Bỏ qua, tới nội dung
Dòng Sông Đức Tin

Tra cứu · 468 từ

Từ vựng

Giải nghĩa ngắn những chữ khó trong sách. Khi đọc chương, bật “Giải nghĩa chữ khó” trong bảng Aa để chạm vào chữ là thấy nghĩa.

A

Abba và Amma
Tiếng Aram nghĩa là “Cha” và “Mẹ”. Dân sa mạc dùng gọi các đan sĩ và nữ ẩn sĩ lão thành để xin lời khuyên. Chương 43, 49
Ad fontes (Trở về nguồn)
Khẩu hiệu của các nhà nhân văn: muốn hiểu một tác giả thì đọc chính tác giả ấy, đừng chỉ đọc lời chú giải đời sau. Chương 87
Aggiornamento
Chữ Ý của Đức Gioan XXIII, nghĩa là làm cho hợp thời: nói chân lý đức tin bằng ngôn ngữ tươi mới, không đổi chính chân lý. Chương 146
al-Andalus
Tên người Ả Rập đặt cho phần đất Tây Ban Nha do người Hồi giáo cai trị, từ năm 711. Chương 89
AMDG (Sáng danh Chúa hơn)
Bốn chữ La-tinh viết tắt “Ad Maiorem Dei Gloriam”, châm ngôn của Dòng Tên: để Thiên Chúa được vinh danh hơn. Chương 96
Anathema
Chữ Hy Lạp dùng cuối một khoản tín lý, nghĩa là ai chủ trương điều ấy thì bị cắt khỏi Hội Thánh. Chương 53
Anh giáo
Giáo hội quốc gia của nước Anh, tách khỏi Rôma thời Henry VIII; nhà vua đứng đầu Hội Thánh ấy. Chương 91, 93, 95, 117, 127, 128, 131
Apartheid
Chế độ tách biệt chủng tộc do người da trắng thiểu số dựng bằng luật ở Nam Phi từ năm 1948. Chương 156
Arêôpagô
Ngọn đồi ở Athens, nơi thánh Phaolô nói chuyện với các triết gia. Đức Gioan Phaolô II dùng chữ này để gọi thế giới truyền thông. Chương 174
Augustô và Xêda
Augustô là hoàng đế chính, Xêda là hoàng đế phụ, được chọn sẵn để kế vị. Chương 36, 37
Ayatollah
Danh hiệu của các vị thầy cao cấp trong Hồi giáo dòng Shia. Đại ayatollah là bậc cao nhất. Chương 150, 168
Ảnh thánh (icon)
Hình Chúa, Đức Mẹ hay các thánh vẽ bằng màu hoặc ghép đá khảm, để cầu nguyện và tôn kính. Chữ icon gốc Hy Lạp nghĩa là “hình ảnh”. Chương 47, 54, 55, 58, 64, 65, 70, 86
Ân sủng
Ơn Thiên Chúa ban nhưng không, chữa lành và nâng đỡ con người làm điều thiện mà tự sức mình không làm nổi. Chương 44, 46, 64, 76, 85
Ẩn sĩ
Người vào nơi hoang vắng sống một mình để cầu nguyện và khổ chế, như Thánh Antôn. Chương 43, 46, 58, 69, 79, 83

B

Bandeirantes
“Những người vác cờ”: bọn săn nô lệ từ São Paulo, theo cờ các đoàn quân đi cướp, càn quét các làng Guaraní. Chương 116
Ban hành giáo
Nhóm giáo dân giúp cha xứ coi việc xứ đạo, gồm các ông trùm, ông quản, ông biện. Sau công đồng thành hội đồng mục vụ giáo xứ. Chương 148, 149, 162, 170, 171
Baroque
Lối nghệ thuật Công giáo sau Trentô: ánh sáng mạnh, chuyển động, cảm xúc, để chạm vào trái tim người xem. Chương 100, 109, 116
Ba bí tích khai tâm
Rửa tội, xức dầu thánh (phương Tây gọi là thêm sức) và rước lễ. Các Giáo hội Đông phương ban cả ba cho trẻ sơ sinh trong một buổi lễ. Chương 150
Ba Chương
Ba điều Justinianô kết án để làm vừa lòng người chống Canxêđônia: Thêôđôrô thành Mopsuestia, bài viết của Thêôđôrêtô, và thư của Ibas. Chương 52, 53
Ba nhân đức đối thần
Đức tin, đức cậy và đức mến: ba nhân đức hướng thẳng về Thiên Chúa. Phaolô nêu cùng nhau ở thư Thêxalônica và Côrintô. Chương 14, 15
Bánh không men và bánh có men
Phương Tây dâng lễ bằng bánh không men, mỏng, tròn, trắng. Phương Đông dùng ổ bánh có men (prosphora), đóng dấu IC XC NIKA. Công đồng Florence nhận cả hai đều hợp lệ. Chương 65, 67, 86
Bản Bảy Mươi
Bản dịch Cựu Ước sang tiếng Hy Lạp làm ở Alêxanđria trước Công nguyên. Các Tông đồ và Hội Thánh thời đầu dùng bản này nhiều nhất. Chương 1, 32, 34
Bản Hiến tặng Constantinô
Văn bản giả mạo nói hoàng đế Constantinô trao cho giáo hoàng quyền trên phương Tây. Lôrensô Valla vạch mặt năm 1440. Chương 54, 67
Bản Thương Khó (Passion)
Bản nhạc lớn hát lại câu chuyện Chúa Giêsu chịu nạn theo một Tin Mừng, như bản của Bach theo thánh Gioan và thánh Mátthêu. Chương 96, 100, 106, 112, 127
Bản tính và Ngôi vị
Bản tính là Người ấy “là gì”: Thiên Chúa, con người. Ngôi vị là Người ấy “là ai”. Nơi Đức Kitô có hai bản tính nhưng chỉ một Ngôi vị. Chương 42, 47, 48, 51, 53, 55, 56, 58, 59, 71
Bảo hộ
Nước mạnh nắm việc ngoại giao và quân sự của nước yếu, tuy nước yếu vẫn giữ vua và triều đình trên danh nghĩa. Chương 133, 136, 138, 142, 170
Bất khả ngộ
Giáo hoàng không thể sai lầm khi dạy chính thức về đức tin và luân lý. Phái Jansen nói điều này không áp dụng cho việc một cuốn sách có nói điều gì hay không. Chương 115, 127, 129, 130, 131
Beguine
Phụ nữ đạo đức ở Flandre và vùng sông Rhine sống chung trong khu nhà quanh một nhà nguyện, không khấn trọn đời, làm nghề tay chân và chăm người bệnh nghèo. Chương 76, 77
Bẻ bánh
Tên cổ nhất của Thánh lễ, theo cử chỉ Chúa Giêsu cầm bánh, tạ ơn, bẻ ra trao cho các môn đệ trong Tiệc Ly và ở Emmau. Chương 5, 7, 8
Bền đỗ (stabilitas)
Lời hứa ở lại suốt đời trong một cộng đoàn, nét riêng của Biển Đức, trái với lối tu sĩ lang thang hết nơi này đến nơi khác. Chương 52
Bề trên tổng quyền
Người đứng đầu cả một dòng tu trên toàn thế giới. Thời giải thể Dòng Tên là cha Lorenzo Ricci. Chương 88, 97, 99, 103, 118
Bệnh dịch hạch (Cái Chết Đen)
Bệnh do vi khuẩn lây qua bọ chét của chuột. Trận dịch năm 1347–1350 giết chừng một phần ba dân châu Âu, người đời sau gọi là Cái Chết Đen. Chương 51, 53, 54, 75, 78, 80, 81, 83
Bệnh phong (bệnh Hansen)
Bệnh nhiễm trùng ở da và dây thần kinh, nay chữa được. Xưa người bệnh bị cách ly khỏi gia đình và xã hội. Chương 136, 148, 169
Biến đổi bản thể (biến thể)
Lời dạy của Hội Thánh: khi truyền phép, bánh và rượu thật sự thành Mình và Máu Đức Kitô, dù hình bánh hình rượu còn nguyên. Công đồng Latêranô IV dùng chữ này năm 1215. Chương 73, 83
Biệt đội tử thần
Toán vũ trang ở El Salvador nối với quân đội, bắt cóc, tra tấn và giết người đòi công bằng. Chương 153
Bình ca Grêgôriô
Lối hát thánh ca một bè của phụng vụ Rôma, mang tên Grêgôriô dù thành hình phần lớn nơi người Frank sau ngài khoảng hai trăm năm. Chương 54, 59, 63
Bình phong thánh tượng
Bức vách treo đầy ảnh thánh, ngăn cung thánh với lòng nhà thờ trong các nhà thờ Đông phương. Chương 150
Bí mật giáo hoàng
Quy chế buộc những người dính đến một vụ án giữ kín tuyệt đối. Năm 2019 không còn áp dụng cho các vụ lạm dụng trẻ em. Chương 164, 165
Bỏ đạo, người (lapsi)
Tín hữu đã tế thần, dâng hương hay mua giấy chứng nhận khống để khỏi bị bách hại. Việc có nhận họ trở lại hay không gây tranh luận lớn ở thế kỷ III. Chương 27, 35
Bộ Giáo luật 1917
Cuốn luật chung đầu tiên của Hội Thánh Công giáo, gom các quy tắc rải rác nhiều thế kỷ thành hơn hai ngàn điều, có hiệu lực từ năm 1918 đến năm 1983. Chương 142
Bộ Giáo lý Đức tin
Cơ quan của Vatican giữ gìn giáo huấn Công giáo, xưa gọi là Thánh Bộ Thánh Vụ. Chương 147, 151, 153, 154, 158, 163, 164, 165, 167, 174, 175
Bộ tộc Thứ nhất
Cách gọi ở Canada những dân tộc bản địa đầu tiên sống trên đất này, không kể người Métis và Inuit. Chương 155
Buôn bán tam giác
Đường tàu vòng ba cạnh trên Đại Tây Dương: hàng hóa từ châu Âu sang châu Phi; người bị xiềng từ châu Phi sang châu Mỹ; đường, thuốc lá, bông về châu Âu. Chương 103
Bức màn sắt
Tên Churchill đặt cho lằn ranh chia châu Âu sau năm 1945, từ Stettin đến Trieste, giữa các nước cộng sản và phần còn lại. Chương 144, 146, 147, 156, 157, 158, 176
Bữa tưởng nhớ (refrigerium)
Bữa ăn nhỏ gồm bánh và rượu của gia đình ngay bên mộ người quá cố, trong ngày giỗ. Chương 29
Byzantium
Tên người sau gọi đế quốc Rôma phương Đông, kinh đô Constantinôpôli, dân nói tiếng Hy Lạp. Tồn tại đến năm 1453. Chương 39, 44, 49, 54, 55, 57–62, 64, 67, 69–71, 76, 86

