viện và trường học

NămHội ThánhĐế quốc, vương quốcPhương Đông, Việt NamCh.
313Hội Thánh được tự do thờ phượng; thư Liciniô dán ở Nicômêđia trả lại nhà thờ; Bắc Phi khởi đầu ly giáo ĐônatôConstantinô và Liciniô gặp nhau ở Milanô; Maximinô Đaia thua ở HađrianôpôliChương 38
314Công nghị Arles xét vụ phái Đônatô; khoảng năm này Armenia nhận đạo Kitô làm đạo của cả nước (truyền thống ghi 301)Chương 39, 49
khoảng 320Pacômiô lập đan viện sống chung ở Tabennêsi; Ariô cho người hát “Đã có một thời Người chưa từng hiện hữu”Chandragupta I lập nhà Gupta ở Ấn ĐộChương 40, 43
324Constantinô thắng Liciniô, gửi thư giảng hòa tới AlêxanđriaChương 40
325Công đồng Nicêa: Kinh Tin Kính, ngày lễ Phục Sinh chung; Ariô bị tuyệt thông, đi đàyChương 40
khoảng 326Thái hậu Hêlêna hành hương GiêrusalemConstantinô xử tử con là Crispô; hoàng hậu Fausta chếtChương 39
330Khánh thành Constantinôpôli (11 tháng Năm)Chương 39
khoảng 330–337Iberia (Gruzia) trở lại đạo nhờ bà NinôVua Mirian xin hoàng đế Constantinô gửi linh mụcChương 49
335Cung hiến Đền thờ Mộ Thánh; Công nghị Tyrô kết án Athanasiô, ngài đi đày lần mộtChương 39, 41
337Constantinô chịu phép Rửa và qua đời (22 tháng Năm)Chương 39
khoảng 341Ulfila được truyền chức giám mục, sau dịch Kinh Thánh sang tiếng GothChương 50
356Antôn qua đời, thọ 105 tuổi; Athanasiô đi đày lần baChương 41, 43
361Martinô lập đan viện đầu tiên ở xứ Gaule, tại LigugéConstantiô II mất; Giulianô lên ngôi, ân xá các giám mụcChương 41, 43
367Athanasiô công bố đúng hai mươi bảy sách Tân ƯớcChương 41
373Athanasiô qua đời; Ephrem qua đờiChương 41, 44
374Ambrôsiô được bầu làm giám mục MilanôChương 45
378Người Goth thắng ở Hađrianôpôli; hoàng đế Valens tử trậnChương 42, 50
380Sắc lệnh Cunctos populos: Thêôđôsiô nhận Kitô giáo làm đạo của cả đế quốcChương 38, 42, 49
381Công đồng Constantinôpôli: Kinh Tin Kính trọn vẹn, Thánh Thần “bởi Chúa Cha mà ra”Chương 42, 66
386Augustinô nghe tiếng “Tolle, lege” trong vườn ở Milanô; Ambrôsiô giữ nhà thờ trước thái hậu Giustina; Giêrônimô sang BêlemChương 45, 46
387Ambrôsiô rửa tội cho Augustinô đêm Phục Sinh; bà Mônica qua đờiChương 46
390Thêôđôsiô tàn sát dân Thêxalônica, rồi công khai đền tộiChương 45
cuối thế kỷ IVVua Chăm Bhadravarman dựng đền thờ đầu tiên ở Mỹ Sơn
396Augustinô làm giám mục HippôChương 46
398Gioan Kim Khẩu làm giám mục ConstantinôpôliChương 44
404–407Gioan Kim Khẩu bị đày đến Cucusô, qua đời gần Comana (407)Chương 44
khoảng 405Mesrop Mashtots tạo chữ cái ArmeniaChương 49
410Thượng hội đồng Ba Tư nhận Kinh Tin Kính NicêaVua Alaric của người Goth chiếm và cướp phá RômaChương 45, 50, 57
418Công nghị Carthage lên án giáo thuyết PêlagiôChương 46
420Giêrônimô qua đời bên hang đá BêlemNhà Lưu Tống thay nhà Đông Tấn, Trung Hoa vào thời Nam–Bắc triềuChương 45
429Quân Vandal vượt biển sang Bắc PhiChương 46
430Augustinô qua đời giữa vòng vây Hippô (28 tháng Tám)Chương 46
431Công đồng Êphêsô: Nestôriô bị cách chức; Hội Thánh Phương Đông không nhận công đồng nàyChương 47, 57
432Giáo hoàng Xíttô III khởi công đền Santa Maria Maggiore; theo truyền thống, Patrick bắt đầu rao giảng ở IrelandChương 47, 50
440Lêô được tấn phong giám mục RômaChương 51
449Công đồng Cướp ở Êphêsô; Flavianô bị đánh, chết trên đường đi đàyHoàng đế Thêôđôsiô II đứng về phía EutykhêChương 48
451Công đồng Canxêđônia: hai bản tính trong một Ngôi vị; trận Avarayr, Vardan Mamikônian tử trậnAêtiô và người Goth đánh Attila ở CatalauniaChương 48, 49, 51
452Lêô gặp Attila bên sông Mincio, người Hung rút khỏi nước ÝChương 51
455Lêô xin vua Vandal Genseric tha mạng dân RômaNgười Vandal từ Bắc Phi cướp phá Rôma mười bốn ngàyChương 50, 51
476Ôđôacê phế Rômulô Augustulô, đế quốc Rôma ở phương Tây chấm dứtChương 50
khoảng 480Biển Đức sinh ở Nursia (Norcia)Chương 52
484Ly giáo Acaciô: Rôma và Constantinôpôli thôi hiệp thông ba mươi lăm năm; vua Vandal Huneric bách hại giám mục Công giáo ở Bắc PhiBa Tư ký hiệp ước cho Armenia giữ đạo KitôChương 49, 50, 67
cuối thế kỷ VChín Vị Thánh từ Syria sang Êthiôpia, dịch Kinh Thánh sang tiếng Ge’ezChương 49
khoảng 496Clovis chịu phép rửa ở ReimsNgười Frank thành dân Công giáoChương 50
527Justinianô lên ngôi hoàng đế, trị vì ba mươi tám nămChương 53
khoảng 529Biển Đức lập đan viện Monte CassinoChương 52
537Giáo hoàng Silvêriô bị truất và đàyCung hiến Hagia Sophia dựng lại (27 tháng Chạp)Chương 53
541Dịch hạch Justinianô lần đầu tràn vào đế quốcChương 53
544Lý Bí lập nước Vạn Xuân, xưng Lý Nam Đế
khoảng 547Biển Đức qua đờiChương 52
553Công đồng Constantinôpôli II kết án Ba ChươngChương 53
563Côlumba cùng mười hai bạn đến Iona lập đan việnChương 50
568Người Lombard tràn xuống nước ÝChương 54
khoảng 570Muhammad chào đời ở MeccaChương 55
589Công nghị Tôlêđô III: vua Reccared bỏ phái Ariô; Kinh Tin Kính được thêm chữ FilioqueNhà Tùy thống nhất Trung HoaChương 42, 66
590Grêgôriô nhận chức Giám mục Rôma giữa cơn dịch hạchChương 54
597Augustinô cùng khoảng bốn mươi đan sĩ đổ bộ nước Anh; vua Ethelbert cho ở lại CanterburyVương quốc KentChương 54
602Phôca nổi loạn, giết hoàng đế MaurixiôNhà Tùy đánh Vạn Xuân, nhà Tiền Lý chấm dứtChương 54
604Grêgôriô qua đời (12 tháng Ba)Thái tử Shotoku ban Hiến pháp mười bảy điều ở NhậtChương 54
khoảng 610Muhammad nhận mặc khải đầu tiên trong hang núi HiraChương 55
614Côlumbanô lập đan viện Bobbio ở nước ÝBa Tư chiếm Giêrusalem, đem Thánh Giá thật về Ba TưChương 50, 55
618Lý Uyên lập nhà Đường
622Hijra: Muhammad dời từ Mecca sang Mêđina, năm thứ nhất của lịch Hồi giáoChương 55
629Nhà sư Huyền Trang rời Trường An sang Ấn Độ thỉnh kinh
630Muhammad về tiếp quản Mecca; hoàng đế Hêraclius rước Thánh Giá về GiêrusalemChương 55
632Muhammad qua đời ở Mêđina; Abu Bakr làm khalip đầu tiênChương 55
635Đoàn A-la-bổn của Hội Thánh Phương Đông đến Trường An, kinh đô nhà ĐườngChương 47, 57
636Quân Ả Rập thắng trận YarmukChương 55
638Vua nhà Đường ban chiếu cho phép truyền đạoGiêrusalem mở cổng cho khalip Umar; Hêraclius ban EkthesisChương 55, 56, 57
649Giáo hoàng Martinô I họp công nghị Latêranô, tuyên bố Đức Kitô có hai ý chíChương 56
khoảng 651Đế quốc Ba Tư bị xóa sổChương 55
653Lính hoàng đế bắt Martinô I ngay tại Latêranô; hai năm sau ngài qua đời nơi đàyChương 56
664Công nghị Whitby: Northumbria theo cách tính lễ Phục Sinh của RômaChương 50
679Nhà Đường đặt An Nam đô hộ phủ ở đất Việt
680–681Công đồng chung thứ sáu (Constantinôpôli III): Đức Kitô có hai ý chí và hai hoạt độngHoàng đế Constantinô IV chủ tọaChương 56
710Nhật Bản đóng đô ở Nara
711Tariq vượt eo biển Gibraltar; vương quốc Công giáo Visigoth sụp đổChương 55
717–718Quân Ả Rập vây Constantinôpôli lần hai, Lêô III giữ thànhChương 55
723Bônifaxô đốn cây sồi của thần Thor ở GeismarChương 50
726Hoàng đế Lêô III mở đầu cuộc chiến chống ảnh thánhChương 54, 58
730Thượng phụ Giêrmanô từ chứcLêô III ra lệnh cấm tôn kính ảnh thánh khắp đế quốcChương 58
732Charles Martel chặn quân Ả Rập giữa Tours và PoitiersChương 55
751Aistulf, vua Lombard, chiếm RavennaQuân nhà Đường thua quân Ả Rập bên sông TalasChương 54
754Stêphanô II xức dầu cho vua Pepin ở Saint-Denis; Công đồng Hiereia cấm ảnh thánh; Bônifaxô tử đạo ở DokkumChương 50, 54, 58
756Pepin dâng Ravenna và hơn hai mươi thành cho giáo hoàng, mở đầu Nước Giáo hoàngChương 54
762Nhà Abbasid dựng kinh đô Bátđa (Baghdad)
781Dựng bia Cảnh giáo ở Trường AnChương 57
787Công đồng Nicêa II phục hồi việc tôn kính ảnh thánhThái hậu Irênê nhiếp chínhChương 58
789Charlemagne ra huấn thị Admonitio Generalis: mỗi giám mục, mỗi đan viện mở trườngChương 59
793Người Viking cướp phá tu viện Lindisfarne ở nước AnhChương 61
794Nhật Bản dời đô về Heian (Kyoto)
800Lễ Giáng Sinh: Đức Lêô III đội vương miện hoàng đế cho CharlemagneĐế quốc phương Tây ra đờiChương 59
802Jayavarman II lập vương quốc Khmer, mở đầu thời Angkor
814Charlemagne qua đời (28 tháng Giêng)Chương 59
843Ảnh thánh được phục hồi: “Chúa nhật Chính Thống”Hiệp ước Verdun chia đế quốc Frank làm baChương 58, 61
845Viking thiêu Hamburg, Ansgar chạy thoát; vua Vũ Tông nhà Đường dẹp các tôn giáo ngoại quốcChương 57, 62
863Cyrillô và Mêthôđiô đến Moravia, dạy chữ và dâng lễ bằng tiếng SlavĐại MoraviaChương 60
866Vua Boris xứ Bulgaria gửi Đức Nicôla I 106 câu hỏi; ngài trả lời và sai thừa sai sangChương 64, 65
867Đức Ađrianô II đặt sách Slav lên bàn thờ; Thượng phụ Phôtiô kết án FilioqueChương 60, 66
868Kinh Kim Cương in khắc gỗ ở Đôn Hoàng, cuốn sách in có ghi năm xưa nhất còn lại
869Cyrillô qua đời ở Rôma; Công đồng Constantinôpôli (869–870) phế PhôtiôChương 60, 71
875Vua Chăm Indravarman II dựng Phật viện Đồng Dương (Quảng Nam)
885Mêthôđiô qua đời; môn đệ bị đuổi khỏi MoraviaChương 60
897“Thượng hội đồng Xác Chết” xử Giáo hoàng FôrmôsôChương 61
905Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ cho đất Việt
907Nhà Đường mất, Trung Hoa vào thời Ngũ Đại
910Công tước William dâng đất lập đan viện ClunyChương 63
938Ngô Quyền thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng
955Gioan XII, mười tám tuổi, lên ngôi Giáo hoàngOtto I thắng người Magyar ở LechfeldChương 61
khoảng 957Bà Olga chịu phép rửaChương 62
960Triệu Khuông Dận lập nhà Tống
962Gioan XII đội vương miện hoàng đế cho Otto IĐế quốc người ĐứcChương 61
966Công tước Mieszko I chịu phép rửaBa LanChương 62
968Đinh Bộ Lĩnh lập nước Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư
981Lê Hoàn đánh tan quân Tống
988Vlađimia chịu phép rửa; dân Kyiv chịu phép rửa dưới sông DniproChương 62
1000Gniezno thành tổng giáo phận; Stêphanô đội vương miện Hungary; Althing Iceland chọn đạo KitôChương 62
1009Lý Công Uẩn lên ngôi, lập nhà Lý
1010Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long
1014Filioque vào Thánh lễ ở Rôma khi vua Henry II đến lãnh vương miệnChương 66
1046Thượng hội đồng Sutri: vua Henry III phế ba giáo hoàng, đặt Clêmentê IIChương 68
1054Humbertô đặt bản án tuyệt thông lên bàn thờ Hagia Sophia (16 tháng Bảy): mốc “Cuộc Đại Ly giáo” Đông–TâyNhà Lý đổi quốc hiệu là Đại ViệtChương 67
1059Sắc lệnh Latêranô: hồng y bầu giáo hoàngChương 68
1070Lập Văn Miếu ở Thăng Long
1071Seljuk thắng quân Byzantine ở Manzikert, bắt hoàng đế Rômanô IVChương 69
1073Hildebrand lên ngôi, hiệu Grêgôriô VIIChương 68
1075Khoa thi đầu tiên ở Đại Việt; Lý Thường Kiệt đánh sang đất Tống (1075–1076)
1077Henry IV đền tội ở Canossa, được giải vạ; khoảng năm này Anselmô viết ProslogionLý Thường Kiệt chặn quân Tống trên sông Như NguyệtChương 68, 72
1085Grêgôriô VII qua đời ở SalernoHiệp sĩ Kitô giáo Tây Ban Nha lấy lại ToledoChương 68, 72
1095Công đồng Clermont: Urbanô II kêu gọi thập tự chinhHoàng đế Alexiô I xin giúpChương 69
1096Cuộc thập tự chinh của dân nghèo; quân Emicô tàn sát người Do Thái ở Mainz và dọc sông RhineChương 69, 75
1098Rôbertô cùng hai mươi mốt đan sĩ lập Cîteaux; Thập tự quân chiếm AntiôkhiaChương 63, 69
1099Thập tự quân chiếm Giêrusalem (15 tháng Bảy)Chương 69
đầu thế kỷ XIIVua Suryavarman II xây đền Angkor Wat
khoảng 1119Hugues de Payens lập dòng Hiệp sĩ Đền Thờ; Đức Callixtô II phê chuẩn Hiến chương Bác áiChương 63, 69
1122Thỏa ước Worms về việc trao nhẫn và gậy; Công đồng Latêranô I chuẩn nhận năm sauHoàng đế Henry V nhượng bộChương 68, 71
1139Công đồng Latêranô II: hôn nhân của giáo sĩ có chức thánh là vô hiệuChương 65, 71
1141Sens kết án Abêlard lần nữa; Hildegard nghe tiếng gọi, bắt đầu viết thị kiếnChương 72, 77
1144Cung thánh Saint-Denis được cung hiến, khởi đầu lối GothicZengi chiếm EdessaChương 70, 76
1146Bênađô giảng Thập tự chinh thứ hai ở Vézelay, ngăn Raoul kích động giết người Do TháiChương 70, 75
khoảng 1150Phêrô Lombard soạn Các Mệnh đề; Hildegard lập nữ đan viện RupertsbergChương 72, 77
1163Khởi công Nhà thờ Đức Bà ParisChương 72
1177Barbarossa hôn chân Đức Alexanđê III ở VeniseHoàng đế Frederick Barbarossa hòa với giáo hoàngQuân Chăm đánh chiếm kinh đô AngkorChương 71
1179Công đồng Latêranô III: giáo hoàng đắc cử cần hai phần ba phiếu; Hildegard qua đờiChương 71, 77
1187Saladin thắng ở Hattin, vào Giêrusalem (2 tháng Mười)Chương 70
1191Thập tự chinh thứ ba chiếm lại AcreRichard I và Philippe AugusteChương 70
1192Minamoto Yoritomo làm tướng quân, mở Mạc phủ Kamakura ở Nhật
1198Innôcentê III lên ngôi Giáo hoàngChương 73
khoảng 1200Đại học Paris thành hìnhVua Philippe Auguste ban hiến chương cho thầy tròChương 72
1204Thập tự quân cướp phá Constantinôpôli ba ngàyĐế quốc Latinh lập ra; ba nhà nước Hy Lạp lưu vongChương 67, 70
1206Phanxicô bỏ gia sản trước giám mục AssisiThiết Mộc Chân thống nhất các bộ tộc, lấy hiệu Thành Cát Tư HãnChương 76
1209Thập tự chinh chống phái Albi; Béziers bị tàn sát (22 tháng Bảy)Chương 74
khoảng 1210Innôcentê III chuẩn nhận lối sống của PhanxicôChương 73
1212Clara rời nhà đêm Lễ Lá, về San DamianôChương 77
1215Công đồng Latêranô IV, bảy mươi mốt sắc lệnhĐại Hiến chương đóng ấn ở Anh, bị giáo hoàng bácChương 73
1216Innôcentê III qua đời ở Perugia; Hônôriô III phê chuẩn Dòng Đa MinhChương 73, 76
1223Hang đá Greccio; luật dòng Phanxicô được phê chuẩnChương 76
1225Trần Cảnh lên ngôi, nhà Trần thay nhà Lý
1226Phanxicô qua đời (3 tháng Mười)Chương 76
1229Frederick II lấy lại Giêrusalem bằng hiệp ước với al-Kamil; Hòa ước Paris sáp nhập Languedoc vào nước PhápChương 70, 74
1241Quân Mông Cổ thắng ở Liegnitz và sông SajóChương 78
1250Louis IX bị bắt ở Mansurah; Mamluk nắm quyền Ai CậpChương 70
1254Rubruck dự cuộc tranh luận ba tôn giáo ở KarakorumChương 78
1258Hülegü chiếm Baghdad, xử tử caliph Abbasid cuối cùngNhà Trần đánh lui quân Mông Cổ lần thứ nhấtChương 78
1271Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên
1274Công đồng Lyon II: sứ thần Byzantium nhận Filioque và quyền giáo hoàng; Tôma Aquinô và Bônaventura qua đờiHoàng đế Micae VIII công bố hiệp nhấtQuân Nguyên–Mông vượt biển đánh Nhật, thất bạiChương 71, 76, 86
1279Nhà Nguyên diệt nhà Nam Tống, cai trị cả Trung Hoa
1281Markos được bầu thượng phụ, hiệu Yahballaha III; Gertrude gặp Đức Kitô trong thị kiến ở HelftaQuân Nguyên–Mông đánh Nhật lần hai, gặp bão tanChương 77, 78
1285Trần Hưng Đạo đánh bại quân Nguyên–Mông lần thứ hai
1287–1288Rabban Sauma đi từ Bắc Kinh sang Rôma và Paris; nhận Mình Thánh từ Đức Nicôla IV ở RômaTrần Hưng Đạo thắng quân Nguyên trên sông Bạch Đằng (1288)Chương 57, 78
1291Mamluk chiếm Acre, hết đất Latinh ở Đất ThánhChương 70
1294Cêlestinô V từ chức, Bônifaxô VIII được bầu; Gioan thành Montecorvino đến KhanbalikHốt Tất Liệt qua đờiChương 78, 79
1299Gioan thành Montecorvino dựng nhà thờ giữa KhanbalikTrần Nhân Tông xuất gia, lập Thiền phái Trúc Lâm; khoảng năm này Osman lập nước OttomanChương 78
1300Năm Thánh đầu tiênChương 79
1302Sắc chỉ Unam SanctamQuân Flandre thắng kỵ binh Pháp ở CourtraiChương 79
1303Cái tát ở Anagni; Đức Bônifaxô VIII qua đờiChương 79
1306Công chúa Huyền Trân lấy vua Chăm Chế Mân; Đại Việt nhận hai châu Ô, Lý
1307Đức Clêmentê V lập tổng giáo phận KhanbalikVua Philip IV bắt Hiệp sĩ Đền Thờ khắp nước Pháp (13 tháng Mười)Chương 71, 78, 80
1309Đức Clêmentê V dừng chân ở AvignonChương 80
1312Công đồng Vienne giải tán Dòng Hiệp sĩ Đền ThờChương 71, 80
1347Thuyền Genova từ Caffa cập Messina, dịch hạch lan ra châu ÂuChương 81
1348Đức Clêmentê VI mua Avignon; ngài che chở người Do Thái giữa cơn dịchChương 75, 80, 81
1367Đức Urbanô V trở về RômaChương 80
1368Nhà Nguyên sụp đổ, nhà Minh lênChương 78
1371Vua Chăm Chế Bồng Nga đánh vào Thăng Long
1373Julian thành Norwich thấy các thị kiến về cuộc Thương KhóChương 81
1377Đức Grêgôriô XI về Rôma; ngài lên án mười tám mệnh đề của WycliffeChương 80, 83
1378Đức Grêgôriô XI qua đời; bầu Urbanô VI rồi Clêmentê VII: mở đầu cuộc Đại ly giáo (Ly giáo Tây phương)Chương 80, 82
1380Thánh Catarina thành Siena qua đời ở RômaChương 80, 82
1382Công nghị động đất ở Blackfriars; bản Kinh Thánh tiếng Anh đầu tiên xongChương 83
1384Wycliffe qua đời ở Lutterworth; Geert Groote qua đờiChương 83, 84
1400Hồ Quý Ly lập nhà Hồ, đổi quốc hiệu là Đại Ngu
1405Trịnh Hòa nhà Minh bắt đầu những chuyến đi biển lớn
1407Quân Minh chiếm nước ta
1409Công đồng Pisa truất cả hai giáo hoàng, bầu Alexanđê V; Tổng giám mục Arundel cấm Kinh Thánh tiếng Anh; Hus làm viện trưởng đại học PrahaChương 82, 83, 84
1414Công đồng Constance khai mạc; Hus lên đường đến công đồng mang giấy thông hànhVua Sigismund hứa bảo đảm an toàn cho HusChương 84, 85
1415Gioan XXIII bỏ trốn; sắc lệnh Haec Sancta; Grêgôriô XII từ chức; Hus bị thiêu (6 tháng Bảy)Chương 84, 85
1417Công đồng truất Bênêđictô XIII, bầu Martinô V: hết Đại ly giáoGioan Oldcastle bị xử tửChương 83, 85
1418Lê Lợi khởi nghĩa ở Lam Sơn
khoảng 1418–1427Tôma à Kempis soạn Gương Chúa GiêsuChương 84
1428Xương Wycliffe bị đào lên, đốt, đổ xuống sông SwiftLê Lợi lên ngôi, lập nhà Lê; Bình Ngô đại cáoChương 83
1429Jeanne giải vây Orléans; thái tử đăng quang ở ReimsChiến tranh Trăm Năm giữa Pháp và AnhChương 85
1431Jeanne bị thiêu ở Rouen; mở Công đồng BaselKhoảng năm này quân Xiêm chiếm AngkorChương 85
1439Công đồng Florence: văn kiện hiệp nhất Đông–Tây ký ngày 5 tháng Bảy; bánh có men hay không men đều hợp lệChương 65, 86
1440Lôrensô Valla vạch mặt Bản Hiến tặng ConstantinôChương 54
1444Quân thập tự bị diệt ở VarnaChương 86
1452Văn kiện Florence được đọc trong Hagia SophiaChương 86
1453Mehmed II chiếm Constantinôpôli (29 tháng Năm); Hagia Sophia thành đền thờ Hồi giáo; Đế quốc Byzantium chấm dứtChương 53, 86

Cuốn 3 · chương 73–107Thập giá, cải cách và đại dương

NămHội ThánhĐế quốc, vương quốcPhương Đông, Việt NamCh.