C

Canh tân Đặc sủng
Phong trào cầu nguyện bắt đầu năm 1967 ở Pittsburgh, tin vào các ơn Chúa Thánh Thần như ơn chữa lành, ca ngợi tự phát. Chương 151, 154
Cao Đài và Hòa Hảo
Hai tôn giáo bản địa miền Nam: Cao Đài ra đời ở Tây Ninh thập niên 1920, Phật giáo Hòa Hảo lập ở miền Tây Nam Bộ năm 1939. Chương 149
Capuxinô
Dòng Anh em Hèn mọn Capuxinô, nhánh khổ hạnh của Dòng Phanxicô, sống nghèo, mặc áo nâu có mũ chùm. Chương 90, 103, 104, 112, 114, 115
Catholicos
Danh hiệu vị đứng đầu Hội Thánh Armenia. Chữ gốc Hy Lạp nghĩa là “người coi sóc toàn thể”. Chương 48, 49
Cách mạng Văn hóa
Cuộc vận động chính trị ở Trung Hoa từ 1966 đến 1976. Mọi thánh đường đóng cửa, kinh sách và ảnh tượng bị đốt. Chương 138
Các Hội Thánh Chính Thống Đông phương
Những Hội Thánh không nhận Công đồng Canxêđônia: Copt, Syria, Armenia, Êthiôpia, Malankara. Họ khác Chính Thống giáo Hy Lạp và Nga. Chương 48, 58
Cánh tay thế tục
Lối nói chỉ chính quyền đời. Tòa Hội Thánh không được làm đổ máu, nên “giao” người lạc giáo cho quan đời xử, và án thường là thiêu. Chương 74
Cát Minh Chân Đất (và Có giày)
Dòng Cát Minh cải tổ của Têrêsa và Gioan, đi dép dây hay chân trần. Phái giữ luật cũ gọi là Cát Minh Có giày. Chương 90, 96, 98, 99, 100, 101, 107
Cải cách ruộng đất
Chiến dịch chia lại ruộng đất ở vùng kháng chiến miền Bắc. Nhiều gia đình khá giả bị quy là địa chủ, và nhiều người chết oan. Chương 145
Cảnh giáo
Tên người Trung Hoa gọi đạo Kitô của Hội Thánh Phương Đông, nghĩa là “đạo Ánh Sáng”. Chương 57, 80
Cần Vương
Nghĩa là “giúp vua”. Hịch năm 1885 kêu sĩ phu và dân cả nước đứng lên giúp vua Hàm Nghi đuổi quân Pháp. Chương 133
Cấm vệ quân
Đội lính canh giữ hoàng đế và kinh thành Rôma, có quyền tôn lập hoặc phế bỏ hoàng đế. Chương 36, 37
Cha Lazarô (Vincentian)
Tên gọi các linh mục Tu hội Truyền giáo của thánh Vinh Sơn, theo nhà Saint-Lazare ở Paris. Nước nói tiếng Anh gọi họ là Vincentian. Chương 114, 118
Chế độ độc tài của thuyết tương đối
Cụm từ của Đức Bênêđictô XVI, nói về lối nghĩ cho rằng không có sự thật nào cả, mỗi người tự làm thước đo cho mọi sự. Chương 163
Chiến tranh bẩn
Tên người ta gọi cuộc đàn áp của chính quyền quân sự Argentina, từ năm 1976. Hàng ngàn người bị bắt rồi mất tích. Chương 167
Chi-Rho
Hai chữ cái Hy Lạp đầu tiên của chữ “Kitô” (Khi và Rô) lồng vào nhau. Constantinô cho vẽ dấu này trước trận cầu Milvian. Chương 37
Chính Thống giáo
Khối các Giáo hội Kitô giáo phương Đông như Constantinôpôli, Nga, Ukraina, chia cắt với Công giáo từ nhiều thế kỷ. Người đứng đầu Giáo hội Constantinôpôli là Thượng phụ. Chương 19, 20, 21
Chúa Kitô Vua
Lễ Đức Piô XI lập năm 1925 qua thông điệp Quas Primas, nhắc rằng Đức Kitô là Vua của mọi tâm hồn và mọi dân tộc. Chương 143
Chủ nghĩa Duy tân
Tên Đức Piô X đặt cho những tư tưởng đổi mới trong Công giáo đầu thế kỷ XX, mà ngài cho là làm rỗng đức tin. Chương 139
Chủ nghĩa giáo sĩ trị
Thói quen coi linh mục là giai cấp đứng trên Dân Chúa, không ai được chất vấn, và coi giữ tổ chức quan trọng hơn con người. Chương 164
Chủ nghĩa hòa bình tuyệt đối
Lập trường không cầm vũ khí giết người trong bất cứ hoàn cảnh nào, kể cả khi đất nước có chiến tranh. Chương 159
Chữ Cyrillic
Bộ chữ đơn giản hơn do học trò Cyrillô và Mêthôđiô soạn ở Bulgaria, mượn chữ Hy Lạp, đặt tên theo Thánh Cyrillô. Người Nga, Ukraina, Bulgaria, Serbia còn dùng. Chương 60
Chữ Hán và chữ Nôm
Chữ Hán dùng cho giấy tờ quan trường và thi cử. Chữ Nôm mượn chất liệu chữ Hán để ghi tiếng Việt. Chương 108, 111, 125
Chữ Quốc ngữ
Chữ Việt viết bằng mẫu tự La-tinh, các thừa sai và thầy giảng cùng dựng nên. Người bình dân học vài tuần là đọc được. Chương 87, 96, 108, 110, 111, 118
Chữ thường Carolingien
Kiểu chữ tròn trịa, rõ ràng, có khoảng trống giữa các từ, do đan sĩ thời Charlemagne tạo ra. Chữ thường ngày nay bắt nguồn từ đó. Chương 52, 59
Codex
Sách gồm các tờ giấy gấp đôi, xếp chồng và khâu gáy như sách ngày nay. Người Kitô hữu dùng thay cuộn giấy cói. Chương 32
Consistoire
Hội đồng gồm mục sư và trưởng lão ở Geneva, họp mỗi sáng thứ Năm để gọi hỏi những người sống không xứng với Tin Mừng. Chương 93
Conversos
Người Do Thái hay con cháu họ đã theo đạo Công giáo, ở Tây Ban Nha thế kỷ XV–XVI. Ông nội Têrêsa là một converso. Chương 99
Con đường Tơ lụa
Mạng lối mòn đoàn lạc đà nối Lưỡng Hà, Trung Á với Trung Hoa. Tên này mãi đến năm 1877 mới có. Chương 57, 78
Con Đường (Đạo)
Tên các môn đệ Chúa Giêsu thuở đầu tự gọi đạo của mình, trước khi có chữ Kitô hữu. Người ngoài cũng gọi họ là những người theo Đường. Chương 10, 11, 12
Công chính hóa
Được Thiên Chúa đón nhận vào mối tương quan ngay lành với Người. Phaolô dạy việc này đến nhờ tin vào Đức Kitô, không nhờ giữ luật. Chương 13, 16
Công dân Rôma
Người mang quyền công dân Rôma, được luật pháp bảo vệ: không bị đánh đòn, bị trói khi chưa xét xử, và được kháng án lên Hoàng đế. Chương 11, 14, 17
Công đồng
Cuộc họp các vị lãnh đạo Hội Thánh để cùng phân định những vấn đề lớn. Công đồng đầu tiên họp ở Giêrusalem khoảng năm 49. Chương 10, 13, 14, 16, 18
Công giáo Cũ
Các Hội Thánh tách khỏi Rôma sau năm 1870 vì không nhận ơn bất khả ngộ của giáo hoàng, nhưng giữ dòng giám mục nối tiếp và phụng vụ xưa. Chương 132, 137, 140, 145, 149, 159
Công giáo Tiến hành
Tên gọi chung các phong trào giáo dân cùng dự phần vào việc tông đồ của hàng giáo phẩm, do Đức Piô XI cổ vũ. Chương 142, 144, 167
Công nghị
Cuộc họp các giám mục một vùng hay một Hội Thánh địa phương để bàn và quyết một việc, nhỏ hơn công đồng chung. Chương 41, 42, 44, 46, 53, 56, 60, 65, 66, 76, 83
Cộng đoàn cơ bản
Nhóm nhỏ nông dân, thợ nghèo họp mỗi tuần, đọc Lời Chúa rồi soi vào những nỗi lo cơm áo của mình. Chương 153
Cộng đoàn Kitô hữu nhỏ
Nhóm mười lăm, hai mươi gia đình cùng xóm họp ở nhà nhau để đọc Lời Chúa và giúp nhau. Tiếng Swahili gọi là jumuiya ndogo ndogo. Chương 162
Creole
Người gốc Tây Ban Nha sinh ra ở châu Mỹ, bị người sinh bên Tây Ban Nha coi thường và loại khỏi các chức vụ cao. Chương 123
Cristero
Nông dân Công giáo Mêhicô cầm vũ khí chống Luật Calles, hô “Chúa Kitô Vua muôn năm!” và giương cờ Đức Mẹ Guadalupe. Chương 143
Của Ăn Đàng
Mình Thánh Chúa trao cho người sắp qua đời, như lương thực cho chặng đường cuối về với Chúa. Tiếng Latinh gọi là viaticum. Chương 40, 44, 52
Cửa Thánh
Cánh cửa chỉ mở trong Năm Thánh. Khách hành hương đi qua cửa ấy để xin ơn tha thứ. Đức Phanxicô cho mở Cửa Thánh ở khắp nơi trong Năm Thánh Lòng Thương Xót. Chương 134, 143, 167, 168, 173
Cựu Tín
Những tín hữu Nga không chịu nhận cải cách của thượng phụ Nikon, vẫn giữ cách làm dấu hai ngón và các nghi thức cũ. Chương 119

D

Dalit
Chữ nghĩa là “bị nghiền nát”, chỉ những người bị xã hội Ấn Độ xếp ngoài bốn đẳng cấp và gọi là “không được chạm vào”. Chương 161
Dân ngoại
Người không thuộc dân Do Thái, không theo Luật Môsê, như người Hy Lạp, người Rôma. Chương 10, 12, 13, 15, 16, 17, 18
Dân Thiên Chúa
Cách Vaticanô II gọi toàn thể Hội Thánh: mọi người đã chịu phép Rửa, giáo dân cũng như giáo sĩ, cùng chung một phẩm giá. Chương 147, 148, 151, 163, 169, 171, 176
Dấu thánh (stigmata)
Năm vết thương của Đức Kitô, ở hai tay, hai chân và cạnh sườn, xuất hiện trên thân thể một số người như cha Piô. Chương 135, 144, 154, 158, 177
Devotio moderna (lòng đạo mới)
Lối sống đạo đơn sơ do Geert Groote khơi lên, sống trong các cộng đoàn Anh Em Đời Sống Chung: không cần đan viện lớn hay tranh luận thần học, chỉ mong sống giống Chúa Giêsu mỗi ngày. Chương 43, 84
Dhimmi (dân được bảo hộ)
Kitô hữu và người Do Thái sống dưới quyền Hồi giáo, được luật Hồi giáo gọi là “Dân Sách”: được giữ đạo, nhưng phải nộp thuế riêng, không mang vũ khí, không xây nhà thờ mới. Chương 55, 86
Didakhê
“Lời giảng dạy của mười hai Tông đồ”, một sách nhỏ cuối thế kỷ I dạy về phép rửa, Thánh Thể và đời sống cộng đoàn. Chương 24, 25
Diệt chủng
Giết hại hàng loạt để tiêu diệt cả một nhóm dân. Ở Rwanda năm 1994, chừng tám trăm ngàn người bị giết trong khoảng một trăm ngày. Chương 137, 141, 143, 150, 155, 159
Dòng Ba Đa Minh (Mantellate)
Phụ nữ thuộc Dòng Ba Đa Minh, sống cầu nguyện, hãm mình và làm việc bác ái ngay tại nhà mình, không vào đan viện, như Catarina thành Siena. Chương 80
Dòng giám mục nối tiếp
Chuỗi giám mục, vị này đặt tay truyền chức cho vị sau, nối lại từ các Tông đồ. Nhờ đó chức thánh được coi là thành sự. Chương 132
Dòng hiệp sĩ
Dòng tu mà tu sĩ vừa khấn khó nghèo, khiết tịnh, vâng phục, vừa mang gươm hộ tống khách hành hương, như dòng Đền Thờ và dòng Bệnh viện. Chương 69–71, 77, 80
Dòng khất thực
Dòng tu không có ruộng đất hay bổng lộc, sống nhờ lao động và bố thí, đi giảng giữa phố thị, như dòng Phanxicô và dòng Đa Minh. Chương 76, 78
Dòng máu sạch
Quan niệm ở Tây Ban Nha thời ấy: dòng họ không có tổ tiên Do Thái hay Hồi giáo mới được coi là quý. Têrêsa không hỏi điều này khi nhận người vào dòng. Chương 99
Dòng Mến Thánh Giá
Hội dòng nữ đầu tiên của người Việt, do Đức cha Lambert lập năm 1670. Các chị sống giữa làng, dệt vải, hái thuốc, dạy trẻ, không ở sau tường tu viện. Chương 109, 110, 111, 125
Dòng Xitô
Dòng tu ra đời ở Cîteaux năm 1098, giữ đúng Luật thánh Biển Đức, nghèo khó, mặc len trắng, tự tay lao động. Thánh Bênađô là người nổi tiếng nhất. Chương 43, 52, 63, 70, 72, 74–76, 82, 86
Dubia
Chữ La-tinh nghĩa là “những điều nghi vấn”. Năm 2016, bốn hồng y gửi giáo hoàng năm câu hỏi công khai dưới tên này. Chương 167
Dụ ngôn
Truyện ngắn lấy từ đời thường, như người gieo giống hay người cha nhân hậu, Chúa Giêsu kể để dạy về Nước Thiên Chúa. Chương 2, 3, 7
Dự tòng
Người đang học giáo lý để chuẩn bị chịu phép Rửa. Người mới chịu phép Rửa gọi là tân tòng. Chương 21, 25, 27, 28, 30

Đ

Đan sĩ, đan viện
Đan sĩ là người khấn sống độc thân, cầu nguyện và lao động, tách khỏi thế gian. Nơi họ ở chung gọi là đan viện, vẫn đón khách và giúp người nghèo. Chương 39, 41–43, 45–80, 84, 86
Đàm thoại trong Thần Khí
Cách họp của Thượng Hội đồng: mỗi người lần lượt nói điều mình nghiệm thấy khi cầu nguyện, mọi người lắng nghe, thinh lặng, rồi cùng tìm xem Chúa Thánh Thần dẫn đi đâu. Chương 171
Đàng Trong, Đàng Ngoài
Hai nửa nước Việt chia đôi: miền nam do chúa Nguyễn cai trị, miền bắc do chúa Trịnh nắm thực quyền. Chương 96, 106, 108, 109, 111, 118, 122, 125
Đảng Trung tâm
Chính đảng của người Công giáo Đức, do Windthorst lãnh đạo. Họ giành thêm ghế mỗi kỳ bầu cử và thắng cuộc Kulturkampf bằng lá phiếu. Chương 129
Đại diện thường trú
Chức danh Tòa Thánh dùng cho người đại diện sống ở Hà Nội. Chưa phải sứ thần tòa thánh vì hai bên chưa có quan hệ ngoại giao đầy đủ. Chương 167, 169
Đại diện tông tòa
Giám mục thay mặt Giáo hoàng coi một vùng truyền giáo chưa có giáo phận chính thức. Chương 108, 109, 125
Đại đội trưởng (bách phu trưởng)
Sĩ quan Rôma chỉ huy chừng một trăm lính. Côrnêliô ở Xêdarê và Giuliô, người áp giải Phaolô đi Rôma, đều giữ chức này. Chương 10, 17
Đại học
Chữ Latinh universitas vốn chỉ một hội đoàn: hội của thầy và trò. Những đại học đầu tiên ở Bologna, Paris, Oxford. Chương 50, 55, 72, 76, 77, 79, 81–86
Đại kết
Phong trào tìm cách đưa các Hội Thánh Kitô giáo về gần nhau. Khởi đầu mạnh từ Hội nghị Truyền giáo Thế giới ở Edinburgh năm 1910. Chương 128
Đại kết bằng máu
Lời Đức Phanxicô: kẻ giết người không hỏi nạn nhân thuộc Giáo hội nào, nên máu tử đạo nối các Kitô hữu lại với nhau. Chương 150
Đại Ly giáo (1054)
Tên gọi sau này cho cuộc chia rẽ giữa Hội Thánh Công giáo phương Tây và Chính Thống phương Đông, thường đặt mốc năm 1054, khi đặc sứ Humbertô đặt bản án tuyệt thông lên bàn thờ Hagia Sophia. Chương 67
Đạo Mani
Tà thuyết từ Ba Tư dạy rằng hai vị thần Thiện và Ác giao tranh, và người phạm tội là do phần bóng tối trong mình. Augustinô theo phái này chín năm. Chương 46, 49, 50, 52, 56, 66
Đặc sủng
Ơn riêng Chúa Thánh Thần ban cho một người hay một phong trào để phục vụ ích chung của Hội Thánh. Chương 151, 154
Đặc sứ
Người thay mặt giáo hoàng, được sai đi làm một việc hay trông coi một vùng, nói và quyết định nhân danh ngài. Chương 42, 58, 60, 62, 67, 70–74, 76
Đấng Đáng Kính
Danh hiệu Hội Thánh dành cho người đã được nhận là sống nhân đức anh hùng, bước đầu trên con đường phong thánh. Chương 100, 108
Đất của ai, đạo của người ấy (cuius regio, eius religio)
Nguyên tắc của Hòa ước Augsburg: vương hầu theo đạo nào thì dân trong đất ông phải theo đạo ấy. Ai không chịu thì được bán nhà đất mà đi nơi khác. Chương 92, 112
Đêm tối (của tâm hồn)
Theo Gioan Thánh Giá, lúc người cầu nguyện không còn cảm thấy gì, Thiên Chúa như vắng mặt. Đó là lúc Người dạy ta yêu Người vì chính Người. Chương 99, 124, 127
Đền Lý Trí
Tên những người cách mạng Pháp đặt cho Đức Bà Paris năm 1793, khi họ đập tượng, lột đồ thờ và đem thờ lý trí thay Thiên Chúa. Chương 174
Đền tội
Thời gian sám hối công khai trước cộng đoàn dưới sự hướng dẫn của giám mục, để được nhận trở lại. Chương 35
Đế quốc Rôma Thần thánh
Tên người sau gọi đế chế ở Tây Âu bắt đầu từ lễ Giáng Sinh năm 800, về sau do các vua Đức nắm, tồn tại đến năm 1806. Chương 59
Đệ nhất Tổng tài
Chức đứng đầu nước Pháp của Napoléon từ năm 1799, trước khi ông tự xưng hoàng đế năm 1804. Chương 121
Điều khoản hữu cơ
Bảy mươi bảy điều Napoléon tự ý thêm vào Concordat năm 1802 mà giáo hoàng chưa hề được hỏi ý. Chúng đặt Hội Thánh Pháp dưới sự giám sát của nhà nước. Chương 121
Địa phận tông tòa
Vùng truyền giáo lệ thuộc thẳng vào Rôma, do giám mục thừa sai coi sóc. Khi đủ lớn mạnh thì thành giáo phận chính tòa với giám mục bản xứ. Chương 145, 146, 169
Định tín
Bản tuyên bố chính thức của một công đồng về điều phải tin. Định tín Canxêđônia nói Đức Kitô có hai bản tính trong một Ngôi vị. Chương 48, 49, 56, 58, 71, 73, 79, 83, 85
Đoàn Kết (Solidarność)
Công đoàn tự do đầu tiên ở khối Cộng sản, ra đời tháng Tám năm 1980 ở xưởng tàu Gdańsk. Chương 144, 153, 157, 158
Đoạn Đường Giữa
Tên chặng vượt Đại Tây Dương của tàu nô lệ, kéo dài từ năm tuần đến ba tháng. Tù nhân bị xích dưới boong, xếp như kiện hàng. Chương 103
Đóng đinh
Cực hình của Rôma dành cho nô lệ và kẻ nổi loạn: đóng đinh vào cây thập giá, chết ngạt sau nhiều giờ, xác phơi cho thiên hạ thấy. Chương 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9
Đồng bản thể (homoousios)
Chữ Hy Lạp nghĩa là cùng một bản thể. Công đồng Nicêa dùng chữ ấy để khẳng định Chúa Con là Thiên Chúa thật như Chúa Cha. Chương 40–42, 71
Đồng lương đủ sống
Tiền công đủ cho người thợ siêng năng nuôi mình và gia đình một cách đàng hoàng. Thông điệp Rerum Novarum đòi điều ấy là công bằng. Chương 134, 135
Đổi mới
Công cuộc cải cách mở ra từ Đại hội Đảng lần thứ Sáu năm 1986, khiến đời sống tôn giáo dần dần cởi mở hơn. Chương 145, 147, 165, 169
Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội
Mầu nhiệm Đức Mẹ được gìn giữ khỏi tội tổ tông ngay từ lúc thụ thai. Hội Thánh tuyên bố thành tín điều năm 1854. Chương 100, 102, 123, 124, 129, 130, 131

E

Ekthesis và Typos
Hai sắc lệnh hoàng đế về ý chí nơi Đức Kitô. Ekthesis (638) buộc nhận chỉ có một ý chí; Typos (648) cấm mọi người bàn chuyện một hay hai ý chí. Chương 56
Encomienda (chế độ giao phó)
Chế độ Tây Ban Nha giao cho mỗi người một số dân bản xứ. Người ấy phải dạy họ đạo và che chở họ, đổi lại được bắt họ làm việc. Thực tế thành lao động khổ sai. Chương 101, 116
Essênê
Nhóm Do Thái đạo đức bỏ thành thị ra sống khắc khổ nơi hoang địa gần Biển Chết, chuyên cầu nguyện và chép Kinh Thánh. Chương 1
Examen (xét mình)
Lời cầu nguyện ngắn mỗi ngày, dừng lại chừng mười lăm phút nhìn xem Thiên Chúa đã ở đâu trong ngày và mình đã đáp lại thế nào. Chương 96
Extra omnes
Câu Latinh nghĩa là “ai không có phận sự thì ra ngoài”. Được hô trước khi đóng cửa nhà nguyện Sistina để các hồng y bắt đầu mật nghị. Chương 172
Ex cathedra
Chữ La-tinh nghĩa là “từ ghế giảng”. Chỉ khi giáo hoàng long trọng định tín một điều đức tin hay luân lý cho cả Hội Thánh thì mới có ơn bất khả ngộ. Chương 131

G

Gacaca
Chữ Rwanda nghĩa là “cỏ”, chỉ tục xử việc làng trên bãi cỏ. Sau năm 1994, Rwanda dùng nó để xét hàng triệu vụ diệt chủng. Chương 159
Ghetto
Khu phố có tường bao, cổng khóa ban đêm, bắt người Do Thái phải dồn vào ở. Khu ghetto Rôma lập năm 1555 và tồn tại đến năm 1870. Chương 97
Giám hạt tòng nhân
Cơ cấu đặc biệt trong luật Hội Thánh, gồm một giám hạt đứng đầu cùng linh mục và giáo dân. Opus Dei là cơ cấu đầu tiên thuộc loại này. Chương 154
Giám Lý (Methodist)
Tên của những người theo John Wesley vì nếp sống có phương pháp: họp nhóm nhỏ mỗi tuần, cầu nguyện, ăn chay, thăm tù. Sau khi ông mất họ lập Hội Thánh riêng. Chương 91, 117, 128
Giám mục
Người coi sóc một Hội Thánh địa phương, kế thừa các Tông đồ. Chữ Hy Lạp episkopos nghĩa là “người trông coi”. Từ thời Ignatiô, mỗi thành có một giám mục. Chương 18, 25
Giám mục đoàn
Toàn thể các giám mục, cùng với giáo hoàng và không bao giờ tách khỏi ngài, chia nhau trách nhiệm với cả Hội Thánh. Công đồng Vaticanô II nói rõ điều này. Chương 131
Giám mục hiệu tòa
Giám mục mang tên một giáo phận xưa không còn hoạt động, thường là người giúp việc hay làm sứ vụ riêng. Chương 104, 109, 111
Giáo hội Công giáo Hy Lạp (Công giáo Đông phương)
Hội Thánh giữ nghi lễ Byzantine, linh mục được lập gia đình, nhưng hiệp thông với giáo hoàng. Ở Đông Âu, chế độ cộng sản gọi là Hội Thánh bị xóa tên. Chương 144, 147, 150
Giáo hội tự trị
Mỗi Giáo hội trong Hội Thánh Công giáo có phụng vụ, luật lệ và hàng giáo phẩm riêng, nhưng cùng một đức tin và hiệp thông với giáo hoàng. Chương 150
Giáo khu
Vùng truyền giáo do một giám mục coi sóc, chưa phải giáo phận chính thức. Triều Tiên thành giáo khu riêng năm 1831. Chương 126, 129
Giáo lý hỏi thưa (bổn)
Sách dạy đạo theo lối một câu hỏi ngắn, một câu đáp ngắn để học thuộc lòng. Chương 92, 98
Giáo phụ
Các thầy và giám mục thời xưa có đức tin vững, có tài viết sách, được Hội Thánh tôn trọng. Chương 31, 32, 34
Giáo phụ sa mạc
Các đan sĩ và ẩn sĩ đầu tiên ở sa mạc Ai Cập, Palestine, Syria. Những lời dạy bình dị của các ngài được gom thành sách. Chương 39, 43
Giáo phụ Tông đồ
Các vị lãnh đạo Hội Thánh thế hệ ngay sau các Tông đồ, từng học với các ngài hoặc với môn đệ các ngài, như Clêmentê, Ignatiô, Pôlycarpô. Chương 24, 25
Giáo sĩ đã thề và không thề
Người đã tuyên thệ trung thành với bản hiến chế, và người từ chối. Từ đó làng nào ở Pháp cũng có thể có hai ông cha. Chương 93, 94, 120, 121, 129, 131
Giáo tỉnh
Nhóm giáo phận do một tổng giám mục đứng đầu. Việt Nam có ba giáo tỉnh từ năm 1960: Hà Nội, Huế, Sài Gòn. Chương 145, 146, 165, 169
Giáo triều Rôma
Bộ máy điều hành trung ương của Hội Thánh, giúp giáo hoàng coi việc chung. Chương 139, 145, 146, 147, 151, 157, 165, 167, 168, 171, 173
Giảm xá (reducción)
Làng do các cha Dòng Tên lập cho người Guaraní. Tên Tây Ban Nha nghĩa là gom những người sống tản mác trong rừng về sống chung với nhau. Chương 116
Giảng đại phúc
Cuộc giảng dài ngày ở một giáo xứ, gồm giảng dạy, giáo lý và giải tội. Các cha Lazarô đi giảng đại phúc ở làng quê nghèo. Chương 114
Giấy thông hành (salvus conductus)
Văn bản vua cam kết bằng danh dự: người cầm được đi, ở lại và trở về bình yên. Hus cầm giấy này đến Constance mà vẫn bị thiêu. Chương 84, 85
Giếng rửa tội
Bồn nước trong nhà rửa tội, nơi người dự tòng bước xuống chịu phép Rửa trong đêm Canh thức Phục Sinh. Chương 39, 44, 46, 50, 58, 62
Giờ kinh (Công việc của Chúa)
Những giờ kinh chung trong ngày của đan viện: kinh đêm, kinh sáng, giờ nhất, ba, sáu, chín, kinh chiều, kinh tối. Biển Đức gọi đó là “Công việc của Chúa”. Chương 42, 44–46, 52, 61–63, 65, 72, 78, 83
Gothic
Lối xây thánh đường thế kỷ XII–XIII với vòm nhọn, trụ chống bay, tường mỏng, cửa sổ lớn lắp kính màu. Chương 76, 77, 80, 86
Gulag
Hệ thống trại lao động khổ sai mênh mông của Liên Xô, bắt đầu từ quần đảo Solovki. Chương 144