1440Valla chứng minh Bản Hiến tặng Constantinô là đồ giảChương 87
1444Chợ người ở Lagos, 235 người châu Phi bị chia nhau (8/8)Hoàng tử Henrique nhận phần của mìnhChương 103
1452Nicôla V cho vua Bồ Đào Nha quyền bắt “dân ngoại” châu Phi làm nô lệ (và năm 1455)Chương 103
1454Mainz in những tờ ơn xá đầu tiên có ghi ngày; Gennadiô Scholariô nhận gậy mục tử, thành thượng phụ ConstantinôpôliConstantinôpôli thất thủ (1453); sultan Mehmed II trao gậy cho Gennadiô (6/1)Chương 87, 119
1455Kinh Thánh Gutenberg xong, khoảng năm này; năm 1457 có Thánh vịnh Mainz, cuốn sách in đầu tiên ghi tên người inChương 87
1462Piô II gọi việc bắt người mới chịu rửa tội làm nô lệ là tội nặngQuân lính cướp phá Mainz, thợ in tản đi khắp nơiChương 87, 103
1465Gutenberg qua đời (1468)Máy in đầu tiên ở Ý, trong đan viện SubiacoChương 87
1475Thư viện Vaticanô mở cửa cho học giả; Nhà nguyện Sistine xây xong (1481)Chương 88
1483Luther sinh ở Eisleben (10/11)Diogo Cão (Bồ Đào Nha) đến cửa sông Congo, dựng cột đá có thập giáChương 91, 104
1484Zwingli sinh ở Wildhaus; bản dịch Platon của Ficinô được inChương 87, 93
1491Vua Kongo Nzinga a Nkuwu chịu phép rửa, lấy tên João; Savonarôla làm bề trên đan viện San MarcôChương 90, 104
1492Alexanđê VI, Rôđrigô Borgia, đắc cử giáo hoàng; Granada thất thủ (2/1), người Do Thái không cải đạo bị đuổiBoabdil nộp chìa khóa Granada, Tây Ban Nha khép chiến tranh với các vương quốc Hồi giáo; Côlômbô vượt Đại Tây Dương, cập đảo San Salvador (chương 101 viết Colón)Chương 88, 89, 101
1493Alexanđê VI ban sắc chỉ phân ranh Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha; hai vua được quyền bảo trợ Hội Thánh ở các xứ mớiTây Ban Nha và Bồ Đào Nha chia nhau các vùng đất mớiChương 88, 101, 109
1494Hiệp ước Tordesillas dời đường chia đất xa hơn; vua Charles VIII dẫn quân Pháp vào Ý, nhà Medici bị đuổi khỏi FlorenceChương 88, 90, 101
1497Con trai Alexanđê VI bị giết, ngài hứa canh tân; đống lửa đốt phù phiếm ở Florence (7/2), Savonarôla bị rút phép thông công; Hội Tình yêu Thiên Chúa lập ở GenovaChương 88, 90
1498Savonarôla bị treo cổ và thiêu ở Florence (23/5)Vasco da Gama thả neo ngoài CalicutBờ Malabar, Ấn Độ: người Bồ Đào Nha gặp các Kitô hữu của thánh TômaChương 88, 107
1499Michelangelô hoàn tất bức Pietà; Hồng y Cisneros ra lệnh rửa tội hàng loạt ở Granada, rồi Albaicín nổi dậyChương 87, 89
1502Las Casas sang HispaniolaSắc lệnh buộc người Hồi giáo ở Castilla chịu phép Rửa hoặc ra đi; tuyển hầu Friđêricô lập đại học WittenbergChương 89, 91, 101
1505Luther bị sét đánh gần Stotternheim (2/7), vào tu viện Augustinô Erfurt; chịu chức linh mục (1507)Chương 91
1508Vua Tây Ban Nha được quyền chọn giám mục ở châu Mỹ; Michelangelô bắt đầu vẽ trần Nhà nguyện Sistine (đến 1512); đại học Alcalá khai giảngCòn khoảng 60.000 người bản xứ ở HispaniolaChương 87, 90, 101
1509Gioan Calvin sinh ở NoyonHenry VIII lên ngôi, cưới Catarina xứ AragonChương 93, 94
1510Thánh Catarina thành Genova qua đời; Luther sang Rôma lo việc cho dòngChương 90, 91
1512Công đồng Latêranô V (đến 1517); Luther lấy bằng tiến sĩ thần họcFerdinand xứ Aragon ban Luật BurgosChương 88, 91, 101
1516Erasmô in Tân Ước tiếng Hy Lạp ở Basel; Thomas More viết Utopia; Las Casas đề nghị đưa nô lệ châu Phi sang thayChương 87, 94, 101
1517Luther gửi chín mươi lăm luận đề (31/10); Tetzel rao ơn xá gần Wittenberg; Kinh Thánh Đa ngữ Complutum xong, Cisneros qua đờiChương 88, 89, 90, 91, 97
1518Luther gặp hồng y Cajetanô ở Augsburg; Lêô X phong Henrique, con vua Afonso xứ Kongo, làm giám mục hiệu tòa; triều đình cấp phép chở nô lệ thẳng từ châu PhiChương 91, 101, 104
1519Luther tranh luận với Eck ở Leipzig; Zwingli nhận chức ở Grossmünster, Zürich (1/1)Carôlô V được bầu làm hoàng đế; Cortés cùng khoảng 500 lính đổ bộ lên bờ biển MêhicôChương 91, 93, 101
1520Luther viết ba sách mỏng; sắc chỉ Exsurge Domine (tháng Sáu); Luther đốt sắc chỉ (10/12)Chương 91
1521Giáo hoàng ra vạ tuyệt thông Luther; Luther trước nghị hội Worms (17–18/4); Henry VIII viết Bênh vực Bảy Bí tích, được Lêô X ban danh hiệu Người Bảo vệ Đức tin; Ignatiô bị thương ở Pamplona, bắt đầu đổi đờiSắc lệnh Worms tuyên bố Luther ngoài vòng pháp luật (25/5); Quân Pháp vây Pamplona (20/5); Tenochtitlan sụp đổ, Cuauhtémoc bị bắt (13/8)Chương 91, 94, 96, 101
1522Tân Ước tiếng Đức của Luther được in; Ađrianô VI thú nhận lỗi ở Nuremberg (1522–1523); chuyện hai chiếc xúc xích ở xưởng Froschauer; Ignatiô canh thức ở Montserrat, sống gần một năm ở Manresa; Las Casas vào Dòng Đa MinhChương 88, 91, 93, 96, 101
1523Mười hai nữ tu bỏ tu viện Nimbschen, đêm vọng Phục Sinh; Hội đồng Zürich chọn Zwingli; Ignatiô đi Giêrusalem, bị các tu sĩ Phanxicô bắt vềChương 92, 93, 96
1524Cajetanô thành Thiene và Carafa lập Dòng Teatinô; Luther kêu gọi các thành phố Đức lập trường học; tượng và tranh bị gỡ khỏi các nhà thờ Zürich; mười hai tu sĩ Phanxicô đến Mexico CityChương 90, 92, 93, 101
1525Matteo da Bascio rời tu viện, mở đường cho Capuxinô; Luther cưới Catarina von Bora (13/6); Thánh lễ bị bãi bỏ ở Zürich, nhóm người Rửa tội lại đầu tiên (21/1)Chiến tranh Nông dân ở Đức, Mười hai điều khoản ở Memmingen, Frankenhausen (15/5), bảy mươi đến một trăm ngàn nông dân chếtChương 90, 92, 93
1527Felix Manz bị dìm chết (5/1), bảy điều Schleitheim; Henry xin Rôma tuyên bố hôn nhân vô hiệuQuân Hoàng đế Carôlô V cướp phá Rôma (6/5)Chương 88, 92, 93, 94, 97
1528Clêmentê VII chuẩn y Dòng Capuxinô (3/7); Giêrônimô Emiliani đón trẻ mồ côi; Ignatiô đến học ở Paris; Zumárraga làm giám mục Mexico CityChương 90, 96, 102
1529Luther viết Sách Giáo lý Nhỏ; Nghị hội Speyer, các hầu tước đọc bản phản kháng; Luther và Zwingli bất đồng về Thánh Thể ở Marburg; More làm đại pháp quanSuleiman vây hãm ViênChương 89, 92, 93, 94
1531Zwingli tử trận ở Kappel (11/10); hàng giáo sĩ Anh bị ép nhận vua là thủ lãnh tối cao; Đức Mẹ hiện ra với Juan Diego ở Tepeyac (9–12/12)Chương 93, 94, 101, 102
1532Thomas More trao lại Đại ẤnPizarro gặp Atahualpa ở Cajamarca, Đế quốc Inca bị hạChương 94, 101
1533Cranmer làm tổng giám mục Canterbury; Anne Boleyn đội vương miện; Elizabeth sinh ra; Atahualpa bị xử tử (tháng Bảy)Người Tây Dương I-nê-khu lén vào làng Ninh Cường và Trà Lũ ở Nam Định giảng đạo, theo bộ sử triều Nguyễn (vua Lê Trang Tông, Nguyên Hòa thứ nhất)Chương 94, 101, 110
1534Phaolô III lên ngôi giáo hoàng; bảy người khấn ở Montmartre (15/8); phái Rửa tội lại chiếm Münster; Đạo luật Tối thượng, More vào Tháp (17/4)Truyền đơn công kích Thánh lễ dán ở Paris, vua Phanxicô I bắt người Tin LànhChương 93, 94, 96, 97, 105
1535Angêla Merici lập hội các nữ tu Ursula; Münster thất thủ; Fisher bị chém (22/6), More bị chém (6/7)Chương 90, 93, 94
1536Calvin in Tổng luận Giáo lý Kitô giáo ở Basel, Farel giữ Calvin ở Geneva; Menno Simons gia nhập phái Rửa tội lại; các tu viện nhỏ ở Anh bị giải thể, Cuộc Hành hương Ân sủng; mở Colegio de Santa Cruz ở TlatelolcoAnne Boleyn bị chém đầuChương 93, 94, 101
1537Ủy ban Contarini trình báo cáo canh tân (9/3); Ignatiô chịu chức ở Venezia (24/6); Phaolô III ban sắc chỉ Sublimis Deus (2/6)Venezia giao chiến với Ottoman; Tây Ban Nha lập thành AsunciónChương 90, 96, 97, 101, 116
1538Geneva đuổi Calvin và Farel; đền thánh Thomas Becket ở Canterbury bị phá, Phaolô III ra vạ tuyệt thông Henry; Ignatiô dâng lễ đầu tiên ở Đền thờ Đức Bà Cả; Carôlô Borrômêô sinh ở AronaChương 90, 93, 94, 96, 98
1539Sáu Điều Khoản; viện phụ Whiting bị treo cổ ở Glastonbury; Vitoria dạy ở Salamanca: người bản xứ là chủ đất của họChương 94, 101
1540Phaolô III chuẩn y Dòng Tên (27/9); nước Anh không còn tu viện nào; ngày 30/7 ở Smithfield ba người Tin Lành bị thiêu và ba linh mục bị treo cổ; Chúa nhật Phục Sinh, vua Afonso xứ Kongo bị bắn trong nhà thờ, thoát chếtThomas Cromwell bị chém đầuXaviê được sai sang Ấn ĐộChương 94, 96, 104, 118
1541Contarini và Melanchthon bàn hòa ở Regensburg; Calvin trở lại GenevaNgày 7/4 Xaviê xuống tàu Santiago ở Lisboa, mười ba tháng đến GoaChương 92, 93, 97, 105
1542Rôma lập Tòa Dị giáo; Las Casas viết Tường trình ngắn gọnCarôlô V ban Tân LuậtNgày 6/5 Xaviê đến Goa, sau đó lên bờ biển Ngư Phủ dạy người ParavaChương 92, 97, 101, 105
1543Luther viết Về người Do Thái và những lời dối trá của họ; Copernicô in Về chuyển động của các thiên cầuHạm đội Ottoman trú đông ở Toulon nhờ liên minh với vua Pháp (1543–1544)Chương 89, 92, 113
1545Công đồng Trentô khai mạc (13/12); tìm thấy ngọn núi bạc PotosíChương 97, 101
1546Luther qua đời ở Eisleben (18/2); công đồng dạy về Kinh Thánh và Truyền thốngChương 92, 97
1547Sắc lệnh về công chính hóa và bảy bí tích, công đồng dời sang BolognaCarôlô V thắng quân Tin Lành ở Mühlberg; Henry VIII qua đời, Edward VI lên ngôi lúc chín tuổiChương 92, 94, 95, 97
1548Giáo hoàng chuẩn y Linh thao, trường Dòng Tên đầu tiên ở Messina; Juan Diego qua đời, theo truyền thốngBản Tạm ước Augsburg của Carôlô VChương 92, 96, 102
1549Sách Kinh Chung của Cranmer, Khởi nghĩa Sách Kinh ở Devon và Cornwall; Phaolô III đình chỉ công đồng rồi qua đờiNgày 15/8 Xaviê đặt chân lên Kagoshima, NhậtChương 95, 97, 105
1550Las Casas tranh luận với Sepúlveda ở ValladolidHoàng đế ra lệnh ngưng các cuộc chinh phục mớiChương 101
1552Sứ giả Tin Lành đến Trentô, công đồng đình chỉ mười năm; sách Tường trình ngắn gọn của Las Casas được inTuyển hầu Maurice quay giáo chống Carôlô VNgày 3/12 Xaviê qua đời trên đảo Thượng XuyênChương 92, 97, 101, 105
1553Servetus bị thiêu ở Geneva (27/10); Mary Tudor lên ngôi, Thánh lễ La-tinh trở lại; Hồng y Pole xá giải cho cả nước Anh (30/11 năm 1554)Edward VI qua đời; Mary Tudor cưới Philip (1554)Chương 93, 95
1555Canisiô xuất bản sách giáo lý hỏi thưa; Marcellô II mất sau 22 ngày, Phaolô IV lập khu ghetto Rôma; Latimer và Ridley bị thiêu ở Oxford, gần ba trăm người Tin Lành bị thiêu dưới triều MaryHòa ước Augsburg (25/9): đất của ai, đạo của người ấy; Carôlô V thoái vị ở Hà LanChương 92, 95, 97, 112
1556Ignatiô qua đời (31/7); Cranmer bị thiêu ở Oxford (21/3)Carôlô V giao Tây Ban Nha cho Philip, đế quốc cho FerdinandChương 92, 95, 96, 102
1558Hồng y Pole qua đờiCarôlô V qua đời ở Yuste; nước Anh mất Calais; Mary qua đời, Elizabeth lên ngôiChương 92, 95, 97
1559Calvin lập Học viện Geneva; Piô IV đắc cử; Phaolô IV qua đời, dân Rôma kéo đổ tượng ngàiHòa ước Cateau-Cambrésis chấm dứt chiến tranh ở nước Ý; Đạo luật Tối thượng và Đạo luật Đồng nhất của ElizabethChương 90, 93, 95, 97, 98
1562Piô IV mở lại công đồng lần thứ ba (tháng Giêng); Têrêsa mở tu viện thánh Giuse ở Ávila (24/8); Landa đốt sách Maya ở ManíNội chiến vì đạo ở Pháp mở màn bằng vụ tàn sát ở WassyChương 97, 99, 101, 112
1563Công đồng Trentô bế mạc (4/12), quyết giữ và tôn kính ảnh tượng; Carôlô Borrômêô chịu chức giám mụcLãnh chúa Ōmura Sumitada chịu phép rửa, lãnh chúa Kitô hữu đầu tiên của NhậtChương 97, 98, 100, 106
1565Carôlô vào Milan; Piô IV qua đời (9/12)Đoàn tàu Legazpi từ Mêhicô đến Cebu, mở tuyến thuyền buồm Manila đến AcapulcoChương 98, 107
1566Cơn Bão Ảnh Tượng ở Antwerpen (20/8); Sách Giáo lý Rôma; Las Casas qua đời ở MadridChương 92, 97, 98, 100, 101
1567Têrêsa được phép lập nhiều tu viện, gặp Gioan ở Medina del CampoChương 99
1568Gioan lập nhà Cát Minh nam đầu tiên ở Duruelo; William Allen mở chủng viện ở Douai; Có Sách Nguyện mới; khởi công nhà thờ Gesù ở RômaNgười Morisco ở Alpujarras nổi dậy (1568–1571); Mary, Nữ vương Scotland, chạy sang AnhChương 89, 95, 97, 99, 100
1570Piô V ra vạ tuyệt thông Elizabeth bằng sắc chỉ Regnans in Excelsis (25/2); Sách Lễ Rôma mớiQuân Ottoman tấn công đảo SípChương 89, 95, 97
1571Liên minh Thánh do Piô V quy tụ (25/5), thắng trận Lepanto (7/10)Tây Ban Nha lập thành ManilaChương 89, 107
1572Đêm Thánh Bartôlômêô: người Huguenot bị tàn sát ở Paris; Đức Grêgôriô XIII cho hát Te DeumChương 112
1577Gioan bị bắt (2/12), giam ở Toledo, trốn thoát tháng Tám 1578; Têrêsa viết Lâu đài Nội tâm; Philip II ra lệnh tịch thu bản thảo của SahagúnChương 99, 101
1580Grêgôriô XIII cho Cát Minh Chân Đất lập tỉnh dòng riêng; Cervantes được Dòng Ba Ngôi chuộc (19/9); Campion và Persons lén trở về nước Anh; Phêrô Claver sinh ở VerdúChương 89, 95, 99, 103
1581Campion bị xử ở Tyburn (1/12); Toribio de Mogrovejo đến Lima làm tổng giám mụcChương 95, 101
1582Đức Grêgôriô XIII sửa lịch (sau 4/10 là 15/10); Têrêsa qua đời ở Alba de Tormes (4/10); Tân Ước Reims; Công đồng Lima lần thứ ba; Hồng y Paleotti in sách chỉ dẫn cho họa sĩCha Valignano gửi bốn thiếu niên Nhật sang châu Âu, tám năm sau về với máy in chữ rời; cha Matteo Ricci đến Macao, học tiếng HoaChương 95, 99, 100, 101, 106, 108, 113
1587Mary, Nữ vương Scotland, bị xử tửHideyoshi bất ngờ ra lệnh trục xuất các thừa sai khỏi NhậtChương 95, 106
1589Job, thượng phụ Mátxcơva đầu tiênVua Henri III bị ám sát; Henri xứ Navarre là người thừa kếChương 112, 119
1596Các giám mục Chính Thống ký hiệp thông với Rôma ở BrestChương 119
1597Ngày 5/2 hai mươi sáu người bị đóng đinh trên đồi Nishizaka, NagasakiChương 106
1598Sắc lệnh Nantes cho người Huguenot tự do lương tâmChương 112
1599Tổng giám mục Menezes triệu tập công đồng Diamper, buộc các Kitô hữu của thánh Tôma theo RômaChương 107
1600Giordano Bruno bị thiêu sống ở Rôma; Vinh Sơn chịu chức linh mục; tranh của Caravaggio được treo ở San Luigi dei FrancesiChương 100, 113, 114
1601Tòa thượng phụ Constantinôpôli đặt ở khu PhanarRicci được vào Bắc Kinh, dâng hai chiếc đồng hồ; hoàng đế Vạn Lịch nhà Minh cho ở lại kinh đôChương 96, 108, 119
1603Sau một cuộc nổi dậy, khoảng hai mươi ngàn người Hoa bị giết ở ManilaChương 107
1605Hoàn tất Bom Jesus ở GoaÂm mưu Thuốc súng, Guy Fawkes bị bắt (đêm 4 rạng 5/11); khoảng năm này Cervantes viết Don QuixoteChương 89, 95, 100
1606Cha Nicholas Owen và cha Garnet bị bắt; Caravaggio giết người, trốn khỏi Rôma; Toribio de Mogrovejo qua đời (Thứ Năm Tuần Thánh)Cha Roberto de Nobili đến Madurai, sống như đạo sĩ Bà-la-mônChương 95, 100, 101, 107
1609Galilêô làm kính viễn vọng; Ngày Song Sắt (25/9) ở Port-Royal; vua cho phép lập làng giảm xá, làng đầu tiên San Ignacio Guazú; Cựu Ước Douai (1609–1610)Philip III ký sắc lệnh trục xuất người Morisco (9/4); Thư Chiếu Ân bảo đảm tự do thờ phượng cho BohemiaChương 89, 95, 112, 113, 115, 116
1610Galilêô in Sứ giả của các vì sao; Claver đến Cartagena; Monteverdi in Kinh Chiều, Caravaggio qua đời; Phaolô V tôn Carôlô lên hàng hiển thánhNgày 11/5 cha Ricci qua đời ở Bắc KinhChương 98, 100, 103, 108, 113
1614Takayama Ukon bị đày sang Manila; nhà Tokugawa cấm hẳn đạo Kitô, trục xuất thừa sai, phá nhà thờChương 106
1615Galilêô viết thư gửi bà đại công tước Cristina; Bellarminô viết thư cho FoscariniCác linh mục Dòng Tên bị đuổi khỏi Nhật cập bến Hội An (chương 96 ghi Buzomi, Carvalho đến Cửa Hàn), mở đầu truyền giáo Đàng Trong; chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên cho ở lại vì muốn buôn bán và cần đại bácChương 96, 108, 110, 113, 118
1616Tòa Dị giáo kết án thuyết lấy mặt trời làm trung tâm, Bellarminô báo lệnh cấm cho GalilêôCervantes qua đờiChương 89, 113
1617Vinh Sơn giảng ở Folleville (25/1); lập Hội các Bà Bác ái đầu tiên ở Châtillon (tháng Tám)Chương 114
1618Quan bị ném qua cửa sổ ở Praha, Chiến tranh Ba Mươi Năm mở mànChương 112
1622Đức Grêgôriô XV lập Thánh Bộ Truyền bá Đức tin (6/1); Têrêsa được phong thánh; Claver khấn trọn đời Dòng Tên; hoàng đế Susenyos tuyên bố theo Công giáo, Nzinga chịu phép rửa ở LuandaĐại Tử đạo Genna: năm mươi lăm người bị thiêu hoặc chém đầu ở NagasakiChương 99, 103, 104, 106, 109
1623Hồng y Barberini được bầu làm Giáo hoàng Urbanô VIII; tổng giám mục Josaphat Kuntsevych bị giết ở Vitebsk (12/11)Chương 113, 119
1624Urbanô VIII giao Bernini làm tán Đền thờ thánh PhêrôCha Đắc Lộ đến Đàng Trong, rồi ra Đàng NgoàiChương 96, 100
1625Lập Tu hội Truyền giáo (các cha Lazarô)Cha Đắc Lộ học tiếng Việt ở Thanh Chiêm, Quảng Nam; cha Pina chết đuối ở cửa Hàn (tháng Chạp)Chương 108, 114
1627Ngày 19/3 cha Đắc Lộ cập Cửa Bạng, ra Đàng Ngoài; chúa Trịnh Tráng cho các cha ở Kẻ Chợ, xây nhà thờChương 108
1631Magdeburg bị phá thành, cháy rụi (20/5); mười hai ngàn người Guaraní chạy trốn bọn săn nô lệ, về đến nơi chỉ còn khoảng bốn ngànChương 112, 116
1632Phêrô Mohyla lập trường cao đẳng ở Kyiv; Galilêô in cuốn Đối thoại ở FirenzeVua Thụy Điển Gustavus Adolphus tử trận ở Lützen; Susenyos thoái vị, Fasilides đuổi Dòng Tên, lập kinh đô Gondar (1632–1633)Chương 104, 112, 113, 119
1633Galilêô bị Tòa Dị giáo kết án, quỳ đọc lời từ bỏ (22/6); Hội Nữ tử Bác ái ra đời (29/11); Saint-Cyran làm linh hướng Port-RoyalCha Cristóvão Ferreira bị treo hố, chối đạoChương 106, 113, 114, 115
1637Dịch bệnh ở Eilenburg, mục sư Martin Rinkart chôn hàng ngàn ngườiDescartes viết: tôi đang suy nghĩ, vậy tôi tồn tạiNông dân Shimabara nổi dậy dưới Amakusa Shirō; lâu đài Hara thất thủ, chừng 37.000 người bị giếtChương 106, 112, 117
1639Đức Urbanô VIII cấm bắt người bản địa làm nô lệ (Commissum nobis); nữ tu Ursula đến QuebecNhật đóng cửa với thế giới, chỉ người Hà Lan được buôn bán ở DejimaChương 90, 106, 116
1640Cuốn Augustinus của Jansen được in ở LouvainBồ Đào Nha thoát ách Tây Ban NhaChương 109, 115
1642Galilêô qua đời ở Arcetri (8/1); Đức Urbanô VIII lên án cuốn AugustinusNội chiến nổ ra giữa Charles I và Nghị việnChương 95, 113, 115
1644Ngày 26/7 thầy giảng Anrê Phú Yên, mười chín tuổi, chịu chết vì đạo ở Kẻ Chàm, Quảng Nam, có cha Đắc Lộ chứng kiếnNhà Thanh của người Mãn Châu lên ngôi ở Trung HoaĐàng Trong: quan trấn thủ Quảng Nam mang lệnh chúa Nguyễn cấm đạo, bắt Anrê ngày 25/7Chương 108, 109, 110