H

Haec Sancta
Sắc lệnh năm 1415 của Công đồng Constance, nói công đồng chung có quyền bính trực tiếp từ Đức Kitô, mọi người, kể cả giáo hoàng, phải vâng theo. Chương 85
Hangeul
Bảng chữ Triều Tiên do vua Sejong đặt vào những năm 1440 để dân thường học trong vài ngày. Giới học giả khinh là “chữ đàn bà”; người Công giáo dùng nó để dịch kinh. Chương 126
Hàng giáo phẩm
Các giám mục và cơ cấu giáo phận của một nước. Lập hàng giáo phẩm nghĩa là xứ truyền giáo thành Hội Thánh có giáo phận chính thức. Chương 109, 119, 127, 129
Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học
Hội các nhà khoa học hàng đầu, kể cả người không Công giáo, họp để cố vấn Tòa Thánh. Cha Lemaître làm chủ tịch từ năm 1960. Chương 140
Hầm mộ (nghĩa trang ngầm)
Nghĩa trang Kitô hữu đào trong đá dưới lòng đất quanh Rôma, còn gọi là hang toại đạo. Đây là nơi chôn cất, không phải nơi trốn bách hại. Chương 22, 28, 29, 30, 37
Hesychia
Tiếng Hy Lạp nghĩa là sự tĩnh lặng, bình an trong lòng. Các đan sĩ Athos gọi lối sống chiêm niệm quanh Kinh Chúa Giêsu bằng tên này. Chương 119
Hexapla
Bộ Cựu Ước sáu cột của Origênê, đặt bản Híp-ri bên cạnh các bản dịch Hy Lạp để đối chiếu. Chương 34
Hiến chế Dân sự về Giáo sĩ
Đạo luật năm 1790: giám mục và cha xứ do cử tri bầu và nhà nước trả lương, không cần giáo hoàng phê chuẩn. Chương 120
Hiến chế, sắc lệnh, tuyên ngôn
Ba loại văn kiện công đồng. Hiến chế bàn giáo lý hay nguyên tắc lớn; sắc lệnh nêu việc thực hành; tuyên ngôn nói quan điểm của Hội Thánh về một đề tài. Chương 132, 146, 147, 148, 151, 152, 154, 157, 176
Hiện tượng học
Trường phái triết học Đức chú ý sát đến kinh nghiệm cụ thể của con người. Chương 157
Hiệp hành
Cả Hội Thánh, giáo dân lẫn chủ chăn, cùng nhau bước đi và lắng nghe nhau. Chương 167, 171
Hiệp thông
Tình trạng các Hội Thánh cùng một đức tin, cùng bí tích, nhìn nhận nhau. Dấu chỉ là đọc tên nhau trong kinh nguyện Thánh lễ. Chương 40, 41, 48, 53, 56–58, 62, 64, 65, 67, 79, 80, 82
Hiệp ước bất bình đẳng
Các hiệp ước nhà Thanh buộc phải ký sau những trận thua phương Tây, nhường quyền lợi cho ngoại quốc, trong đó có quyền cho thừa sai đi lại và mua đất. Chương 138
Hiệp ước Concordat
Hiệp ước giữa giáo hoàng và một nhà nước, ghi quyền và bổn phận của hai bên. Hiệp ước năm 1801 giữa Đức Piô VII và Napoléon mở lại nhà thờ ở Pháp. Chương 121, 124
Hiệp ước Latêranô
Các hiệp ước năm 1929 giữa Tòa Thánh và nước Ý. Rôma được công nhận là thủ đô nước Ý, còn Giáo hoàng có chủ quyền trên Quốc gia Thành Vatican. Chương 141, 176
Hijra
Cuộc dời đi của Muhammad và các tín đồ từ Mecca sang Mêđina năm 622. Người Hồi giáo lấy năm này làm năm thứ nhất của lịch Hồi giáo. Chương 55
Hoán cải sinh thái
Lời mời trong thông điệp Chúc tụng Chúa: đổi cách sống để bớt phung phí, bớt mua sắm, và nhìn muôn vật như quà tặng của Thiên Chúa. Chương 168
Hoạn quan
Quan hầu trong cung vua thời xưa, bị tước khả năng sinh con. Luật Môsê không cho hạng người này vào cộng đoàn của Đức Chúa. Chương 10
Hòa bình của Thiên Chúa
Phong trào từ năm 989: giám mục bắt hiệp sĩ thề không cướp nhà thờ, người nghèo, giáo sĩ không vũ khí. Sau thêm “Hưu chiến của Thiên Chúa”: cấm đánh nhau vào những ngày nhất định. Chương 61, 69, 71
Học tập cải tạo
Tên gọi các trại giam sau năm 1975 dành cho sĩ quan, công chức chế độ cũ, có cả linh mục và tu sĩ. Chương 145
Học thuyết khám phá
Ý niệm các đế quốc châu Âu dùng để đòi đất của những dân tộc không theo Kitô giáo. Tòa Thánh bác bỏ năm 2023. Chương 155
Học thuyết xã hội của Hội Thánh
Những điều Hội Thánh dạy về công bằng, lao động, tài sản và hòa bình, bắt đầu từ thông điệp Rerum Novarum năm 1891. Chương 175
Hồng y
Giáo sĩ cao cấp giúp giáo hoàng. Từ năm 1059, chính các hồng y bầu giáo hoàng. Chương 61, 67–74, 76–82, 84–86
Hội đường
Nơi người Do Thái họp ngày Sabát để nghe đọc Kinh Thánh và cầu nguyện. Phaolô đến thành nào cũng vào hội đường trước tiên. Chương 1, 2, 3, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15
Hội nghị ba đẳng cấp
Hội nghị toàn nước Pháp gồm giáo sĩ, quý tộc và tất cả những người còn lại. Họp ở Versailles năm 1789 sau 175 năm im lặng. Chương 120
Hội nhập văn hóa
Cách đem Tin Mừng vào tiếng nói, nếp sống và nghệ thuật của một dân tộc, để đức tin mang nét riêng của dân tộc ấy. Chương 137, 138
Hội Thánh Hầm trú
Hội Thánh sống âm thầm dưới chế độ cấm đạo: dâng lễ lén, rửa tội trong nhà, truyền chức giám mục không ai biết. Chương 144
Hội Thánh Phương Đông
Hội Thánh nói tiếng Syria ở Ba Tư và Lưỡng Hà, tự quản từ năm 424, không nhận Công đồng Êphêsô. Theo Con đường Tơ lụa đến tận Trung Hoa. Phương Tây quen gọi lầm là “phái Nestôriô”. Chương 41, 42, 47, 55–58, 66, 78, 86
Hội thờ phượng
Hội giáo dân do luật Pháp năm 1905 buộc lập để giữ tài sản nhà thờ. Đức Piô X cấm người Công giáo Pháp lập hội ấy. Chương 139
Hội Thừa sai Paris
Hội các linh mục Pháp chuyên đi truyền giáo ở châu Á. Chương 95, 106, 108, 109, 111, 118, 125, 126
Huấn quyền
Quyền giảng dạy chính thức về đức tin và luân lý của giáo hoàng và các giám mục hiệp thông với ngài. Chương 171
Huấn thị
Văn kiện của một bộ thuộc Tòa Thánh, giải thích hay hướng dẫn cách áp dụng giáo huấn. Chương 138, 153, 163
Huguenot
Tên gọi các môn đệ của Calvin ở Pháp. Họ họp trong những căn phòng quét vôi trắng, không tượng không tranh, và hát Thánh vịnh bằng tiếng Pháp. Chương 93, 112
Hutu và Tutsi
Hai nhóm dân ở Rwanda, cùng tiếng nói, cùng phong tục. Thời thuộc địa Bỉ, người ta ghi chữ Hutu hay Tutsi vào thẻ căn cước. Chương 159

I

Ichthys
Chữ Hy Lạp nghĩa là “con cá”, cũng là chữ đầu của câu “Đức Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, Đấng Cứu Độ”. Kitô hữu xưa vẽ hình cá làm dấu nhận nhau. Chương 30
Imam và Đại Imam
Imam là người dẫn đầu kinh nguyện trong đền thờ Hồi giáo. Đại Imam là tiếng gọi vị lãnh đạo cao nhất của Al-Azhar ở Cairo. Chương 149, 156, 168
Incunabula
Sách in trước năm 1501. Tiếng La-tinh nghĩa là “cái nôi”, nhắc những ngày nôi của nghề in. Chương 87

K

Khachkar
Cây thánh giá bằng đá của người Armenia, mỗi cây một hoa văn khắc mịn như đăng ten. Chương 150
Khalip
Người kế vị ngôn sứ Muhammad, vừa là lãnh tụ tôn giáo vừa đứng đầu cộng đồng Hồi giáo. Abu Bakr là khalip đầu tiên, Umar là khalip thứ hai. Chương 55, 56, 58–60, 66, 69, 78
Khan (Đại hãn)
Danh hiệu vua chúa Mông Cổ. “Khan” là chúa một miền; “Đại hãn” là vua cả, đứng trên các khan khác. Chương 78
Khải huyền (lối văn)
Lối văn của người Do Thái, dùng thị kiến, biểu tượng và con số như mật mã để an ủi người bị áp bức. Chữ Hy Lạp nghĩa là “vén màn”. Chương 24
Khâm sứ Tòa Thánh
Người đại diện giáo hoàng bên cạnh Hội Thánh của một nước, như Đức cha Costantini ở Trung Hoa năm 1922. Chương 138, 146, 149
Khu nội vi
Phần tu viện chỉ dành cho các tu sĩ trong dòng. Theo luật, người ngoài, nhất là đàn ông, không được vào. Chương 99, 114, 115
Khủng bố Đỏ và Khủng bố Trắng
Hai làn sóng giết người trong nội chiến Tây Ban Nha: phe Cộng hòa giết giáo sĩ và tu sĩ, phe Franco giết người bị nghi theo Cộng hòa. Chương 143
Kinh bổn
Những lời kinh đọc hằng ngày, như kinh sáng, kinh tối, kinh cầu, theo bản văn các thừa sai và thầy giảng đã soạn. Chương 111
Kinh Chúa Giêsu
Lời kinh ngắn của người Chính Thống: “Lạy Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót con là kẻ có tội.” Đọc lặp lại theo nhịp thở. Chương 119
Kinh Nguyện Thánh Thể I
Lời kinh đọc giữa Thánh lễ, còn gọi là Lễ quy Rôma. Kinh này xướng tên các thánh xưa như Linô, Clêtô, Clêmentê, Xíttô, Cyprianô. Chương 21, 22, 27
Kinh Tin Kính
Bản tuyên xưng đức tin cộng đoàn đọc chung trong Thánh lễ Chúa nhật. Bản ta đọc hôm nay là Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli. Chương 40, 42, 47, 48, 57, 58, 60, 61, 64–67, 71, 78, 86
Kitô hữu
Tên gọi những người thuộc về Đức Kitô, do dân thành Antiôkhia đặt cho các môn đệ lần đầu tiên. Từ đó đạo không còn là một nhánh nhỏ của Do Thái giáo. Chương 10
Kitô hữu ẩn mình (Kakure Kirishitan)
Những người Nhật giữ đạo trong bí mật hơn hai trăm năm, không linh mục, không nhà thờ, bề ngoài nhà nào cũng ghi tên ở chùa. Chương 106, 124, 125
Kitô hữu Thánh Tôma
Cộng đoàn cổ ở bờ biển Malabar, Ấn Độ, tin Thánh Tôma Tông đồ đến đây năm 52. Họ dùng tiếng Syria trong phụng vụ. Chương 57
Know-Nothings
Đảng chống người nhập cư và người Công giáo ở Mỹ thập niên 1850. Tên nghĩa là “những kẻ chẳng biết gì”. Chương 135
Kulturkampf (đấu tranh văn hóa)
Cuộc đấu tranh của Bismarck chống người Công giáo trong đế quốc Đức từ năm 1871: trục xuất Dòng Tên, giám sát trường học, bắt giám mục. Chương 127, 129
Kỳ mục
Bậc cao niên được các Tông đồ đặt tay để coi sóc một giáo đoàn. Chữ Hy Lạp là presbyteros, về sau thành chữ “linh mục”. Chương 13, 18, 22, 23, 25
Kwashiorkor
Bệnh thiếu đạm làm trẻ em gầy trơ xương, bụng phình to, nặng nhất ở vùng bị vây đói. Chương 156