1645Các tu sĩ Capuxinô Ý sang Kongo do Propaganda Fide pháiNgày 3/7 cha Đắc Lộ bị kết án tử hình rồi được tha, trục xuất vĩnh viễn khỏi Đàng Trong; Rôma cấm các nghi lễ Trung HoaChương 104, 108
1648Hòa ước Westphalia ký ngày 24/10; Đức Innôcentê X tuyên bố điều khoản hại Hội Thánh vô hiệuChương 112
1649Cha Đắc Lộ về đến Rôma xin giám mục cho Việt Nam; Ingoli, thư ký đầu tiên của Propaganda, qua đờiVua Charles I bị chém đầu; quân Cromwell tàn sát ở Drogheda và WexfordChương 95, 109, 110
1651Cha Đắc Lộ in từ điển Việt–Bồ–La và Phép giảng tám ngày ở RômaChương 87, 96, 108, 110
1652Nikon làm thượng phụ Mátxcơva, cải cách phụng vụ, người Cựu Tín chống lại; Fronde: nhà Saint-Lazare nấu súp tới 15.000 suất mỗi ngàyChương 114, 119
1653Đức Innôcentê X lên án năm mệnh đề (Cum occasione)Ngày 3/1 Lời Thề Thập Giá Nghiêng ở Mattancherry, Ấn ĐộChương 107, 115
1654Đêm lửa của Pascal (23/11); Claver qua đời ở Cartagena (8/9)Chương 103, 115
1656Pascal viết Những lá thư gửi một người ở tỉnhRôma cho phép lại các nghi lễ Trung Hoa; vua Narai bắt đầu trị vì Xiêm (1656–1688), để mỗi nhóm giữ đạo riêngChương 108, 109, 115
1659Ngày 9/9 Đức Alexanđê VII lập hai địa hạt đầu tiên trên đất Việt, Propaganda gửi huấn thịBento Thiện viết thư Quốc ngữChương 109, 110
1660Vinh Sơn qua đời (27/9), bà Louise qua đời (15/3); cha Đắc Lộ qua đời ở Isfahan, Đức cha Lambert lên đường bộ sang châu ÁVương triều trở lại với Charles IIChương 95, 108, 109, 114
1663Chủng viện Thừa sai và Hội Thừa sai Paris lập ở số 128 phố Rue du BacChương 109
1668Ở Ayutthaya, cha Giuse Trang (31/3), cha Gioan Huệ và cha Bênêđictô Hiền (8/6) chịu chức, các linh mục Việt đầu tiênChương 109, 110
1670Cuốn Tư tưởng của Pascal được inĐức cha Lambert lén vào Đàng Ngoài, họp Công đồng Phố Hiến, lập dòng Mến Thánh Giá ở Kiên Lao, Nam ĐịnhChương 109, 110, 115
1672Ngày 2/4 cha San Vitores và Pedro Calungsod bị giết ở Tumon, GuamNhững trận đánh lớn cuối cùng giữa họ Trịnh và họ Nguyễn chấm dứt; đình chiến ở sông Gianh hơn trăm năm (đến 1774)Chương 107, 111
1678Titus Oates bịa Âm mưu của Giáo hoàng; Bunyan xuất bản Thiên Lộ Lịch Trình; cha Richard Simon in công trình nghiên cứu Cựu ƯớcChương 95, 117
1681Oliver Plunkett bị treo cổ ở Tyburn (1/7); hai tu sĩ Capuxinô ở Havana tuyên bố buôn nô lệ là tội trọngChương 95, 103
1684Lourenço da Silva trình bản thỉnh nguyện ở RômaNgày 29/10 Đức cha Pallu qua đời ở Moyang, Phúc KiếnChương 103, 109
1685Sắc lệnh Fontainebleau thu hồi Sắc lệnh Nantes, khoảng 200.000 người Huguenot ra đi; Pozzo vẽ mái vòm giả ở nhà thờ thánh IgnatiôJames II, người Công giáo, lên ngôiChương 95, 100, 112
1686Rôma trả lời nội bộ: mua bán người bị bắt bằng bạo lực là bất côngSứ đoàn Kosa Pan của vua Narai được vua Louis XIV tiếp ở VersaillesChương 103, 109
1687Newton in cuốn sách về định luật hấp dẫnCha Giuse Vaz lén vào Tích Lan, vua Kandy ngờ là gián điệp, giam hai nămChương 107, 117
1688Chủng viện Ayutthaya bị cướp phá, người Công giáo bị bách hạiCách mạng Vinh quang, William xứ Orange thay James IIXiêm: Phetracha giành quyền, Phaulkon bị xử tử (5/6), vua Narai băng hà (11/7)Chương 95, 109
1689Đạo luật Khoan dungCha Gerbillon và cha Pereira làm thông dịch trong hòa ước Nerchinsk giữa nhà Thanh và nước NgaChương 95, 108
1692Hoàng đế Khang Hy ban chiếu khoan dung cho đạo Kitô; giám mục Maigrot cấm các nghi lễ ở Phúc Kiến (1693)Chương 108
1704Ngày 20/11 Đức Clêmentê XI cấm hẳn các nghi lễ Trung HoaChương 108
1706Ngày 2/7 Kimpa Vita bị thiêu sống ở KongoChương 104
1708Mạc Cửu, người đứng đầu họ Mạc ở Hà Tiên, quy phục chúa NguyễnChương 111
1709Louis XIV đóng cửa rồi cho phá Port-Royal-des-Champs (29/10)Pedro IV vào kinh đô São Salvador đổ nát, thống nhất lại KongoChương 104, 115
1713Đức Clêmentê XI ban sắc chiếu UnigenitusChương 115
1721Phêrô Đại đế ban Quy chế Thiêng liêng, xóa chức thượng phụ NgaChương 119
1723Bach làm nhạc trưởng nhà thờ thánh Tôma ở Leipzig; Bản Thương Khó theo thánh Gioan (1724), theo thánh Mátthêu (1727)Chương 100
1724Hoàng đế Ung Chính cấm đạo Kitô trên cả nướcChương 108
1737Cha Vinh Sơn được tuyên thánh; hài cốt Galilêô được dời vào nhà thờ Santa CroceNgày 12/1 bốn cha Dòng Tên bị chém ở Thăng Long; ngày 3/8 cha Gil de Federich bị bắt; chúa Trịnh Giang cho bách hại dữ dộiChương 111, 113, 114
1738John Wesley nghe lời tựa của Luther ở Aldersgate, Luân Đôn (24/5)Chương 117
1739Tháng Chín, nô lệ nổi dậy ở Stono, Nam Carolina, chạy về Florida Tây Ban NhaChương 104
1741Đức Bênêđictô XIV cho phép in toàn bộ tác phẩm của Galilêô; đến 1758 bỏ lệnh cấm chung các sách dạy trái đất chuyển độngChương 113
1742Handel cho diễn Đấng Mêsia ở Dublin (13/4)Tông hiến Ex quo singulari khép hẳn cuộc tranh luận về nghi lễ Trung HoaChương 100, 108
1745Ngày 22/1 cha Gil de Federich và cha Liciniana bị chém ở Thăng LongChương 111
1750Bach qua đờiTây Ban Nha và Bồ Đào Nha ký hiệp ước đổi đất ở MadridChúa Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát ra lệnh cấm đạo, trục xuất phần lớn thừa sai ở Đàng TrongChương 100, 111, 116
1751Diderot và d'Alembert bắt đầu xuất bản Bách khoa toàn thưChương 117
1755Động đất ở Lisboa ngày Lễ Các Thánh (1/11); cha La Valette ở Martinique vỡ nợ khi chiến tranh Pháp và Anh nổ raChương 117, 118
1756Chiến binh Guaraní thua ở đồi Caiboaté (10/2)Chương 116
1759Rôma đưa Bách khoa toàn thư vào danh mục sách cấm; Pombal trục xuất Dòng Tên khỏi Bồ Đào Nha và các thuộc địaChương 117, 118
1761Cha Gabriel Malagrida bị thiêu ở Rossio, Lisboa (21/9)Chương 118
1762Jean Calas bị xử ở Toulouse, Rousseau in Émile; Nghị viện Paris ra lệnh đóng trường Dòng TênChương 117, 118
1764Vua Louis XV giải tán Dòng Tên trên toàn nước Pháp; Nữ hoàng Ekaterina II tịch thu đất đan việnChương 118, 119
1767Vua Carlos III (chương 116 viết Charles III) trục xuất Dòng Tên khỏi Tây Ban Nha (đêm 31/3); các làng giảm xá tàn lụiChương 116, 118
1771Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ khởi binh ở Tây SơnChương 111
1773Đức Clêmentê XIV ký tông thư giải thể Dòng Tên (21/7); ngày 7/11 cha Castañeda và cha Phạm Hiếu Liêm bị chém ở Đồng Mơ, Thăng LongTin Dòng Tên giải thể đến Việt Nam (1774 và 1775)Chương 96, 111, 118
1776Hoa Kỳ tuyên bố độc lậpChương 117
1781Joseph II ban sắc lệnh khoan dung (Tin Lành, Chính Thống), năm sau cho người Do Thái; thuyền trưởng tàu Zong quăng khoảng 130 tù nhân xuống biểnChương 103, 117
1782Philokalia được xuất bản ở VeniceChương 119
1787Pigneau thay Nguyễn Ánh ký hiệp ước với vua Louis XVI ở Versailles, hiệp ước không được thi hànhĐức cha Bá Đa Lộc đưa hoàng tử Cảnh sang Versailles xin viện trợChương 111, 120
1789Tài sản Hội Thánh thuộc về quốc gia (2/11); cha John Carroll được chọn làm giám mục Công giáo đầu tiên của Hoa KỳCách mạng Pháp bùng nổ; Hội nghị ba đẳng cấp họp ở Versailles, thuế thập phân bị bãi bỏ (đêm 4/8)Chương 111, 118, 120
1790Hiến chế Dân sự về Giáo sĩ (12/7); giáo sĩ bị buộc thề (27/11)Chương 120
1791Đức Piô VI lên án bản hiến chếNô lệ Haiti nổi dậy chống quân PhápChương 103, 120
1793Vua Louis XVI bị xử (21/1); Vendée nổi dậy (tháng Ba); Lễ hội Lý trí ở nhà thờ Đức Bà (10/11)Cha Joseph-Marie Amiot, học giả Dòng Tên cuối cùng ở triều Thanh, mất ở Bắc KinhChương 118, 120
1794Mười sáu nữ tu Cát Minh Compiègne bị xử (17/7); nhóm đan sĩ Valaam đến đảo Kodiak ở AlaskaChương 119, 120
1795Nền Cộng hòa tách Hội Thánh khỏi nhà nước, cho thờ phượng riêngLinh mục Chu Văn Mô suýt bị bắt ở Triều Tiên; ba người giúp việc bị xử tửChương 120, 126
1796Cha Philiphê Bỉnh sang Lisboa xin giám mục cho giáo dân Đàng NgoàiChương 111, 118
1798Vua Cảnh Thịnh nhà Tây Sơn ban chiếu cấm đạo; người Công giáo Quảng Trị lên rừng La Vang (theo truyền thống, khoảng năm này)Chương 102, 111
1799Đức Piô VI qua đời trong pháo đài Valence (29/8), mật nghị họp ở đảo San Giorgio, VeniceNapoléon nắm quyền, làm Đệ nhất Tổng tài (tháng Mười Một)Ngày 9/10 Đức cha Pigneau (Bá Đa Lộc) mất ở Quy Nhơn giữa lúc vây thành; Nguyễn Ánh làm tang lễ lớn ở Gia ĐịnhChương 111, 120, 121
1800Barnaba Chiaramonti được bầu, lấy hiệu Piô VII (14/3); Madeleine-Sophie Barat lập Dòng Thánh TâmVua Jeongjo băng hà ở Triều Tiên; Sunjo mười tuổi lên ngôiChương 120, 121, 124, 126
1801Concordat giữa Đức Piô VII và Napoléon được ký (15/7); Piô VII công nhận Dòng Tên ở nước Nga; Newman sinh ở Luân Đôn; buổi họp lều trại ở Cane Ridge, KentuckyTriều Tiên: cuộc truy lùng lớn, Lý Thừa Huân, Đinh Nhược Chung, bà Colômba, cha Chu bị xử tửChương 118, 121, 124, 126, 127, 128
1802Chuông Đức Bà Paris vang lại, Chúa nhật Phục Sinh 18/4; Điều khoản hữu cơNguyễn Ánh thống nhất giang sơn, lên ngôi hoàng đế Gia LongChương 120, 121