L

Labarum
Ngọn cờ thánh của Constantinô: cán giáo dát vàng, thanh ngang hình thập giá, trên đỉnh có dấu Chi-Rho. Chương 37
Latinh hóa
Việc buộc các Giáo hội Đông phương bỏ phụng vụ và tập tục riêng để theo lối Rôma. Chương 150
Làng lương
Làng không có đạo. Người Công giáo bị đưa đến sống xen kẽ dưới sự canh giữ của chính làng ấy. Chương 125
Lãnh chúa
Người nắm một miền đất ở Nhật thời xưa, có quân samurai riêng, và thường quyết định cả tôn giáo của dân vùng mình. Chương 88, 92, 100, 105, 106, 112
Lạc giáo
Giáo thuyết sai lạc, làm lệch đức tin Hội Thánh đã nhận từ các Tông đồ. Chương 31, 32, 34, 35
Lăng trì
Hình phạt cắt từng miếng thịt cho đến chết. Cố Du bị xử như thế ở Huế năm 1835. Chương 125
Lectio divina
Chữ Latinh nghĩa là “đọc Lời Chúa”. Đọc Kinh Thánh thật chậm, nhẩm từng câu cho đến khi thành lời cầu nguyện. Chương 52
Lễ Các Đẳng
Cách gọi ở Việt Nam ngày 2 tháng Mười Một, cầu cho các linh hồn, bắt nguồn từ lệnh của Thánh Ôđilô ở Cluny. Chương 63, 79
Lễ cung hiến
Nghi lễ long trọng dâng một nhà thờ hay bàn thờ mới cho Thiên Chúa. Mỗi năm Hội Thánh còn mừng ngày kỷ niệm cung hiến những nhà thờ lớn. Chương 38, 39, 53, 59, 70, 76
Lễ Ngũ Tuần
Lễ mùa gặt của người Do Thái, mừng vào ngày thứ năm mươi sau Vượt Qua. Hội Thánh mừng ngày ấy là lễ Chúa Thánh Thần hiện xuống. Chương 6, 7
Lễ Vượt Qua
Đại lễ mùa xuân của người Do Thái, nhớ đêm Chúa cứu tổ tiên khỏi ách nô lệ Ai Cập. Hàng chục vạn người hành hương về Giêrusalem. Chương 2, 3, 4, 5, 6, 8
Libellus
Giấy chứng nhận đã tế thần thời hoàng đế Đêciô, có chữ ký viên chức. Người bỏ tiền mua giấy này gọi là libellatici, “những kẻ có giấy”. Chương 27
Liên đới
Tình gắn bó giữa những con người và các dân tộc, đòi hỏi mỗi người lo cho điều tốt chung của mọi người, nhất là người yếu thế. Chương 163, 170, 175
Liên hiệp Utrecht
Liên hiệp các Hội Thánh Công giáo Cũ, lập năm 1889 ở Utrecht, Hà Lan, còn đến ngày nay. Chương 132
Liên minh Thánh
Giao ước năm 1815 của ba vua Nga, Áo, Phổ hứa cai trị theo Tin Mừng và giúp nhau giữ trật tự. Thực chất là đem quân dẹp các phong trào đòi tự do. Chương 122
Liên tôn (đối thoại liên tôn)
Việc người Kitô hữu gặp gỡ, tôn trọng và cộng tác với các tôn giáo khác (Do Thái, Hồi, Phật…). Khác với đại kết, là tìm hiệp nhất giữa các Kitô hữu. Chương 149
Linh mục hòa bình
Linh mục do nhà nước cộng sản nâng đỡ để chia rẽ hàng giáo sĩ và tách giáo dân khỏi giáo hoàng. Chương 144
Lính Zouave
Thanh niên Công giáo nhiều nước sang tình nguyện cầm súng bảo vệ giáo hoàng, mặc quân phục rộng thùng thình bắt chước trung đoàn Zouave của Pháp. Chương 129
Lịch Julius và lịch Grêgôriô
Lịch Julius lệch mặt trời chừng mười ngày. Năm 1582 Grêgôriô XIII cắt mười ngày: sau 4 tháng Mười là 15 tháng Mười. Chương 99
Lollard
Tên gọi những người theo Wycliffe, có lẽ từ chữ Hà Lan cổ nghĩa là “kẻ lẩm bẩm”, vì hay lẩm bẩm đọc kinh. Chương 83
Lời khấn thứ tư
Lời khấn riêng của người Dòng Tên, ngoài ba lời khấn thường: vâng phục giáo hoàng, sẵn sàng đi bất cứ nơi nào ngài sai đến. Chương 118
Luật Calles
Các điều luật chống giáo sĩ của tổng thống Calles, thi hành nghiêm năm 1926: cấm dòng tu, hạn chế linh mục, phạt tù người vi phạm. Chương 143
Luật phạm thượng
Luật Pakistan xử nặng, có thể tử hình, người bị tố xúc phạm kinh Qur’an hay Tiên tri Muhammad. Chương 161
Luyện ngục
Nơi hay trạng thái linh hồn người đã qua đời còn vướng tội được thanh luyện, nhờ lời cầu nguyện của Hội Thánh. Chương 86
Lửa Hy Lạp
Chất lỏng phun từ ống đồng ở mũi tàu Byzantium, cháy ngay trên mặt nước. Triều đình giữ kín công thức, nay không ai biết làm bằng gì. Chương 55
Lựa chọn ưu tiên cho người nghèo
Tinh thần các giám mục Mỹ Latinh nêu ở Puebla năm 1979: Hội Thánh đặt người nghèo lên hàng đầu. Chương 153
Ly giáo
Tách khỏi Hội Thánh, lập một cộng đoàn riêng dù vẫn giữ phần lớn đức tin. Chương 35
Ly giáo Tây phương (Đại ly giáo)
Gần bốn mươi năm (1378–1417) Hội Thánh phương Tây có hai, rồi ba giáo hoàng cùng nhận mình là chính danh. Công đồng Constance chấm dứt. Các chương 82–85 gọi là “Đại ly giáo”. Chương 79, 82–85

M

Mamluk
Những người vốn là nô lệ được nuôi làm lính Hồi giáo. Năm 1250 họ cướp quyền ở Ai Cập, rồi kết liễu các nhà nước thập tự quân. Chương 70, 78
Maranatha
Tiếng kêu của Kitô hữu đầu tiên bằng tiếng Aram: “Lạy Chúa chúng con, xin ngự đến!” Chương 24, 25
Maronite
Hội Thánh Đông phương hiệp thông với Rôma, phần lớn người dân Libăng theo. Chương 150, 173
Mảnh văn Muratori
Danh mục sách thánh cổ nhất còn lại, lập khoảng cuối thế kỷ II, tìm thấy ở Milanô năm 1740. Chương 32
Mặc khải tư
Điều Chúa tỏ riêng cho một người hay một nơi, như Lộ Đức, Fatima. Hội Thánh không buộc ai phải tin như tin Kinh Tin Kính. Chương 24
Mật nghị (conclave)
Cuộc họp kín của các hồng y để bầu giáo hoàng. Chữ Latinh nghĩa là “có chìa khóa”, vì họ bị khóa trong phòng cho đến khi bầu xong. Chương 71, 82, 85
Mêsia (Kitô)
Chữ Híp-ri Mashiah, Hy Lạp Christos, nghĩa là “Đấng được xức dầu”: Đấng Cứu Thế mà Thiên Chúa đã hứa cho dân Ítraen. Chương 1, 3, 4, 7, 9
Mệnh đề
Một câu giáo lý cụ thể, được đưa ra để Hội Thánh xét là đúng hay sai. Giáo hoàng lên án năm mệnh đề lấy từ cuốn Augustinus. Chương 115
Millet
Tên Ottoman gọi một cộng đồng tôn giáo trong đế quốc. Thượng phụ Constantinôpôli là người đứng đầu “dân Rôma”, tức mọi người Chính Thống. Chương 119
Mita
Chế độ lao dịch của người Inca mà Tây Ban Nha làm sống lại. Từ năm 1573, mỗi làng cao nguyên phải gửi một người đàn ông trong bảy đến mỏ Potosí. Chương 101
Morisco
Người Hồi giáo ở Tây Ban Nha bị buộc chịu phép Rửa. Trên giấy là Kitô hữu, nhưng nhiều người vẫn giữ nếp đạo cũ. Chương 89
Mục lục sách cấm
Danh sách những cuốn sách Hội Thánh cấm tín hữu đọc, do một thánh bộ ở Rôma giữ. Phaolô IV lập bản đầu tiên, nghiêm đến nỗi cấm cả mọi tác phẩm của Erasmô. Chương 97, 99, 113, 117

N

Nạn đói năm Ất Dậu
Nạn đói mùa đông 1944 và xuân 1945 ở miền Bắc và miền Trung, làm chừng một đến hai triệu người chết. Chương 142, 145
Năm Thánh
Năm đặc biệt để sám hối và hành hương; ai viếng các đền thánh theo điều kiện thì được ơn toàn xá. Năm Thánh đầu tiên là năm 1300. Chương 69, 74, 79–81
Năm tòa thượng phụ
Rôma, Constantinôpôli, Alêxanđria, Antiôkhia, Giêrusalem. Phương Đông coi Rôma là anh cả, không phải người cha. Chương 55, 66
Nghi lễ Malabar
Cuộc tranh luận về việc cho người Ấn mới theo đạo giữ tập tục đẳng cấp, sợi chỉ thiêng, chỏm tóc. Rôma cấm hẳn năm 1744. Chương 107, 118
Nghi thức Khai tâm Kitô giáo cho người lớn
Con đường dự tòng xưa được phục hồi năm 1972: nhiều tháng học hỏi rồi lãnh ba bí tích Rửa tội, Thêm sức, Thánh Thể trong Đêm Vọng Phục Sinh. Chương 148
Nghĩa Hòa Đoàn (Boxers)
Hội võ thuật bí truyền ở miền bắc Trung Hoa, năm 1900 vây sứ quán và giết nhiều người Công giáo, Tin Lành. Người phương Tây gọi là Boxers. Chương 138
Nghĩa thiêng liêng
Tầng nghĩa sâu của Kinh Thánh, nói về Chúa Kitô và đời sống linh hồn. Origênê coi tầng này quý nhất. Chương 34
Nghị phụ
Giám mục hay bề trên dòng tu có mặt và có quyền biểu quyết trong một công đồng. Chương 88, 97, 98
Nghị viện (Parlement)
Tòa án cao nhất của nước Pháp thời xưa, gồm các luật gia, không phải nơi làm luật như quốc hội ngày nay. Nghị viện Paris đã đóng trường Dòng Tên. Chương 118
Ngoài vòng pháp luật
Bị tuyên bố mất sự che chở của luật pháp: ai cũng có quyền bắt, không ai được chứa chấp. Chương 91, 92
Ngôi vị và bản thể (hypostasis, ousia)
Hai chữ Hy Lạp các giáo phụ Cappađôcia phân biệt. Ousia là bản thể chung của Thiên Chúa. Hypostasis là ngôi vị riêng của Cha, Con và Thánh Thần. Chương 42
Ngộ đạo
Những nhóm thế kỷ II tự cho mình biết một “hiểu biết bí mật” (gnosis) để được cứu, chứ không nhờ đức tin, và coi thân xác, vật chất là xấu. Chương 31, 32, 33, 34
Nguyên tắc bổ trợ
Việc gì gia đình, làng xóm hay hội nghề nghiệp tự làm được thì nhà nước đừng giành làm thay. Nhà nước chỉ giúp khi người ta gặp khó. Chương 175
Người Copt
Kitô hữu bản địa ở Ai Cập, giữ tiếng Copt cổ trong phụng vụ. Nay chiếm chừng một phần mười dân Ai Cập. Chương 41, 43, 48, 53, 55, 58, 70
Người đánh tội (flagellant)
Người đi rước thành đoàn, trùm mũ, lưng trần, tự quất roi vào mình để đền tội, thời dịch năm 1349. Giáo hoàng Clêmentê VI cấm. Chương 81
Người giám hộ
Người gia nhân đứng tuổi dắt con chủ đi học và uốn nắn nết na. Phaolô ví Lề Luật như vậy: cần lúc còn thơ, đến khi trưởng thành thì không còn dưới quyền nữa. Chương 16
Người kính sợ Thiên Chúa
Người ngoại giáo mến mộ đạo một Thiên Chúa của Ítraen, giữ các giới răn và nghe giảng ở hội đường, nhưng chưa chịu cắt bì để thành người Do Thái. Chương 10, 13, 14
Người tuyên xưng đức tin
Tín hữu bị tù, bị tra tấn vì đạo nhưng không chối và còn sống sót. Được cộng đoàn rất kính trọng. Chương 28, 35
Nhà nhân văn
Học giả mê văn chương, sử học, ngữ pháp thời cổ, muốn đọc thẳng nguyên tác. Phần đông vẫn là Kitô hữu sùng đạo. Chương 87, 88, 90, 92, 93
Nhà thờ tại gia
Ngôi nhà tư của một tín hữu dùng làm nơi họp cầu nguyện và dâng lễ. Ba thế kỷ đầu, Hội Thánh chưa có nhà thờ riêng. Chương 21
Nhất Lãm (Tin Mừng)
Ba Tin Mừng Mátthêu, Máccô, Luca. Ba sách này kể giống nhau nhiều đoạn nên đọc “nhìn chung một lượt” được. Chương 20
Nhẫn Ngư Phủ
Nhẫn riêng của giáo hoàng, khắc hình thánh Phêrô đánh cá. Khi giáo hoàng không còn, nhẫn và con dấu bị khắc gạch chéo để không ai dùng lại. Chương 166, 172
Nhập thể
Ngôi Lời Thiên Chúa làm người trong lòng Đức Maria, trở nên người thật mà vẫn là Thiên Chúa thật. Vì thế Đấng vô hình đã có khuôn mặt hữu hình. Chương 41, 47, 48, 53, 58, 72, 74, 76
Nhịp tự nhiên
Cách vợ chồng dựa vào những thời kỳ người phụ nữ không thể thụ thai để giãn cách việc sinh con, như phương pháp Billings. Chương 152
Nhóm Mười Hai
Mười hai Tông đồ Chúa Giêsu đã chọn lúc còn sống. Ông Mátthia được bốc thăm thay Giuđa Ítcariốt. Chương 20, 21, 22, 23
Nican Mopohua
“Đây là điều được kể”: bản văn tiếng Nahuatl kể việc Đức Mẹ hiện ra ở Tepeyac. Luis Laso de la Vega in lần đầu năm 1649. Chương 102
Nội cấm (nội vi)
Luật buộc nữ tu sống kín sau tường tu viện, người ngoài không được vào, kể cả cha mẹ. Cha Vinh Sơn tránh luật này cho các Nữ tử Bác ái. Chương 115
Nước Giáo hoàng
Dải đất miền trung nước Ý do giáo hoàng cai trị như một vương quốc, bắt đầu từ lễ vật của Pepin năm 756, tồn tại đến năm 1870. Nay còn lại Thành quốc Vatican. Chương 54, 61, 80
Nước Thiên Chúa (Nước Trời)
Việc Thiên Chúa làm vua trong lòng người. Nước ấy đã bắt đầu từ khi Chúa Giêsu đến, và sẽ nên trọn vào ngày sau hết. Chương 1, 3, 4, 5

O

Oratorio
Chữ Ý chỉ căn phòng cầu nguyện, về sau chỉ thể loại nhạc kể chuyện Kinh Thánh bằng giọng hát và dàn nhạc. Chương 100, 127
Ora et labora
Ba chữ Latinh nghĩa là “cầu nguyện và lao động”, tóm nhịp sống Biển Đức. Câu này không có trong Tu luật. Chương 52
Ostpolitik (chính sách hướng Đông)
Đường lối ngoại giao kiên nhẫn của Tòa Thánh từ thập niên 1960: thương lượng từng việc nhỏ với các chính quyền cộng sản để Hội Thánh có người coi sóc. Chương 144
Ottoman (người Thổ)
Triều đại và dân tộc từ Tiểu Á, đứng đầu là sultan. Năm 1453 họ chiếm Constantinôpôli. Chương 70, 75, 86
Ơn toàn xá
Ơn Hội Thánh ban để xóa hết hình phạt do tội đã được tha, khi người ta thật lòng sám hối, xưng tội và làm việc đạo đức. Chương 79, 81, 84, 85

P

Pallium
Dải len trắng đeo quanh vai của giáo hoàng và các tổng giám mục, dấu hiệu của người mục tử. Chương 157, 166, 172
Pax deorum
Tiếng Latinh nghĩa “hòa khí với các thần”. Người Rôma tin phải dâng lễ đều đặn thì thần mới giữ cho đế quốc thắng trận, được mùa. Chương 26
Pax Romana
Nền hòa bình Rôma: gần hai thế kỷ yên ổn từ thời Augustô. Đường sá, biển cả an toàn, nên người và tin tức đi khắp đế quốc dễ dàng. Chương 1
Periti (chuyên viên thần học)
Các nhà thần học làm cố vấn cho giám mục ở công đồng. Có người từng bị cấm giảng dạy, nay được mời làm thợ cả. Chương 147
Pharisêu (Biệt phái)
Phái Do Thái giữ Luật Môsê tỉ mỉ đến từng chi tiết, gần gũi dân thường, tin kẻ chết sẽ sống lại. Saolô là học trò xuất sắc của phái này. Sau năm 70, họ dựng lại đạo Do Thái quanh việc học Lề Luật. Chương 1, 2, 3, 4, 8, 11, 12, 13, 22
Phái Ariô
Những người theo Ariô, cho rằng Chúa Con chỉ là thụ tạo, không phải Thiên Chúa thật ngang với Chúa Cha. Phần lớn các dân Germani nhận đạo Kitô qua phái này. Chương 39–45, 48–50, 52–54, 56, 60, 66, 67, 70, 73, 86
Phái Cathar (phái Albi)
Đạo nhị nguyên ở miền nam nước Pháp và bắc nước Ý, dạy rằng ma quỷ dựng nên thế giới vật chất. Hàng thầy giảng sống khắc khổ gọi là “người hoàn thiện”. Chương 71, 73, 74, 76
Phái Đônatô
Nhóm Kitô hữu Bắc Phi không nhìn nhận Giám mục Caecilianô, tự lập Hội Thánh riêng. Họ gây chia rẽ hơn một trăm năm. Chương 38, 39, 46
Phái Nhất tính
Những tín hữu chỉ nhận “một bản tính nhập thể của Ngôi Lời” theo Cyrillô và không nhận Canxêđônia. Ở Syria gọi theo tên Giacôbê Baradaeus là phái Giacôbit. Chương 53, 55
Phái Thực học
Nhóm học giả trẻ Triều Tiên cuối thế kỷ XVIII chuộng học điều thiết thực. Họ tự đọc sách chữ Hán của cha Ricci rồi tìm đến đạo. Chương 161
Phái Jansen
Những người theo Cornelius Jansen. Họ dạy rằng ân sủng không cưỡng lại được và Đức Kitô chỉ chết cho người được chọn. Chính họ nói mình chỉ theo thánh Augustinô. Chương 115, 117, 118, 130
Phán xét của Thiên Chúa
Lối xử án xưa: bị cáo cầm sắt nung, nhúng tay nước sôi hay bị ném xuống nước, và người ta tin Chúa cứu kẻ vô tội. Năm 1215 công đồng cấm linh mục dự. Chương 73
Phá ảnh thánh
Chủ trương của một số hoàng đế Byzantium thế kỷ VIII–IX: cấm làm và tôn kính ảnh thánh, đập phá hoặc trát vôi lên. Chương 54, 55, 58
Phản Cải cách (Cải cách Công giáo)
Hai tên các sử gia đặt cho cuộc hồi phục của Công giáo sau Trentô. Người gọi là chống lại Tin Lành, người gọi là cải cách từ bên trong. Chương 97
Phản giáo hoàng
Người tự xưng là giáo hoàng nhưng về sau bị Hội Thánh coi là không hợp pháp. Chương 71, 82
Phân định thần loại
Cách lắng nghe lòng mình để nhận ra đâu là tiếng Thiên Chúa, đâu là tiếng thần dữ. Thánh Ignatiô học điều này từ những giấc mơ trên giường bệnh. Chương 96
Phân sáp
Chiếu chỉ năm 1861 chia nhỏ người Công giáo, bắt sống xen vào các làng lương. Nhà cửa ruộng vườn bị tịch thu, nhà thờ bị đốt. Chương 125
Phép cắt bì
Nghi thức cắt bao quy đầu của người nam Do Thái, dấu chỉ giao ước với Ápraham. Thuở đầu, người ta tranh luận có buộc dân ngoại theo đạo phải chịu hay không. Chương 10, 11, 13, 14, 16, 18
Phép Rửa (Rửa Tội)
Nghi thức dìm xuống nước. Gioan làm cho người sám hối; Hội Thánh làm nhân danh Chúa Giêsu để được tha tội và nhận Thánh Thần. Chương 3, 5, 6, 7
Phong trào Ngũ Tuần
Phong trào Tin Lành bắt đầu ở phố Azusa năm 1906: tín hữu nói họ được đầy Chúa Thánh Thần như các tông đồ, nói tiếng lạ và được chữa lành. Chương 128
Phong trào Oxford
Phong trào của giáo sĩ Anh giáo từ năm 1833, nhấn mạnh Hội Thánh có giám mục nối tiếp từ các tông đồ. Newman là một người dẫn đầu. Chương 127
Phó tế
Nghĩa gốc là “người phục vụ”. Bảy phó tế đầu tiên được các Tông đồ đặt tay ở Giêrusalem để lo việc bác ái, trong đó có Têphanô và Philípphê. Về sau, phó tế giúp giám mục lo bàn thờ và người nghèo. Chương 8, 9, 10, 11, 16, 18, 28, 29, 30
Phó tế vĩnh viễn
Phó tế không tiến lên chức linh mục, có thể là người có gia đình. Đức Phaolô VI phục hồi năm 1967 sau hơn một ngàn năm gần như mai một. Chương 148, 155, 162
Phó vương
Quan thay mặt nhà vua cai trị một vùng thuộc địa lớn, như Peru. Chương 101
Phối cảnh
Kỹ thuật vẽ khiến mặt phẳng trông như có chiều sâu. Pozzo vẽ mái vòm giả bằng cách ấy. Chương 87, 100

Q

Quaker
Giáo phái Tin Lành chủ trương hòa bình, đi đầu phong trào chống nô lệ ở Anh và Mỹ. Chương 95, 103, 117
Quang lâm
Ngày Chúa Giêsu trở lại trong vinh quang. Tín hữu Thêxalônica tưởng ngày ấy gần kề nên có người bỏ cả việc làm ăn. Chương 14
Quan sát viên (ở công đồng)
Đại diện các Giáo hội Chính thống, Anh giáo, Luther, Cải cách, Giám lý được mời dự Vaticanô II, nghe mọi tranh luận nhưng không bỏ phiếu. Chương 146, 147, 149
Quá khóa
Chữ nhà đạo Việt Nam gọi việc quan quân ép tín hữu bước qua cây thánh giá đặt dưới đất để chứng tỏ đã bỏ đạo. Chương 27, 35
Quốc giáo
Tôn giáo chính thức của một quốc gia. Năm 380, Kitô giáo theo đức tin Nicêa thành quốc giáo của đế quốc Rôma. Chương 38, 42, 49, 57
Quốc ước
Quốc hội của nền Cộng hòa Pháp thời Khủng bố. Ở đó giám mục Gobel tuyên bố từ bỏ chức vụ năm 1793. Chương 120
Quốc vụ khanh
Vị đứng đầu bộ máy Tòa Thánh, giúp giáo hoàng điều hành, tương tự một thủ tướng. Chương 139, 141, 144, 168
Qur’an
Sách thánh của Hồi giáo, gom những lời Muhammad đọc lên trong hai mươi hai năm, mà người Hồi giáo tin là lời Thiên Chúa mặc khải. Chương 55, 63
Quyền bảo trợ
Quyền do các giáo hoàng ban cho vua Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha: được gửi thừa sai, bổ nhiệm giám mục ở những vùng họ tuyên bố thuộc về mình. Hội Thánh ở đó lớn lên dưới bóng ngai vàng. Chương 100, 107, 109, 110, 111, 114, 123
Quyền phủ quyết (trong mật nghị)
Quyền xưa mà các vương triều Áo, Pháp, Tây Ban Nha tự nhận: ngăn không cho một hồng y được bầu làm giáo hoàng. Chương 139
Quy luật Đức tin
Bản tóm tắt đức tin do các giáo đoàn truyền lại, tiền thân của Kinh Tin Kính. Chương 31

R

Rabbi
Thầy dạy Lề Luật của người Do Thái. Chữ này nghĩa là “thưa Thầy”. Chương 22, 25
Recusant
Người Công giáo Anh nhất quyết không dự phụng vụ của Giáo hội Anh, bị phạt tiền nặng. Chương 95
Rôma thứ ba
Ý nghĩ của người Nga sau năm 1453: Rôma đã sụp vì lạc giáo, Constantinôpôli rơi vào tay Hồi giáo, nên Mátxcơva là Rôma thứ ba. Chương 119
Rus
Chiến binh kiêm thương nhân gốc Scandinavia cai trị nông dân Slav quanh Kyiv và Novgorod. Tên “Nga” bắt nguồn từ đó. Chương 60, 62
Rước lễ hai hình
Giáo dân rước cả Mình Thánh lẫn Máu Thánh. Từ thế kỷ XII phương Tây thường chỉ cho giáo dân rước Mình Thánh; phe Hus ôn hòa (Utraquist) đòi lại, và được Thỏa ước Compactata năm 1436 chấp nhận. Chương 84, 85
Rửa tội lại (Anabaptist)
Những người chỉ nhận phép Rửa khi đã lớn và tự mình tin. Họ bị bách hại khắp nơi, cả Công giáo lẫn Tin Lành. Chương 93

S

Sabát
Ngày nghỉ thánh mỗi tuần của người Do Thái, từ chiều thứ Sáu khi sao đầu tiên mọc. Cấm làm việc, dành để cầu nguyện. Chương 1, 3, 4, 5, 9
Sađốc (Xađốc)
Nhóm quý tộc và gia đình thượng tế cai quản Đền Thờ, hòa hoãn với Rôma và không tin có sự sống lại. Chương 1, 8
Sahel
Dải đất khô nằm phía nam sa mạc Sahara, trải qua nhiều nước châu Phi. Chương 174
Samurai
Võ sĩ Nhật, phục vụ một lãnh chúa. Chương 106, 119
Sannyasi
Đạo sĩ Ấn Độ đã từ bỏ thế gian, sống khổ hạnh. Cha Nobili chọn sống như vậy để người Bà-la-môn chịu nghe. Chương 107
Sati
Tục thiêu sống góa phụ trên giàn hỏa thiêu chồng ở Ấn Độ. William Carey đấu tranh chống tục này. Chương 128
Sayfo
Chữ Syria nghĩa là “lưỡi gươm”, tên người bản xứ gọi cuộc tàn sát Kitô hữu Syria và Assyria năm 1915. Chương 150
Sách Đệ nhị Quy điển
Bảy cuốn Cựu Ước có trong bản Bảy Mươi nhưng không có trong Kinh Thánh Híp-ri, như Tôbia, Khôn Ngoan. Chương 32
Sách hộ giáo
Sách của người Kitô hữu viết để bênh vực đạo trước chính quyền và người ngoại, như lời luật sư biện hộ. Chương 33
Sách Kinh Chung
Sách phụng vụ tiếng Anh do Cranmer soạn năm 1549 thay sách lễ La-tinh. Văn đẹp, nhiều cụm từ còn dùng đến nay. Chương 95, 116, 120
Sách lễ năm 1962
Bản cuối cùng của sách lễ Latinh cũ, có từ thời Đức Piô V. Những người yêu Thánh lễ xưa vẫn xin dùng. Chương 151
Sách lễ Rôma
Sách quy định cách dâng Thánh lễ. Bản của Đức Piô V năm 1570 dùng suốt bốn trăm năm; bản mới của Đức Phaolô VI ra năm 1969. Chương 148, 151
Sách ngoài Kinh Thánh
Những sách cổ của Kitô hữu như Công vụ Phêrô, Công vụ Anrê, Công vụ Tôma. Hội Thánh không xếp vào Kinh Thánh, nên không phải sử liệu chắc chắn. Chương 19, 20
Sám hối
Nghĩa gốc Hy Lạp là đổi hướng nhìn của tâm trí, quay về với Thiên Chúa. Không chỉ là ân hận về lỗi cũ. Chương 3, 6
Sắc chiếu
Văn kiện chính thức của giáo hoàng, thường lấy tên từ mấy chữ La-tinh mở đầu, như Cum occasione, Unigenitus. Chương 115
Servus Servorum Dei
Chữ Latinh nghĩa là “Tôi tớ của các tôi tớ Thiên Chúa”. Grêgôriô Cả đều đặn dùng danh hiệu này; các giáo hoàng nay vẫn dùng. Chương 54
Shia và Sunni
Hai nhánh lớn của đạo Hồi. Vua Fatimid ở Cairo theo Shia; người Seljuk và Saladin theo Sunni. Chương 69, 70
Simonia
Tội buôn thần bán thánh: bỏ tiền ra mua hay bán chức vụ, ân huệ thiêng liêng. Tên này lấy từ Simon Phù Thủy muốn mua quyền ban Chúa Thánh Thần. Chương 10
Sổ thông hành
Cuốn sổ người da đen ở Nam Phi từ mười sáu tuổi phải mang, cảnh sát xét lúc nào cũng được. Chương 156
Sultan
Danh hiệu vua Hồi giáo, như Saladin ở Ai Cập và Syria, hay Mehmed II của người Ottoman. Chương 70, 76, 78, 86
Sứ thần, đại diện Tòa Thánh
Người thay mặt giáo hoàng ở một nước. Có nơi mang chức sứ thần, có nơi chỉ là đại diện không thường trú hay thường trú. Chương 134, 139, 141, 144, 160, 164, 169
Syllabus
Bản liệt kê tám mươi sai lầm của thời hiện đại, Đức Piô IX gửi kèm thông điệp Quanta Cura năm 1864. Chương 129, 131