1804Đức Piô VII xức dầu cho Napoléon ở Đức Bà Paris (2/12)Napoléon tự đội vương miện, xưng hoàng đế; Haiti lập nước cộng hòa da đen đầu tiênChương 103, 121
1807Nước Anh cấm cuộc buôn nô lệChương 103, 128
1808Quân Pháp chiếm Rôma (tháng Hai); Napoléon chiếm Tây Ban Nha, đặt Joseph Bonaparte lên ngaiChương 121, 123
1809Giáo hoàng rút phép thông công kẻ chiếm đất; bị bắt đêm 6/7, đưa đi SavonaNapoléon sáp nhập Quốc gia Giáo hoàng vào Pháp (17/5)Chương 121
1810Cha Hidalgo rung chuông Dolores, giương cờ Đức Mẹ Guadalupe (16/9), ra sắc lệnh xóa nô lệMêhicô nổi dậy đòi độc lập từ Tây Ban NhaChương 102, 123
1811Cha Hidalgo bị xử bắn ở Chihuahua (30/7)Chương 123
1813Giáo hoàng ký thỏa thuận (25/1), rồi viết thư rút lại (24/3); cha Morelos viết “Những tâm tình của Quốc gia”Chương 121, 123
1814Đức Piô VII về Rôma (24/5); phục hồi Dòng Tên trên toàn thế giới (7/8)Đế quốc Napoléon sụp đổChương 96, 118, 121
1815Hội nghị Viên trả lại gần hết Quốc gia Giáo hoàng; lập lễ Đức Mẹ Phù Hộ; giáo hoàng không ký Liên minh Thánh; cha Morelos bị bắt và xử bắn; Gioan Vianney thụ phong linh mụcNapoléon thua trận Waterloo, bị đày ra Saint Helena; Nga, Áo, Phổ lập Liên minh ThánhChương 121, 122, 123, 124
1818Vianney đến Ars (9/2); Philippine Duchesne sang MissouriChương 124
1820Hoàng tử Đảm lên ngôi, niên hiệu Minh MạngChương 125
1821Mêhicô giành độc lập theo kế hoạch Iguala; Napoléon qua đời ở Saint Helena (5/5)Chương 121, 123
1823Đức Piô VII qua đời (20/8); sứ bộ sang ChileChương 121, 123
1825Luật xử tử tội xúc phạm Mình Thánh; Charles X đăng quang ở Reims (29/5)Minh Mạng ra lệnh ngăn linh mục ngoại quốc lên bờChương 122, 125
1828O'Connell thắng cử ở hạt Clare, Ireland; Newman làm cha sở nhà thờ Đại học OxfordChương 122, 127
1829Quốc hội Anh thông qua luật giải phóng người Công giáoWilliam Carey dịch sắc lệnh cấm tục sati sang tiếng BengalChương 122, 127, 128
1830Lamennais, Lacordaire, Montalembert ra báo Tương Lai (tháng Mười)Cách mạng tháng Bảy ở Paris, Charles X bỏ ngai; Ba Lan nổi dậy chống Nga; Bỉ giành độc lậpChương 122
1831Đức Grêgôriô XVI được bầu (tháng Hai); các thành phố Quốc gia Giáo hoàng nổi dậy, quân Áo đến dẹpHiến pháp Bỉ bảo đảm tự do tôn giáoĐức Grêgôriô XVI lập Triều Tiên thành giáo khu riêng, giao Hội Thừa sai ParisChương 122, 123, 126
1833Keble giảng “Sự bội giáo của quốc gia” (14/7), mở đầu Phong trào Oxford; Ozanam và bạn họp buổi đầu của hội Vinh Sơn Phaolô (23/4)Nghị viện Anh chấm dứt chế độ nô lệ trong toàn đế quốcMinh Mạng ban chiếu chỉ cấm đạo toàn quốc; Lê Văn Khôi nổi dậy ở Gia Định; cố Kính bị xử thắt cổ ở Huế (17/10)Chương 122, 124, 125, 127, 128
1835Triều đình phá thành Gia Định; cố Du bị xử lăng trì ở Huế (30/11)Chương 125
1836Cha Maubant đưa ba thiếu niên Triều Tiên sang Macao; thừa sai Pháp đầu tiên lẻn vào Triều TiênChương 126
1837Vua Phổ bắt tổng giám mục Köln, giáo dân Đức đứng lênCố Tân bị xử phân thây ở Sơn TâyChương 122, 125
1838Cố Cao cùng cha Khoa và cha Điểm bị chém ở Đồng Hới (24/11)Chương 125
1839Đức Grêgôriô XVI kết án việc buôn bán nô lệ; Jeanne Jugan đón cụ bà mù ở Saint-Servan, mở đầu Dòng Tiểu Muội Người Nghèo; Newman đọc về phái Một Bản tínhĐức cha Imbert, cha Maubant, cha Chastan tự nộp mình và bị chém ở Triều Tiên; cha Anrê Dũng Lạc bị chém ở Ô Cầu Giấy (21/12)Chương 103, 122, 124, 125, 126, 127
1841Don Bosco gặp cậu bé Garelli trong phòng thánh ở Torino (8/12); Newman viết Tiểu luận số 90Minh Mạng mất, Thiệu Trị lên ngôi; bà Anê Lê Thị Thành chết trong tù (12/7)Chương 124, 125, 127
1843Newman giảng bài cuối “Chia tay bạn hữu” ở Littlemore (25/9)Thầy Phaolô Lê Bảo Tịnh viết thư từ nhà tù Hà NộiChương 125, 127
1844Đàng Trong chia thành Đông và Tây Đàng TrongChương 122
1845Newman xin gia nhập Hội Thánh Công giáo trước cha Dominic Barberi (đêm 8/10); huấn thị về đào tạo linh mục bản xứChiến hạm Mỹ Constitution ghé Đà Nẵng, bắt quan làm con tinAnrê Kim Đại Kiến thụ phong gần Thượng Hải (17/8), về Triều Tiên trên thuyền RaphaelChương 122, 125, 126, 127
1846Đức Grêgôriô XVI qua đời (1/6); Piô IX được bầu (16/6), ân xá tù chính trị (16/7); Don Bosco thuê lán ở Valdocco, TorinoCha Anrê Kim bị chém ở Saenamteo (16/9); Tây Đàng Ngoài tách thêm Nam Đàng NgoàiChương 122, 124, 126, 129
1847Newman được truyền chức linh mục ở Rôma, lập Oratorio ở BirminghamHai chiến hạm Pháp bắn chìm năm chiến thuyền ở Đà NẵngThiệu Trị ra lệnh xử tử thừa sai, rồi mất; Tự Đức lên ngôiChương 125, 127
1848Piô IX từ chối gây chiến với Áo (29/4); thủ tướng Rossi bị giết; giáo hoàng trốn đến Gaeta (24/11)Cách mạng quét qua châu Âu; Piemonte tuyên chiến với ÁoTự Đức ban chiếu chỉ cấm đạo (tiếp các năm 1851, 1855, ngày càng nặng)Chương 125, 129
1849Nền Cộng hòa Rôma (9/2), quân Pháp vào Rôma (tháng Bảy); cha Dominic Barberi qua đời trên sân ga ReadingCha Thôi Dương Nghiệp thụ phong, trở về Triều TiênChương 126, 127, 129
1850Piô IX trở về Rôma (12/4); Đức Piô IX lập lại hàng giáo phẩm Công giáo ở Anh, với tổng giám mục WestminsterChương 127, 129
1854Piô IX định tín tín điều Vô Nhiễm Nguyên Tội (8/12); Newman sang Dublin lập đại học Công giáoThéophane Vénard đến Đàng NgoàiChương 125, 127, 129
1855Luật Cải cách của Juárez ở Mêhicô (1855–1860), nội chiến ba nămChương 123
1857Thầy Lê Bảo Tịnh bị chém ở Nam Định (6/4); Đức cha Díaz Sanjurjo bị chém; Pháp và Tây Ban Nha lấy cớ đưa quân sangChương 125
1858Bernadette thấy Bà hiện ra lần đầu ở Lộ Đức (11/2); Bà nói “Ta là Đấng Vô Nhiễm Nguyên Tội” (25/3); vụ Mortara ở Bologna (23/6); Piô IX mở chủng viện cho Mỹ Latinh ở RômaHạm đội Pháp và Tây Ban Nha đánh Đà NẵngChương 123, 125, 129, 130
1859Cha Vianney qua đời (4/8); Don Bosco lập Dòng SalêdiêngPiemonte và Garibaldi thống nhất gần hết nước Ý, Nước Giáo hoàng mất hai phần ba đất (1859–1860)Pháp chiếm Gia Định, tức Sài GònChương 124, 125, 129
1860Cố Ven bị bắt ở Kim Bảng (cuối tháng Mười Một); bốn nữ tu Chartres đến Sài Gòn mở cô nhi viện, trường học, nhà thươngChương 124, 125
1861Cố Ven bị chém ở Hà Nội (2/2); cha Thôi Dương Nghiệp qua đời vì kiệt sức, bốn mươi tuổiChiếu chỉ phân sáp chia tách người Công giáo; bốn nữ tu Cát Minh Pháp đến Sài Gòn, lập nhà Cát Minh đầu tiên ở Viễn ĐôngChương 99, 125, 126
1862Giám mục tuyên bố có thể tin Đức Mẹ đã hiện ra ở Lộ ĐứcHòa ước Sài Gòn: Pháp nhận ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ và Côn Đảo, người Việt được tự do theo đạo Công giáoChương 125, 130
1863Chủng viện Sài Gòn mở để đào tạo linh mục người ViệtChương 125
1864Thông điệp Quanta Cura và Syllabus; Piô IX nói riêng với các hồng y về ý định triệu tập công đồng; Newman viết Apologia pro Vita SuaChương 127, 129, 131
1865Mẹ Barat qua đời; William Booth bắt đầu giảng ở Đông Luân Đôn, mở đầu Đội quân Cứu ThếHudson Taylor lập Hội Truyền giáo Nội địa Trung HoaChương 124, 128
1866Bernadette vào Dòng Nữ tử Bác ái ở Nevers; đường sắt đến Lộ ĐứcỞ Ý, đám cưới chỉ có giá trị khi làm trước viên chức dân sựTriều Tiên: cuộc bách hại lớn nhất, chín thừa sai Pháp bị chém, khoảng tám ngàn tín hữu bị giết; hải đội Pháp chiếm đảo GanghwaChương 126, 129, 130
1867Lính Zouave và quân Pháp đẩy lui quân Garibaldi ở Mentana (tháng Mười Một); khoảng năm trăm giám mục về Rôma mừng một ngàn tám trăm năm ngày thánh Phêrô và Phaolô tử đạoQuân Pháp rút khỏi Mêhicô, Juárez thắng, hoàng đế Maximilian bị xử bắnChương 123, 129, 131
1869Công đồng Vaticanô I khai mạc trong đền thờ Thánh Phêrô (8/12)Chương 129, 131
1870Dei Filius (24/4); Pastor Aeternus với 533 phiếu thuận, 2 phiếu chống (18/7), Newman chấp nhận; quân Ý vào Rôma qua Porta Pia (20/9), Piô IX tự gọi là người tù trong Vatican; người Công giáo Pháp thề xây đền thờ Thánh Tâm ở MontmartrePháp tuyên chiến với Phổ (19/7) rồi thuaChương 127, 129, 130, 131
1871Đạo luật Bảo đảm của chính phủ Ý, Piô IX từ chối; Giám mục Hefele chấp nhận bản định tínĐế quốc Đức thống nhất; Bismarck mở Kulturkampf; vua Ý dọn vào điện Quirinale; Brazil tuyên bố con của nô lệ sinh ra là tự doChương 123, 129, 131
1873Tổng thống Ecuador dâng đất nước cho Thánh Tâm Chúa Giêsu; David Livingstone qua đời, bạn đồng hành châu Phi khiêng thi hài ra biểnCác Luật Tháng Năm của nước Đức đặt linh mục dưới sự chấp thuận của nhà nướcChương 123, 128, 129
1874Hai giám mục Brazil bị kết án tù khổ sai; một chàng thợ Công giáo bắn Bismarck ở Bad Kissingen (tháng Bảy)Chương 123, 129
1875Newman viết thư ngỏ gửi Công tước Norfolk đáp Gladstone; các giám mục Đức tuyên bố đáp Bismarck; các thừa sai Salêdiêng đầu tiên lên đường đi ArgentinaTổng thống García Moreno bị ám sát ở Quito (6/8)Chương 123, 124, 127, 131
1878Đức Piô IX qua đời (7/2)Chương 129

Cuốn 4 · chương 108–138Truyền giáo và cách mạng

NămHội ThánhĐế quốc, vương quốcPhương Đông, Việt NamCh.