T

Talmud
Bộ sách đồ sộ của người Do Thái, gom luật và các lời chú giải Kinh Thánh. Chương 70, 75
Tam Tự
Ba chữ “tự”: tự quản, tự dưỡng, tự truyền đạo. Chủ trương lập một giáo hội ở Trung Hoa không dựa vào nước ngoài, kể cả Tòa Thánh. Chương 138
Tả đạo
Hai chữ khắc lên má người Công giáo Việt Nam, nghĩa là “đạo sai lạc”, để ai cũng nhận ra họ. Chương 125
Tân tòng
Người mới theo đạo, mới nhận đức tin. Các giáo đoàn Thêxalônica, Côrintô, Galát đều toàn tân tòng, còn non yếu. Chương 14, 15, 16
Tây học
Tên người Triều Tiên gọi lối học của người ngoại quốc, qua sách chữ Hán của các cha Dòng Tên như Matteo Ricci. Chương 126
Te Deum
Bài thánh thi tạ ơn rất xưa của Hội Thánh, mở đầu bằng “Lạy Thiên Chúa, chúng con ngợi khen Ngài”. Chương 89, 94, 95, 112, 120
Thanh giáo
Người Tin Lành Anh muốn “thanh tẩy” Hội Thánh cho đơn sơ theo Kinh Thánh. Nhiều người đã vượt Đại Tây Dương sang châu Mỹ. Chương 93, 95, 128
Thanh sạch và ô uế
Theo Luật Môsê, có những loài vật, thức ăn, nghề nghiệp và cách sống bị coi là ô uế nghi lễ, nên người Do Thái giữ đạo phải tránh. Chương 10, 11
Thanh tẩy ký ức
Cách nói của Đức Gioan Phaolô II: Hội Thánh nhìn thẳng vào những tội của con cái mình và xin Thiên Chúa tha thứ. Chương 158
Thánh Bộ Truyền bá Đức tin (Propaganda Fide)
Cơ quan của giáo triều Rôma lo việc truyền giáo khắp thế giới, lập năm 1622. Nay là Bộ Loan báo Tin Mừng. Chương 104, 109
Thánh Hội đồng
Hội đồng giám mục do sa hoàng chọn, thay chức thượng phụ ở Nga từ năm 1721. Có quan chức nhà nước ngồi canh chừng. Chương 119
Thánh lễ trắng
Buổi họp cầu nguyện ở làng không có linh mục: người ta đọc các lời kinh của Thánh lễ, chỉ bỏ phần truyền phép. Chương 120
Thánh lễ Tridentinô
Thánh lễ dâng theo Sách Lễ Rôma 1570, bằng tiếng La-tinh, linh mục quay lên bàn thờ. Hầu như không đổi trong bốn trăm năm. Chương 97
Thánh Tâm
Lòng sùng kính trái tim Chúa Giêsu cháy lửa vì yêu thương loài người. Khởi đầu từ các thị kiến của chị Margarita Maria ở Paray-le-Monial. Chương 100, 120, 123, 124, 130
Thánh Thể
Bí tích Mình và Máu Chúa Kitô dưới hình bánh và rượu, cũng là chính Thánh lễ. Chữ Hy Lạp eucharistia nghĩa là “tạ ơn”. Chương 4, 5, 7, 9, 30, 31
Thánh thi
Bài ca tôn vinh trích trong thư Phaolô, nhiều người tin các cộng đoàn thuở đầu đã hát trong phụng vụ, như bài ca về Đức Kitô ở thư Côlôxê. Chương 17
Thánh tích
Hài cốt hay vật dụng của một vị thánh, được tín hữu kính trọng và giữ gìn. Chương 20
Thần hóa
Giáo huấn của phương Đông: Thiên Chúa làm người để con người được thông phần sự sống của chính Thiên Chúa, không phải để con người thành một vị thần riêng. Chương 44
Thần học Giải phóng
Dòng thần học Mỹ Latinh bắt đầu từ tiếng kêu của người nghèo và đọc Tin Mừng như lời giải thoát khỏi tội lỗi lẫn áp bức. Chương 153, 157, 163
Thần luận
Niềm tin rằng Thiên Chúa như người thợ đồng hồ: dựng nên vũ trụ rồi để nó tự chạy, không cần phép lạ hay mặc khải. Chương 117
Thần nghiệm (Tiến sĩ Thần nghiệm)
Kinh nghiệm cầu nguyện sâu, trong đó người ta cảm thấy kết hợp với Thiên Chúa. Gioan Thánh Giá mang danh hiệu Tiến sĩ Thần nghiệm. Chương 99
Thầy giảng
Người giáo dân có học và có lòng, sống độc thân, học giáo lý ở nhà các cha rồi đi các làng dạy kinh, giữ đạo khi vắng linh mục. Ở Kongo, người làm việc ấy gọi là mestre. Chương 92, 96, 106, 107, 108, 109, 111, 125
Thẩm tra viên
Giáo sĩ, phần nhiều thuộc dòng Đa Minh và Phanxicô, được giáo hoàng trao quyền điều tra và xét xử những người bị nghi lạc giáo. Chương 53, 74, 75, 77
Thập tự chinh
Cuộc viễn chinh có phép Hội Thánh để cứu anh em phương Đông và giành Đất Thánh. Người đi khâu thánh giá lên vai áo, được ơn đền tội. Chương 63, 67, 69–71, 73–79, 84–86
Theotokos (Mẹ Thiên Chúa)
Chữ Hy Lạp nghĩa là “Đấng đã sinh ra Thiên Chúa”. Danh hiệu Công đồng Êphêsô năm 431 khẳng định cho Đức Maria. Chương 47, 48, 58, 71
Thêm Sức
Bí tích xức dầu thánh ban Chúa Thánh Thần. Phương Đông ban ngay sau phép Rửa, phương Tây để giám mục ban. Chương 65, 72, 78
Thế kỷ sắt
Tên Hồng y Baronius đặt cho thế kỷ X, khi ngai Giáo hoàng rơi vào tay các dòng họ quý tộc Rôma. Chương 61
Thị kiến
Điều một người tin là mình được thấy hay nghe trong cầu nguyện, do Thiên Chúa cho biết, như các thị kiến của Hildegard hay Julian thành Norwich. Chương 43, 49, 77, 79–81
Thời Khai Sáng
Thế kỷ XVIII, khi nhiều người châu Âu đặt lý trí làm quan tòa cho tôn giáo, chính quyền và đạo đức. Châm ngôn của thời ấy là “Hãy dám biết”. Chương 100, 112, 117, 118, 123
Thời lưu đày Babylon
Tên người ta gọi bảy mươi năm giáo hoàng ở Avignon (1309–1377), nhắc thời dân Ítraen bị lưu đày. Chương 79, 80
Thuyết Ảo thân
Lối dạy sai rằng Chúa Kitô chỉ “có vẻ” mang thân xác, không thật sự chịu khổ và chết trên thập giá. Gioan và Ignatiô mạnh mẽ bác bỏ. Chương 23, 25, 31, 32
Thuyết ba thứ tiếng
Quan điểm cho rằng chỉ tiếng Híp-ri, Hy Lạp và Latinh xứng đáng dùng ngợi khen Thiên Chúa trong nhà thờ. Cyrillô và Mêthôđiô bác bỏ. Chương 60
Thuyết công đồng
Ý kiến cho rằng quyền cao nhất trong Hội Thánh thuộc về công đồng chung, cao hơn giáo hoàng. Chương 82, 85
Thuyết Độc Ý Chí
Quan điểm cho rằng nơi Đức Kitô chỉ có một ý chí, ý chí của Ngôi Lời. Công đồng năm 680–681 dạy Người có hai ý chí và hai hoạt động, thần linh và nhân loại. Chương 56, 68
Thuyết Một Bản tính
Giáo thuyết của Eutykhê: sau khi Ngôi Lời làm người thì chỉ còn một bản tính, nhân tính bị thiên tính nuốt mất. Chương 42, 48, 53
Thủ lãnh tối cao
Danh hiệu Nghị viện trao cho vua Henry VIII năm 1534, đặt nhà vua lên đầu Hội Thánh Anh thay Giáo hoàng. Chương 94, 95
Thụ tạo
Mọi vật do Thiên Chúa dựng nên. Ariô coi Chúa Con là thụ tạo cao nhất; Nicêa dạy Người được sinh ra, không phải được tạo thành. Chương 40–42, 45, 66, 79
Thượng Hội Đồng
Hội đồng tối cao của người Do Thái ở Giêrusalem, gồm bảy mươi mốt người: thượng tế, kỳ lão và kinh sư. Hội đồng xét việc đạo và luật, đã kết án Chúa Giêsu. Chương 3, 4, 8, 9, 11
Thượng Hội đồng Giám mục
Cuộc họp định kỳ của đại diện các giám mục khắp thế giới với giáo hoàng ở Rôma, do Đức Phaolô VI lập năm 1965. Chương 148, 151, 152, 155, 160, 161, 171
Thượng phụ
Giám mục đứng đầu một trong các tòa lớn như Constantinôpôli, Alêxanđria, Antiôkhia, Giêrusalem, hay đứng đầu một Hội Thánh riêng. Thượng phụ Constantinôpôli tự xưng là “Thượng phụ Đại kết”. Chương 40, 41, 44, 47, 48, 53–58, 60, 64–67, 69–71, 73, 78, 86
Thượng tế
Vị tư tế đứng đầu Đền Thờ Giêrusalem. Thời Chúa Giêsu là Caipha, do Rôma cắt cử và bãi bỏ. Chương 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 11, 12
Thư Mục vụ
Tên chung của hai thư gửi Timôthê và thư gửi Titô, bàn về cách chăn dắt, tổ chức cộng đoàn và chọn người coi sóc. Chương 18
Tiền định
Thuyết cho rằng Thiên Chúa đã định trước ai được cứu, ai hư mất. Calvin dạy điều này, và nhiều người thấy phái Jansen rất gần. Chương 115
Tiếng Syria
Ngôn ngữ phụng vụ của Hội Thánh Phương Đông, gần với tiếng Aram Chúa Giêsu nói. Chữ Syria còn khắc bên mép bia Cảnh giáo ở Trường An. Chương 44, 47, 55, 57, 78, 81
Tiến sĩ Hội Thánh
Danh hiệu Hội Thánh trao cho vị thánh có giáo huấn lỗi lạc và ích lợi lâu dài cho toàn thể Hội Thánh, như Athanasiô, Augustinô, Lêô Cả, Tôma Aquinô, Hildegard. Chương 44, 47, 48, 51, 58, 63, 72, 76, 77, 80
Tiểu vương
Vua nhỏ cai một vùng dưới quyền Rôma. Hêrôđê Antipas làm tiểu vương Galilê. Chương 2, 3, 4, 5
Tiệc Ly
Bữa tối cuối cùng của Chúa Giêsu với các Tông đồ trước khi chịu chết, nơi Người rửa chân và trao Mình Máu Người. Chương 2, 3, 4, 6, 7
Tilma
Tấm áo choàng thô của người nghèo xứ Mêhicô, dệt từ sợi long thiệt lan (maguey). Hình Đức Mẹ Guadalupe nằm trên tấm tilma của Juan Diego. Chương 102
Tin Mừng thịnh vượng
Lối rao giảng hứa rằng đi đạo thì sẽ giàu có và được chữa lành ngay. Nhiều giáo phái ở châu Phi giảng như thế. Chương 174
Tỉnh thức (các cuộc Tỉnh thức)
Làn sóng đức tin quét qua các thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ những năm 1730–1740. Đầu thế kỷ XIX có cuộc Tỉnh thức thứ hai với những buổi họp lều trại. Chương 128
Tòa Thẩm Tra (Tòa Dị giáo)
Tòa án của Hội Thánh, ở Tây Ban Nha còn là của nhà vua, điều tra những người bị nghi bỏ đạo hay giảng sai đạo. Bản Việt cũng viết Tòa Dị giáo. Chương 89, 90, 93, 97, 99, 105, 118, 123
Tòa trống ngôi
Thời gian từ khi một giáo hoàng không còn giữ ngôi cho đến khi người kế vị được bầu. Chương 166
Tông đồ
Nghĩa là “người được sai đi”: Mười Hai người Chúa Giêsu chọn và sai đi rao giảng Tin Mừng. Chương 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
Tông hiến
Văn kiện long trọng của Giáo hoàng, dùng cho những quyết định quan trọng. Chương 88, 108
Tông huấn
Văn kiện giáo hoàng khuyên nhủ, thường viết sau một Thượng Hội đồng, nhẹ hơn thông điệp. Chương 152, 155, 158, 160, 161, 167, 171, 173
Tông sắc
Văn kiện trọng của giáo hoàng, thường gọi theo vài chữ đầu của nguyên văn, như Unam Sanctam, Ad extirpanda. Chương 72, 74, 76
Tông thư
Thư của Giáo hoàng gửi cho cả Hội Thánh. Năm 1839 Đức Grêgôriô XVI dùng tông thư để cấm người Công giáo dự phần buôn nô lệ da đen. Chương 103, 109, 118
Tông thư của Lêô (Tome)
Lá thư giáo huấn của Giáo hoàng Lêô Cả gửi Flavianô năm 449 về hai bản tính của Đức Kitô. Chữ Latinh tomus nghĩa là “một quyển”. Chương 48, 51
Tôn kính và thờ phượng
Tôn kính (proskynesis) là cúi đầu, hôn ảnh, thắp nến trước ảnh thánh. Thờ phượng (latreia) chỉ dành cho một mình Thiên Chúa. Chương 58
Tổng phó tế
Phó tế đứng đầu các phó tế. Trong cộng đoàn thánh Tôma ở Malabar, ông là người lãnh đạo mà các linh mục đặt tay lập làm giám mục năm 1653. Chương 107
Tổng trấn
Quan Rôma cai trị một tỉnh, nắm quân đội, thuế khóa và quyền xử tử, cũng gọi là thống đốc. Philatô, Phêlích, Phéttô, Galliô đều là những vị quan như thế. Chương 1, 2, 3, 4, 6, 8, 9, 10, 13, 15, 17, 28, 29, 30, 33, 37
Tổng tu nghị
Cuộc họp lớn của một dòng tu, nơi các tu sĩ đại biểu bầu bề trên tổng quyền và bàn việc chung. Chương 173
Traditor
Tiếng Latinh “kẻ đem giao nộp”. Chỉ giáo sĩ đã nộp Sách Thánh cho quan quân thời Điôclêtianô. Từ đây có chữ “kẻ phản bội” trong nhiều thứ tiếng. Chương 27
Tranh cãi Lễ nghi Trung Hoa
Cuộc tranh luận hơn một trăm năm xem người Công giáo có được lạy bài vị tổ tiên, kính Khổng Tử, dùng chữ Thượng Đế hay không. Chương 107, 108, 118
Trao nhẫn và gậy
Nghi thức trao nhẫn và gậy mục tử, dấu chỉ chức giám mục. Vua chúa từng tự tay trao, nên coi giám mục như người của mình; Thỏa ước Worms năm 1122 dàn xếp việc này. Chương 68, 71
Trappist (Xitô Nhặt phép)
Dòng đan sĩ rất khổ hạnh, sống cầu nguyện, lao động và lặng lẽ, như các thầy ở Tibhirine. Chương 137, 149, 156, 176
Trí tuệ nhân tạo
Chương trình máy tính có thể trò chuyện, viết bài, vẽ tranh, dịch thuật. Hội Thánh đặt câu hỏi nó phục vụ con người hay biến con người thành công cụ. Chương 173, 175
Tropaion
Chữ Hy Lạp nghĩa gốc “đài chiến thắng”. Ở Rôma, đó là đài nhỏ dựng trên mộ các vị tử đạo. Chương 19
Trợ tử
Cho phép thầy thuốc giúp người bệnh chết theo ý họ. Hội Thánh dạy mọi sự sống đều có phẩm giá đến giây phút cuối. Chương 174
Truyền thống không viết
Những điều các tông đồ nhận từ miệng Đức Kitô rồi truyền lại qua các thế hệ mà không ghi vào Kinh Thánh. Công đồng Trentô đặt chúng bên cạnh Kinh Thánh. Chương 97, 113
Trường nội trú (bản địa)
Trường chính phủ Canada lập, giao các giáo hội điều hành, đưa trẻ bản địa xa gia đình để xóa tiếng nói và văn hóa của các em. Chương 155, 158, 176
Trưởng lão (staretz)
Đan sĩ già có đời sống thiêng liêng sâu, được nhiều người đến xin lời khuyên. Zosima trong tiểu thuyết của Dostoevsky mang dáng các trưởng lão ở Optina. Chương 119
Trưởng lão (trong Hội Thánh Calvin)
Giáo dân có uy tín được bầu để cùng mục sư trông coi đời sống tín hữu trong Hội Thánh của Calvin. Chương 93
Trưởng nữ của Hội Thánh
Tên người ta từng gọi nước Pháp, vì Pháp là một trong những nước theo Kitô giáo sớm nhất ở châu Âu. Chương 174
Tuần lễ Cầu nguyện cho Hiệp nhất các Kitô hữu
Tám ngày từ 18 đến 25 tháng Giêng hằng năm, Công giáo, Chính thống, Tin Lành và Anh giáo cùng cầu cho hiệp nhất. Chương 149
Tuyển hầu
Vương công có quyền bầu hoàng đế Đế quốc Thánh Rôma. Friđêricô xứ Saxony là một tuyển hầu. Chương 91, 92, 97
Tu luật
Bản luật sống của một dòng tu: giờ cầu nguyện, lao động, ăn uống, vâng phục bề trên. Tu luật Biển Đức mỏng chừng bảy mươi trang, chia bảy mươi ba chương. Chương 43, 52, 58, 63, 72, 79
Tứ đầu chế
Cách cai trị Điôclêtianô lập năm 293: hai hoàng đế chính (Augustô) và hai hoàng đế phụ (Xêda) chia nhau cai quản đế quốc. Chương 27, 36
Tử đạo
Chết vì làm chứng cho đức tin vào Chúa Kitô. Chữ Hy Lạp martys nghĩa gốc là “người làm chứng”. Têphanô là vị tử đạo đầu tiên. Chương 8, 9, 19, 20, 21, 27, 28, 29, 35
Tử đạo đỏ, trắng, xanh
Cách nói của các đan sĩ Ireland. Đỏ là đổ máu vì Chúa. Trắng là bỏ mọi điều mình yêu vì Chúa, như rời quê hương. Xanh gắn với ăn chay và sám hối. Chương 43, 50
Tự quản (autocephaly)
Hội Thánh quốc gia tự cai quản, không lệ thuộc thượng phụ Constantinôpôli. Hy Lạp tự quản năm 1833, người Bulgaria lập Hội Thánh riêng năm 1870. Chương 119
Tự sắc
Văn kiện giáo hoàng tự mình ban hành, thường để quyết định hoặc điều chỉnh một việc cụ thể. Chương 139, 151, 154, 158, 164, 165, 171