khoảng 301Dân Armenia nhận Kitô giáo làm quốc giáo, sớm hơn RômaChương 143
1054Sứ giả giáo hoàng đặt sắc chỉ tuyệt thông lên bàn thờ Hagia Sophia, mở đầu Đại Ly giáoChương 149
1517Luther mở đầu cuộc Cải cáchChương 149
1596Hiệp ước Brest: Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina hiệp thông với RômaChương 144
1659Rôma lập hai địa phận tông tòa đầu tiênĐàng Ngoài và Đàng Trong có hai giám mục đại diện tông tòaChương 142, 169
1724Giám mục Varlet truyền chức cho Steenoven, mở Hội Thánh UtrechtChương 132
1790John Carroll chịu chức, giám mục đầu tiên của MỹHoa Kỳ độc lập năm 1776Chương 135
1798Cha Emmanuel Nguyễn Văn Triệu bị chémTây Sơn lập triềuViệt Nam: Đức Mẹ La Vang, theo truyền thống, hiện ra an ủi giáo dân trốn trong rừngChương 133, 145, 169
1802Nguyễn Ánh thắng Tây Sơn, lên ngôi Gia LongViệt Nam: thống nhất đất nước, đóng đô ở HuếChương 133
1842Hiệp ước Nam Kinh sau Chiến tranh Nha phiến; Anh nhận Hồng KôngTrung Hoa: nhà Thanh thua cuộc; 1846 bãi lệnh cấm đạoChương 138
1859Darwin xuất bản Nguồn gốc các loàiChương 140
1863Việt Nam: Nguyễn Trường Tộ dâng bản điều trần Thiên hạ đại thế luậnChương 133
1865Mendel trình bày kết quả thí nghiệm đậuViệt Nam: Gia Định Báo, báo chữ Quốc ngữ đầu tiên; cha Trần Lục về Phát DiệmChương 133, 140
1870Vaticanô I bị cắt ngang; Piô IX lui vào Vatican (tháng 9)Quân Ý chiếm Rôma qua Porta PiaTrung Hoa: thảm sát Thiên Tân, mười nữ tu bị giếtChương 138, 147, 176
1871Döllinger bị tuyệt thông (17/4) vì không nhận định tínChương 132
1873Reinkens được tôn làm giám mục Công giáo Cũ (11/8); cha Damien đến Molokai (10/5)Phổ công nhận ông giữa KulturkampfChương 132, 136
1878Lêô XIII được bầu (tháng 2)Rôma thuộc vương quốc ÝChương 134
1879Thông điệp Aeterni Patris, trở về với thánh Tôma; Cha Áo Trắng đến BugandaChương 134, 137
1880Hội Thừa sai Phi châu đến ElminaCanada lập trường nội trú cho trẻ bản địa (đến 1996)Chương 155, 156
1881Mở Văn khố Mật Vaticanô cho nhà nghiên cứu; Angelo Roncalli sinh (25/11)Chương 134, 146
1883Pháp chiếm Thuận An; hòa ước 1883–1884 đặt nền bảo hộViệt Nam: chia làm Nam Kỳ, Trung Kỳ, Bắc KỳChương 133
1884Công đồng Baltimore III: mỗi giáo xứ một trường họcChương 135
1885La Vang bị đốtTôn Thất Thuyết đánh Huế; hịch Cần Vương; Đồng Khánh lên ngôiViệt Nam: Văn Thân đốt xóm đạo, hàng chục ngàn người Công giáo bị giếtChương 133
1886Giàn thiêu Namugongo, các trang hầu tử đạo (3/6); Tolton chịu chức ở RômaVua Mwanga II ở BugandaChương 135, 137
1889Lập Liên hiệp Utrecht; Mẹ Cabrini đến New York; cha Damien qua đờiĐình công bốc vác Luân Đôn; Manning làm trung gianChương 132, 134, 135, 136
1890Sơ Bakhita được rửa tội ở Venezia (9/1)Chương 137
1891Rerum Novarum (15/5); Edith Stein sinh (12/10)Cách mạng công nghiệp, thợ thuyền khốn khổViệt Nam: cung hiến nhà thờ đá xanh gỗ lim Phát DiệmChương 133, 134, 141, 175
1892Lêô XIII khuyên người Công giáo Pháp chấp nhận nền cộng hòaChương 134
1894Maximilianô Kolbe sinh ở Ba LanChương 141
1896Tông thư Apostolicae Curae: truyền chức Anh giáo vô hiệuChương 134
1898Linh mục Hodur lập Hội Thánh Công giáo Quốc gia Ba Lan ở ScrantonChương 132
1900Năm Thánh; phong chân phước 77 vị tử đạo, 64 vị ở Việt NamLiên quân tám nước giải vây Bắc Đường (16/8)Trung Hoa: Nghĩa Hòa Đoàn bao vây Bắc ĐườngChương 134, 138
1901Cung hiến nhà thờ La Vang mới (8/8); Foucauld thụ phong, vào SaharaTrung Hoa: Nghị định thư Tân Sửu, bồi thường 450 triệu lượng bạcChương 133, 137, 138
1903Lêô XIII qua đời (20/7); Piô X được bầu (4/8)Áo dùng quyền phủ quyết với hồng y RampollaChương 134, 139
1904Roncalli chịu chức linh mụcChương 146
1905Piô X cho rước lễ thường xuyên (20/12)Pháp tách Hội Thánh khỏi nhà nước (9/12)Chương 139, 162
1907Thông điệp Pascendi chống chủ nghĩa Duy tânChương 139
1908Cha Paul Wattson khởi xướng tuần cầu nguyện cho hiệp nhấtChương 149
1910Trẻ rước lễ lần đầu khoảng bảy tuổi; Hội nghị Truyền giáo ở EdinburghHai phần ba người Công giáo thế giới ở châu ÂuChương 139, 149, 162, 176
1914Piô X qua đời (20/8); Bênêđictô XV được bầu (3/9)Ám sát ở Sarajevo; Thế chiến thứ nhất bùng nổChương 139, 141
1915Đức cha Maloyan bị bắn; Bênêđictô XV xin vua Hồi thương người ArmeniaDiệt chủng Armenia (24/4); Sayfo, tàn sát Kitô hữu SyriaChương 143, 150
1916Cha de Foucauld bị bắn chết ở Tamanrasset (1/12)Chương 137
1917Bộ Giáo luật mới (27/5); Đức Mẹ hiện ra ở Fatima; Tikhon làm thượng phụ NgaSa hoàng thoái vị; Bônsêvích nắm quyền (tháng 11)Chương 141, 142, 143, 144
1918Cha Piô mang năm dấu thánh (20/9); Nga tước tư cách pháp lý các giáo hộiMười bốn điểm của Wilson; thế chiến kết thúc, khoảng 20 triệu người chếtViệt Nam: cha Denis lập đan viện đầu cho đan sĩ Việt ở Phước SơnChương 141, 142, 154
1919Maximum illud về truyền giáo (30/11); Mindszenty bị bắt lần đầuChế độ cộng sản ngắn ngủi ở HungaryChương 138, 142, 144
1920Constantinôpôli mời các Giáo hội lập hiệp thông; Karol Wojtyła sinh (18/5)Việt Nam: Cao Đài ra đời ở Tây Ninh (thập niên 1920)Chương 149, 157
1921Frank Duff lập Đạo binh Đức Mẹ ở Dublin (7/9)Chương 142
1922Piô XI kế vị; Edith Stein chịu phép rửa; thông điệp Ubi arcanoNga tịch thu đồ vàng bạc trong nhà thờChương 141, 142, 144
1923Solovki thành trại tù Xô Viết đầu tiênChương 144
1925Cardijn lập Thanh Lao Công; Quas Primas, lễ Chúa Kitô Vua; Roncalli sang BulgariLập Liên minh Những người Vô thần Chiến đấuChương 142, 143, 144, 146
1926Sáu giám mục Trung Hoa đầu tiên (tháng 10); linh mục Mêhicô ngưng dâng lễ công khaiLuật Calles, chiến tranh Cristero (1926–1929), khoảng 90.000 người chếtChương 138, 142, 143
1927Giám mục Nhật đầu tiên Hayasaka; cha Miguel Pro bị xử bắn (23/11)Trung Hoa: cha Lebbe nhập quốc tịch Trung HoaChương 142, 143, 144
1928José Sánchez del Río bị giết (10/2); Opus Dei lập ở Madrid; Mortalium AnimosMêhicô: Obregón bị bắn (tháng 7)Việt Nam: Nguyễn Văn Thuận sinh ở Huế (17/4)Chương 143, 145, 149, 154
1929Hiệp ước Latêranô lập Quốc gia Thành Vatican; Los Arreglos ở MêhicôĐại Suy thoái bắt đầuViệt Nam: Thiếu nhi Thánh Thể về Hà NộiChương 141, 143, 154, 176
1930Casti ConnubiiGiám mục Anh giáo ở Lambeth cho phép ngừa thaiNhật: cha Kolbe sang Nhật, lập tu viện ở NagasakiChương 141, 152
1931Vatican khai trương Đài Phát thanh; Faustina thấy Chúa (22/2)Tây Ban Nha: Đệ nhị Cộng hòa, đốt nhà thờ ở Madrid; nhà thờ Moskva bị giật mìnChương 143, 144, 154, 174
1932Công bố “kế hoạch năm năm không có Thiên Chúa”Chương 144
1933Tòa Thánh ký hiệp ước với Hitler; Dorothy Day lập báo Công nhân Công giáo (1/5)Hitler lên làm thủ tướng ĐứcViệt Nam: Nguyễn Bá Tòng, giám mục người Việt đầu tiên (11/6)Chương 135, 141, 142, 143, 159
1934Asturias: 34 linh mục, tu sĩ và chủng sinh bị giết (tháng 10)Chương 143
1935Roncalli sang Thổ Nhĩ Kỳ và Hy LạpViệt Nam: Hồ Ngọc Cẩn làm giám mục Bùi ChuChương 142, 146
1936Bergoglio sinh ở Buenos Aires (17/12); 51 tu sĩ Barbastro bị bắtNội chiến Tây Ban Nha; “Khủng bố Đỏ” giết 6.832 giáo sĩ, tu sĩChương 143, 167
1937Mit brennender Sorge (14/3); Divini Redemptoris (19/3)Guernica bị ném bom (26/4); Stalin Đại Thanh trừng (đến 1938)Chương 141, 143, 144
1938Piô XI: “tất cả chúng ta đều là người Sêmít”Đêm các hội đường Do Thái bị đốt khắp nước ĐứcViệt Nam: Ngô Đình Thục được truyền chức, coi Vĩnh LongChương 141, 142
1939Piô XI qua đời; Piô XII được bầu (2/3); Kiwanuka, giám mục da đen đầu tiênThế chiến thứ hai bùng nổ; Franco toàn thắngTrung Hoa: cho phép kính tổ tiên (8/12). Việt Nam: Hòa Hảo lập ở miền TâyChương 137, 138, 141, 142, 143, 148, 149, 157
1940Roger Schutz đến Taizé; Soegijapranata, giám mục Indonesia đầu tiênQuân Đức chiếm Hà LanQuân Nhật vào Đông DươngChương 141, 142, 149, 161
1941Kolbe chết thay một người tù ở Auschwitz (14/8)Chương 141, 176
1942Edith Stein chết ở Auschwitz (9/8); thư giám mục Hà Lan được đọc (26/7)Gestapo bắt người Công giáo gốc Do Thái ở Hà LanChương 141
1943Jägerstätter bị xử tử (9/8); Focolare lập ở TrentoQuân Đức vây bắt người Do Thái ở Rôma (16/10)Chương 141, 144, 148, 154
1944Karl Leisner chịu chức trong trại Dachau (17/12); Mindszenty bị bắtLemkin đặt ra chữ “diệt chủng”Chương 141, 143, 144, 146
1945Zolli xin chịu phép rửa; Slipyj bị bắt; To Rot bị tiêm thuốc độcNagasaki (9/8); sáu triệu người Do Thái bị giếtViệt Nam: nạn đói Ất Dậu, Cách mạng Tháng Tám, Tuyên ngôn Độc lập (2/9). Indonesia giành độc lập (đến 1949)Chương 136, 141, 142, 144, 145, 161
1946Mindszenty làm hồng y; Wojtyła thụ phong (1/11); Mẹ Têrêsa nghe tiếng gọi (10/9)Churchill nói về Bức màn sắt (5/3)Việt Nam: chiến tranh Việt Pháp bùng nổ (tháng 12)Chương 142, 144, 145, 157, 159
1948Mindszenty bị bắt (26/12); Hội đồng Thế giới các Giáo hội ở AmsterdamNam Phi dựng chế độ apartheidChương 144, 149, 156
1949Mindszenty bị án chung thân; Taizé có bảy anh em đầu tiên khấnCộng sản lên nắm quyền ở Trung HoaTrung Hoa: Hội Thánh chừng 3,3 triệu giáo dânChương 138, 142, 144, 146, 149
1950Piô XII công bố tín điều Đức Mẹ hồn xác lên trời; Humani generisChiến dịch K ở Tiệp Khắc (13–14/4)Chương 140, 144, 146, 150
1953Wyszyński bị bắt (25/9); Roncalli làm hồng y; Bergoglio xưng tội ở FloresBa Lan đòi quyền bổ nhiệm giáo sĩViệt Nam: Nguyễn Văn Thuận chịu chức linh mụcChương 144, 145, 146, 167
1954Giussani bắt đầu dạy ở Milano; Tòa Thánh bảo linh mục thợ Pháp dừng lạiViệt Nam: Điện Biên Phủ, Hiệp định Genève; hơn 600.000 người Công giáo vào NamChương 145, 146, 154
1955CELAM lập ở Rio de Janeiro; Cung Phẩm Mai bị bắt ở Thượng Hải (8/9)Việt Nam: Ngô Đình Diệm làm tổng thống miền Nam (1955–1963)Chương 138, 145, 153, 159
1956Hơn một triệu người hành hương Jasna Góra khi Wyszyński còn bị giamHungary nổi dậy; xe tăng Liên Xô vào Budapest (4/11)Ấn Độ: Ambedkar và hàng trăm ngàn người Dalit sang đạo PhậtChương 144, 161
1958Piô XII qua đời; Gioan XXIII được bầu (28/10)Trung Hoa: những giám mục đầu tiên tự bầu, tự tấn phongChương 138, 146, 157
1959Gioan XXIII loan báo công đồng (25/1)Khrushchev đóng gần nửa số nhà thờ vừa mở lại; Cách mạng CubaChương 144, 146, 160
1960Lập Văn phòng Hiệp nhất các Kitô hữuNigeria độc lập; Sharpeville (21/3); Kennedy thắng cửViệt Nam: lập hàng giáo phẩm, ba giáo tỉnh Hà Nội, Huế, Sài Gòn (24/11)Chương 135, 145, 146, 149, 152, 156, 169
1961Hơn 130 linh mục bị trục xuất khỏi CubaViệt Nam: La Vang thành Vương cung thánh đường (22/8)Chương 146, 160, 169
1962Công đồng Vaticanô II khai mạc (11/10); Nhà thờ Hòa Giải ở TaizéKhủng hoảng tên lửa Cuba (tháng 10); Uganda độc lậpChương 146, 147, 149, 159, 175
1963Pacem in Terris (11/4); Gioan XXIII qua đời (3/6); Phaolô VI được bầu (21/6)Việt Nam: khủng hoảng Phật giáo ở Huế; đảo chính 1/11Chương 144, 145, 146, 147, 159, 175
1964Lumen Gentium và Sắc lệnh Đại kết (21/11); Phaolô VI gặp Athenagoras ở Giêrusalem; phong thánh 22 vị UgandaViệt Nam: Tòa Thánh cho áp dụng chỉ thị kính tổ tiênChương 137, 147, 148, 149, 150
1965Vaticanô II bế mạc (8/12); Rôma và Constantinôpôli xóa vạ tuyệt thông 1054; lập Thượng Hội đồng Giám mụcSelma: Chúa nhật Đẫm máu (7/3)Việt Nam: giám mục ra thông cáo kính tổ tiên (14/6)Chương 135, 147, 148, 149, 150, 151, 159, 171
1966Phaolô VI trao nhẫn cho Tổng giám mục Canterbury Ramsey; công an chặn rước ảnh Đức Mẹ ĐenTrung Hoa: Cách mạng Văn hóa (đến 1976), thánh đường đóng cửaChương 138, 144, 149
1967Populorum Progressio; phục hồi phó tế vĩnh viễn; Thượng Hội đồng họp lần đầuAlbania tuyên bố là quốc gia vô thần; Biafra tách khỏi NigeriaViệt Nam: Nguyễn Văn Thuận làm giám mục Nha TrangChương 144, 145, 148, 149, 156, 171, 175
1968Humanae Vitae (25/7); Hội nghị Medellín; Sant’Egidio khởi đầu; Ngày Hòa bình Thế giớiSinh viên xuống đường khắp phương Tây; chiến tranh Việt Nam chia đôi người Công giáo MỹChương 151, 152, 153, 159
1969Sách lễ Rôma mới; Phaolô VI đến NamugongoChương 137, 148, 151
1970Phaolô VI đến Manila, thoát vụ dao tấn công; đến vùng Thái Bình DươngChương 136, 161
1971Gutiérrez in Thần học Giải phóng; Mindszenty rời sứ quán Mỹ sang ViênChương 143, 144, 153
1972Nghi thức Khai tâm người lớn; Liên đoàn FABC của châu ÁMùa hè đỏ lửaViệt Nam: La Vang bị phá gần hếtChương 133, 144, 145, 148, 161
1973Nghi thức xưng tội thành nghi thức sám hốiPinochet đảo chính ở ChileChương 148, 153
1974Đại hội đầu tiên của FABC ở Đài BắcChương 161
1975Mindszenty qua đời ở Viên (6/5); Phaolô VI phong thánh Elizabeth SetonFranco mất, Tây Ban Nha dân chủ; Mozambique độc lập; nội chiến Liban (đến 1990)Việt Nam: 30/4 chiến tranh chấm dứt; Thuận bị bắt (15/8), ở tù 13 năm; hàng trăm ngàn người đi tị nạnChương 135, 143, 144, 145, 150, 159, 169
1976Hồng y Trịnh Như Khuê, hồng y đầu tiên của Việt Nam; Angelelli bị giếtArgentina: chính quyền quân sự mở chiến tranh bẩnViệt Nam: Kinh Thánh trọn bộ của cha Nguyễn Thế ThuấnChương 145, 148, 151, 160
1977Cha Rutilio Grande bị giết (12/3); Romero làm tổng giám mục San SalvadorChương 153, 160
1978Phaolô VI qua đời; Gioan Phaolô II được bầu (16/10)Chương 144, 151, 157
1979Gioan Phaolô II về Ba Lan (2/6); Hội nghị Puebla; Mẹ Têrêsa nhận NobelCách mạng lật đổ Somoza ở NicaraguaChương 144, 153, 157, 158, 159, 174
1980Đức cha Romero bị bắn chết khi dâng lễ (24/3)Đoàn Kết ra đời ở Gdańsk (tháng 8); nội chiến El SalvadorViệt Nam: thư chung “Sống Phúc Âm giữa lòng dân tộc”; làn sóng vượt biểnChương 144, 145, 148, 153, 169
1981Gioan Phaolô II bị bắn (13/5); Wyszyński qua đờiThiết quân luật ở Ba Lan (tháng 12)Philippines: Gioan Phaolô II thăm trại thuyền nhân Việt ở BataanChương 144, 157, 158, 175
1982Gioan Phaolô II phong thánh cha Kolbe (10/10)Chương 141
1983Bộ Giáo luật mới; Gioan Phaolô II đến HaitiChương 142, 157, 160
1984Cha Popiełuszko bị giết (19/10); báo cáo Nunca MásArgentina trở lại dân chủHàn Quốc: phong thánh 103 vị tử đạoChương 144, 158, 160, 161
1985Linh mục Gauthe bị kết án; linh mục Prevost sang PeruChương 164, 173
1986Cầu nguyện các tôn giáo ở Assisi (27/10); Gioan Phaolô II vào Đại hội đường Do Thái RômaCách mạng Quyền lực Nhân dân ở Philippines; Duvalier trốn khỏi HaitiViệt Nam: Đại hội VI mở ra công cuộc Đổi mớiChương 145, 149, 158, 159, 160, 161
1987Hồng y Kim Sou-hwan che chở sinh viên ở nhà thờ MyeongdongHàn Quốc bầu tổng thống trực tiếpChương 161
1988Một trăm mười bảy vị tử đạo Việt Nam được phong thánh (19/6); Lefebvre truyền chức bốn giám mụcViệt Nam: Đức cha Thuận được thả (21/11)Chương 143, 145, 151, 158, 169
1989Giáo xứ Công giáo Hy Lạp Ukraina đăng ký công khaiBàn tròn Ba Lan; Bức tường Berlin mở (9/11); Gorbachev gặp Gioan Phaolô IIViệt Nam: Hồng y Etchegaray đến thămChương 144, 145, 158
1990Bộ Giáo luật các Giáo hội Đông phương; Thầy Daswa bị giết (2/2)Ông Mandela ra tù (11/2)Chương 150, 156, 174
1991Hồng y Thuận sang Rôma, không được về nước; hai tu sĩ Ba Lan bị giết ở PeruLiên Xô tan rã; quân đội Indonesia bắn vào đám đưa tang ở DiliChương 144, 145, 161, 173
1992Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo; Gioan Phaolô II xin tha thứ ở đảo Gorée; nhận sai lầm vụ GalilêôHòa ước Chapultepec; Hiệp định Hòa bình Rôma ở MozambiqueChương 140, 143, 153, 156, 158, 159, 163
1993Gioan Phaolô II đến Đồi Thánh Giá, Lithuania; đêm Giáng Sinh toán vũ trang đến TibhirineChương 144, 149
1994Chị Félicitas bị bắn (21/4); vụ Smyth làm đổ chính phủ IrelandRwanda diệt chủng, khoảng 100 ngày; Nam Phi bầu cử mọi chủng tộcChương 137, 156, 159, 164
1995Ut Unum Sint; Evangelium Vitae; Ngày Giới trẻ Thế giới ở ManilaPhilippines: bốn, năm triệu người họp ở LunetaChương 149, 158, 161, 174
1996Bảy đan sĩ Tibhirine bị bắt (26–27/3); Giám mục Belo nhận Nobel Hòa bìnhChương 149, 155, 161, 176
1997Mẹ Têrêsa qua đời (5/9)Chương 159
1998Gioan Phaolô II đến Cuba (tháng Giêng); Fides et Ratio; Edith Stein hiển thánhViệt Nam: Kinh Thánh trọn bộ của Nhóm Giờ Kinh Phụng vụChương 140, 141, 148, 160
1999Tuyên bố chung về Ơn Công chính hóa ở Augsburg (31/10); Hội Thánh tại châu ÁChương 149, 161
2000Năm Thánh; Ngày Xin Tha Thứ (12/3); Faustina hiển thánh (30/4)Việt Nam: Anrê Phú Yên được phong chân phướcChương 141, 143, 145, 146, 154, 158
2001Hồng y Thuận (tháng 2); Maloyan chân phước; tự sắc về các tội nặng (30/4)Chương 143, 145, 165, 173
2002Báo The Boston Globe loạt Spotlight (6/1); Hiến chương Dallas; Hồng y Thuận mất (16/9)Timor-Leste độc lập; Rwanda mở các phiên tòa gacacaChương 145, 159, 160, 161, 164, 165, 174
2004Nghiên cứu John Jay: 4.392 linh mục bị tố cáo; Toát yếu Học thuyết Xã hộiChương 164, 175
2005Gioan Phaolô II qua đời (2/4); Ratzinger đắc cử, Bênêđictô XVI (19/4)Chương 143, 149, 158, 160, 163, 165, 172
2006Bài giảng Regensburg (12/9); Auschwitz; Đền Xanh IstanbulChương 163
2007Summorum Pontificum; Aparecida; thông điệp Được cứu độ trong hy vọngLuật ký ức lịch sử ở Tây Ban NhaViệt Nam: Thủ tướng Dũng gặp giáo hoàng (25/1)Chương 143, 144, 151, 160, 162, 163, 169
2008Bạo lực chống Kitô hữu ở Kandhamal, Ấn Độ; Canada và Úc xin lỗi các dân tộc bản địaViệt Nam: Caritas được lập lạiChương 155, 161, 169
2009Bác ái trong chân lý; bãi vạ bốn giám mục Huynh đoàn Piô X; báo cáo Ryan và MurphyKhủng hoảng tài chính toàn cầu; động đất L’AquilaViệt Nam: Chủ tịch Triết đến Vatican (11/12)Chương 163, 164, 166, 169, 175
2010Popiełuszko chân phước; Mary MacKillop hiển thánh; Đại hội Dân Chúa ở Sài Gòn (21–25/11)Động đất Haiti, hơn 200.000 người chếtPakistan: bà Asia Bibi bị kết án tử hìnhChương 136, 144, 160, 161, 164, 169
2011Cloyne; Bộ Giáo lý Đức tin buộc mọi hội đồng giám mục soạn hướng dẫn bảo vệ trẻ emÔng Shahbaz Bhatti bị giết (2/3)Việt Nam: đại diện không thường trú đầu tiên của Tòa ThánhChương 161, 163, 164, 165, 169
2012Người quản gia Gabriele bị bắt; Kateri hiển thánh; Bênêđictô XVI mở TwitterChương 155, 163, 174
2013Bênêđictô XVI từ chức (11/2); Bergoglio đắc cử, Phanxicô (13/3); Lampedusa (8/7)Đảo chính ở Cộng hòa Trung PhiChương 160, 162, 166, 167, 168
2014Gioan XXIII và Gioan Phaolô II hiển thánh (27/4); Ủy ban Giáo hoàng Bảo vệ TrẻNhà nước Hồi giáo chiếm Mosul; Boko Haram bắt hơn 270 nữ sinhChương 150, 158, 160, 165, 168, 173, 174
2015Laudato Si’ (24/5); Năm Thánh Lòng Thương Xót (8/12); 21 tín hữu Copt bị giết ở LibyaHội nghị khí hậu Paris; Ireland chấp thuận hôn nhân đồng giớiChương 143, 150, 156, 167, 168, 174
2016Amoris Laetitia; Phanxicô đến Lund; Mẹ Têrêsa hiển thánh (4/9)Hòa ước Colombia với FARCChương 143, 149, 152, 159, 160, 165, 168
2017Phanxicô xin tha thứ về Rwanda; Hồng y Thuận là Đấng Đáng Kính (4/5)Chương 137, 145, 160, 165
2018Romero hiển thánh; Báo cáo Pennsylvania; thư gửi Dân Chúa (20/8)Nicaragua đàn áp biểu tìnhTrung Quốc: thỏa thuận tạm về bổ nhiệm giám mục (22/9)Chương 138, 153, 160, 164, 165
2019Văn kiện Tình huynh đệ Nhân loại ở Abu Dhabi (4/2); Đức Bà Paris cháy (15/4); Vos estis lux mundiThi hài Franco được dời khỏi Thung lũng Những người Ngã xuốngSri Lanka: đánh bom ba nhà thờ (21/4)Chương 143, 149, 161, 162, 164, 165, 168, 174
2020Statio Orbis (27/3); Tất cả là anh em (3/10); báo cáo McCarrick (tháng 11)WHO tuyên bố đại dịch (11/3); Ý đóng cửa (9/3); nổ ở BeirutViệt Nam: ít người chết vì dịch; lũ miền Trung (tháng 10)Chương 141, 165, 167, 168, 169, 170, 173, 175
2021Traditionis Custodes; Kamloops; báo cáo Sauvé; Wyszyński chân phướcBiến thể Delta ở Ấn ĐộViệt Nam: Sài Gòn phong tỏa từ tháng 7Chương 144, 151, 155, 164, 165, 168, 170
2022Phanxicô xin tha thứ ở Maskwacis (25/7); Hãy rao giảng Tin Mừng (19/3); Bênêđictô XVI qua đời (31/12)Nga tràn vào Ukraina; ChatGPT ra mắtChương 155, 166, 167, 168, 174, 175
2023Phanxicô chủ sự an táng Bênêđictô XVI (5/1); Thượng Hội đồng khóa thứ nhất (4/10); Tòa Thánh bác học thuyết khám pháHamas tấn công Israel (7/10), chiến tranh GazaViệt Nam: thỏa thuận đại diện thường trú của Tòa Thánh (27/7)Chương 150, 155, 160, 165, 166, 167, 168, 169, 171, 173, 174
2024Phanxicô tông du Indonesia đến Singapore (tháng 9); khóa cuối Thượng Hội đồng; Đức Bà Paris mở lạiG7 bàn về trí tuệ nhân tạo (14/6)Việt Nam: Zalewski nhận chức đại diện thường trú ở Hà Nội. Đông Timor: Thánh lễ ở DiliChương 160, 161, 167, 168, 169, 171, 172, 174, 175
2025Phanxicô qua đời (21/4); Lêô XIV đắc cử (8/5); Frassati, Acutis, Maloyan, To Rot hiển thánhGaza, Ukraina, Sudan, Myanmar, Congo còn chiến tranhChương 136, 143, 168, 172, 173, 174, 176
2026Lêô XIV đóng Cửa Thánh (6/1), ký Magnifica humanitas (15/5)Nước Mỹ mừng 250 năm độc lập (4/7)Việt Nam: Lêô nhận lời mời sang Việt Nam (tháng 4)Chương 173, 175, 176