U

Ubuntu
Chữ châu Phi, đại ý: một người chỉ là người nhờ những người khác. Giám mục Tutu hay nhắc chữ này. Chương 156
Ultramontane (bên kia núi)
Phong trào của người Công giáo muốn giáo hoàng có quyền mạnh hơn. Tên nghĩa là “bên kia núi”, tức hướng về Rôma băng qua dãy Alpes. Chương 131
Urbi et Orbi
Câu Latinh nghĩa là “cho thành phố và cho thế giới”. Đó là phép lành trọng thể giáo hoàng ban dịp lễ Phục Sinh và Giáng Sinh. Chương 170
Ủy ban Hoàng gia
Cuộc điều tra của chính phủ Úc có quyền hạn như tòa án, nghe và công bố lời kể của người sống sót. Chương 164
Ủy ban Sự thật và Hòa giải
Cơ quan mời nạn nhân kể và người gây tội thú nhận để một nước hàn gắn sau bạo lực, như ở Canada và Nam Phi. Chương 155, 156, 173

V

Vạ cấm phụng vụ (vạ cấm chế)
Hình phạt cho cả một thành, một vùng hay một nước: đóng cửa nhà thờ, không Thánh lễ công khai, không cưới hỏi, không chôn người chết trong đất thánh. Chương 73, 77, 84
Vạ tuyệt thông
Hình phạt nặng của Hội Thánh: người bị vạ không được dự các bí tích và bị tách khỏi cộng đoàn cho đến khi ăn năn được tha. Chương 40, 53, 56, 61, 67–71, 73, 75, 77, 79, 82, 83, 86
Văn hóa sự chết
Cách nói của Đức Gioan Phaolô II về lối sống coi thường sự sống, như phá thai và giết người êm dịu. Chương 158
Văn khố Mật
Kho văn thư của Vaticanô. Đức Lêô XIII mở cho các nhà nghiên cứu năm 1881. Chương 134
Văn Thân
Tầng lớp nho sĩ thân hào ở làng quê. Năm 1885, một số toán Văn Thân vừa chống Pháp vừa giết người Công giáo. Chương 133, 134
Viện mẫu
Nữ tu đứng đầu một tu viện nữ. Cùng chức với viện phụ ở tu viện nam. Chương 115
Viện phụ
Bề trên của một đan viện nam, đứng đầu các đan sĩ. Chương 50, 52, 54, 58, 59, 61, 63, 64, 66, 68, 69, 71–74, 76, 77, 82, 85
Việt Minh
Mặt trận do Đảng Cộng sản lãnh đạo, kháng chiến chống Pháp và làm Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Chương 142, 145
Vô thần (tiếng gọi Kitô hữu)
Nhãn người Rôma gán cho kẻ không thờ các thần của đế quốc. Kitô hữu bị gọi thế vì không có tượng thần, không có đền thờ. Chương 22, 26, 27
Vulgata (Bản Phổ Thông)
Bản Kinh Thánh tiếng Latinh Thánh Giêrônimô dịch từ nguyên bản Híp-ri và Hy Lạp. Hội Thánh phương Tây dùng hơn một ngàn năm. Chương 45, 83
Vụ nổ lớn
Tên đùa Fred Hoyle đặt năm 1949 cho ý của Lemaître: vũ trụ khởi đầu từ một điểm rất nhỏ và rất đặc rồi giãn nở. Chương 140
Vương cung thánh đường (basilica)
Kiểu nhà thờ mượn từ sảnh đường Rôma: hội trường dài, hàng cột, hốc tường nửa vòng ở cuối. Nay cũng là danh hiệu Giáo hoàng ban cho nhà thờ quan trọng. Chương 38–40, 45, 53, 58–61, 68, 80

X

Xem, xét, làm
Ba bước của cha Cardijn: xem những gì đang xảy ra quanh mình, xét dưới ánh sáng Tin Mừng, rồi làm một việc cụ thể. Chương 142, 152
Xóm đạo
Làng hay xóm của người Công giáo, quây quanh nhà thờ, thường ở vùng quê. Chương 133, 138, 142, 145, 151, 152, 154, 162, 169, 170, 171, 176

Y

Yangban
Tầng lớp quý tộc làm quan ở Triều Tiên, dành tuổi trẻ học thuộc lòng kinh điển Trung Hoa cho các kỳ thi. Chương 126

F

Favela
Khu nhà nghèo bám trên sườn đồi quanh các thành phố lớn ở Brazil, dựng bằng gạch mộc, tôn gỉ, ván ép. Chương 160
Filioque
Chữ Latinh nghĩa là “và Chúa Con”. Phương Tây thêm vào Kinh Tin Kính: Chúa Thánh Thần bởi Chúa Cha “và Chúa Con” mà ra. Phương Đông không nhận, thành điểm bất đồng Đông Tây. Chương 42, 66, 67, 71, 86
Fumie
Tấm đồng hay tấm gỗ khắc hình Chúa Giêsu hoặc Đức Mẹ. Chính quyền Nhật bắt dân giẫm lên để tìm ra Kitô hữu. Chương 106

J

Janissary và Devshirme
Janissary là đội cận vệ tinh nhuệ của sultan. Devshirme (“sự gom góp”) là việc quan quân Ottoman bắt bé trai Kitô hữu khỏi tay cha mẹ, buộc theo Hồi giáo để huấn luyện thành lính ấy. Chương 119
Jizya
Thuế đầu người hằng năm đánh vào đàn ông trưởng thành không theo Hồi giáo, đổi lấy sự bảo hộ và miễn đi lính. Chương 55